بز

گونه‌ای از بز کوهی (سرده)
بز
Hausziege 04.jpg
یک بز پاکوتاه ایستاده بر کنده
وضعیت بقا
اهلی‌شده
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
شاخه: طنابداران
رده: پستانداران
راسته: زوج‌سمان
تیره: گاوسانان
زیرخانواده: بزیان
سرده: بزها
Species: C. aegagrus
Subspecies: C. a. hircus
نام سه‌جمله‌ای
Capra aegagrus hircus

بُز (نام علمی: Capra aegagrus hircus) حیوانی است اهلی از راستهٔ زوج‌سُمان (Artiodactyla)، خانوادهٔ گاوسانان (Bovidae)، زیرخانوادهٔ بزیان (Caprinae)، جنس بزها (Capra). «بُز» گونه ماده و «کَل» گونه نر این حیوان می‌باشد.

به بچه‌بز یا بزِ خردسال، بُزغاله گویند.[۱] به بزغالهٔ شیرمست یا بزغاله شش‌ماهه کهره می‌گویند. بز بالغ نیز «پازن» و بز غالب (آلفا) گله تکشاد یا تَکّه نام دارد.

نخستین نشانه‌های اهلی‌سازی بز در ایران یافت شده که مربوط به حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد است.[۲]

مردمک چشم بز به شکل مستطیل افقی با گوشه‌های محدب است.[۳]

بز در ایرانویرایش

نخستین شواهد از اهلی سازی بز در جهان متعلق به منطقه گنج دره کرمانشاه ایران است (حدوداً ده هزار سال قبل از میلاد) که نشان دهندهٔ پرورش سازمان یافتهٔ این حیوان است. گونه‌های والد Capra hircus aegagrus است که هنوز به‌طور وحشی (بز کوهی) از ترکیه تا بلوچستان یافت می‌شود.

بز در اوستا یاشت ۱۴٫۲۵ به عنوان یکی از اشکالی که Vərəθraγna اختیار می‌کند ذکر شده؛ در وندیداد ۵٫۵۲ شیر بز در زمره غذاهایی که زنانی که بچه مرده می‌زایند ممکن است مصرف کرده باشند آمده‌ است. دو لفظ دیگر اوستایی، ازه «بز نر» و اسچانی «-بچه» در نیرنگستان و در دادستان ایک دنیگ در فهرست حیواناتی که قربانی می‌شوند و در پوندهیشن که گفته می‌شود کوجمترین گوسپند است ذکر شده. در بوندهیشن پنج سرده بز ذکر شده‌اند.

گونه‌های اهلی بز در جهان ایرانی در کل به‌طور سازمان یافته مورد مطالعه قرار نگرفته‌اند، و تلاشی در جهت بهبود ژنتیکی آنها هم صورت نگرفته‌ است. به نظر می‌رسد همگی به یک نوع تعلق داشته باشند، و شاخ‌های شمشیرگونه داشته باشند. مقطع آن دراز یا قدری مقعر است و پشم بلند سیاه یا به ندرت قهوه‌ای تیره‌ای دارد. واریاسیون‌های اصلی منطقه‌ای، که بازتاب دهندهٔ محیط زیست آن‌ها (استپ یا کوه) هستند، درازی مو رنگ‌بندی سر و سم و فرم و درازی گوش‌ها و الی آخر هستند. وجود بزهای گونهٔ آنکارا در ایران و افغانستان محتمل است ولی جایی ثبت نشده، مثالهای منزوی را ممکن است بتوان در نتیجهٔ موتاسیون‌ها یافت ولی نه آن طور که در ترکیه رخ می‌دهد، از طریق تولید مثل گزینشی.

جمعیت بزها در جهان حدود ۶۶۶ میلیون رأس و در ایران حدود ۲۰ میلیون رأس تخمین زده شده‌است. این ارقام به وضوح اهمیت بز در جهان و ایران را نشان می‌دهند. در واقع، گرچه این حیوان در بازار ایران کمتر از گوسفند ارزش دارد، در تمامی نواحی که از دامداری امرار معاش می‌کنند به دلیل گسترهٔ محصولاتش و آسانی نگهداری بسیار مورد توجه است. بزها چیزهایی را می‌خورند که گوسفند نمی‌تواند بخورد، حتی در اراضی تعریف نشدهٔ حومهٔ شهرها، و نقش غیرقابل انکاری در مسیر سازی دارند. بدین ترتیب برای فقرا در ایران و افغانستان و بسیاری دیگر از مناطق خشک مانند آفریقا، بز نقشِ هم گاو و هم گوسفند را ایفا می‌کند.[۴]

بزرگترین پرورش دهندگانویرایش

فهرست کشورها بر اساس بیشترین تعداد بز زنده در سال ۲۰۱۸

کشور تعداد بز
  چین ۱۳۸،۰۰۰،۰۰۰
  هند ۱۳۲،۰۰۰،۰۰۰
  نیجریه ۷۹،۳۸۰،۰۰۰
  پاکستان ۷۴،۱۳۰،۰۰۰
  بنگلادش ۶۰،۰۷۰،۰۰۰
  چاد ۳۶،۵۲۰،۰۰۰
  اتیوپی ۳۳،۰۴۰،۰۰۰
  سودان ۳۱،۸۳۰،۰۰۰
  مغولستان ۲۷،۱۲۰،۰۰۰
  کنیا ۲۶،۷۱۰،۰۰۰
  مالی ۲۵،۲۲۰،۰۰۰
  اندونزی ۱۸،۷۲۰،۰۰۰
  تانزانیا ۱۸،۳۸۰،۰۰۰
  نیجر ۱۷،۴۱۰،۰۰۰
  اوگاندا ۱۶،۱۹۰،۰۰۰
جهان ۱،۰۴۵،۰۰۰،۰۰۰

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. فرهنگ معین، سرواژهٔ «بزغاله».
  2. "BOZ". ENCYCLOPÆDIA IRANICA. Retrieved 24 November 2013.
  3. Goats have ... all-that-is-interesting.com
  4. "BOZ – Encyclopaedia Iranica". Encyclopædia Iranica. 1989-12-15. Retrieved ۲۰۱۵-۰۸-۲۵.

منابعویرایش

  • معین، محمد، فرهنگ معین، انتشارات امیرکبیر.
  • Wikipedia contributors, "Goat", Wikipedia, The Free Encyclopedia, (نسخه ۸ ژوئیه ۲۰۰۶).

نگارخانهویرایش

پیوند به بیرونویرایش