صحیح مسلم

کتاب فقهی جامع اهل سنت

صحیح مسلم یکی از کتاب‌های صحیح شش گانهٔ حدیث نوشته مسلم نیشابوری (۲۰۶ _ ۲۶۱ هجری) است. این کتاب شامل مجموعه احادیثی از پیامبر اسلام می‌باشد که در آن گفته‌ها و کرده‌هایش ثبت گردیده‌است و از معتبرترین کتب احادیث نزد اهل سنت بعد از صحیح بخاری است.[۱]

صحیح مسلم
Sahih Muslim.jpg
نویسنده(ها)مسلم بن حجاج نیشابوری
عنوان اصلیصَحیح مُسلم
زبانعربی
مجموعهصحاح سته
موضوع(ها)حدیث

سنت محمد بعد ازقرآن، دومین منبع تشریع در بین اهل تسنن است که احادیث نبوی نقش اصلی را در آن ایفا می‌کنند و از این جهت کتب حدیث نزد اهل سنت و جماعت بسیار حائز اهمیت هستند. صحیح مسلم دومین کتاب معتبر حدیث نزد اهل سنت است

نویسندهویرایش

نویسنده و گردآورنده این کتاب مسلم بن حجاج نیشابوری است؛ که وی نیز مانند باقی گردآورندگان کتب صحاح سته اهل سنت اهل ایران بوده‌است.

نام کتابویرایش

امام مسلم - در صحيح خود - نام او را تصريح ننموده است، پس در نام او اختلاف شد، چند نام بر او ذكر شده است:

  • الجامع: فیروزآبادی، ابن حجر عسقلانی، حاجی خلیفه، قنوجی و دیگران آن را ذکر کرده اند.[۲][۳][۴]
  • مسند یا صحیح المسند: امام مسلم آن را این گونه نامیده و در خارج از کتاب صحیح تصریح کرده است، پس می‌فرماید: من در این مسند چیزی در کتاب خود نگذاشته ام مگر با استدلال[۵].  و فرمود : اگر اهل حديث دويست سال حديث بنويسند، مدارشان بر اين مسند است[۶].  و فرمود: «این سند صحیح را از سیصد هزار حدیث شنیدنی جمع کردم.»[۷]
  • مسند صحيح و مخفف سنن انتقال عدل از عدل عن رسول الله صلى الله عليه وسلم: ابن خير الاشبيلي و نظاير آن را ناميده است، ولى احتمال دارد شرح كتابى باشد كه نام ندارد[۸][۹].
  • الصحیح یا صحیح مسلم: ابن الاثیر، نواوی، ابن خلکان، ذهبی، ابن کثیر و دیگران از او به این نام یاد کرده اند [و معروف ترین نام است کتاب معروف حق در شرق و غرب است.][۱۰]

    بخشی‌از مجموعه مقالات:
    مذهب اهل سنت
     

    مذاهب فقهی

    حنفی · مالکی · شافعی · حنبلی

    ارکان دین اسلام

    شهادتین · نماز · روزه · حج · زکات

    خلفای راشدین

    ابوبکر · عمر · عثمان · علی

    صحابه

    سعید بن زید · زبیر · طلحه
    سعد بن ابی‌وقاص · عبدالرحمن بن عوف
    ابوعبیده جراح

    مبانی فقه

    قرآن · سنت · اجماع · قیاس · اجتهاد

    کتب حدیث

    صحیح بخاری · صحیح مسلم · سنن نسایی
    سنن ابوداود · سنن ترمذی· سنن ابن ماجه
    الموطأ · مسند احمد بن حنبل

    مکان‌های مقدس

    مکه · مدینه · بیت‌المقدس


    تعداد احادیث کتابویرایش

    محمد فؤاد عبدالباقی در از معاصران حدیث شناسی احادیثی که در نسخه ای که مورد عنایت قرار داده است برشمرد و گفت: تعداد احادیث اصلی در صحیح مسلم 3033 حدیث بوده است. اما شماره گذاری که محمد فؤاد عبدالباقی وارد کرده، برای احادیث مبدأ در باب بدون است. تعقیب و شواهد در مقدمه تعداد احادیث کتاب با مکرر و با سند و تتبع 7385 حدیث بدون 10 حدیث مقدمه است.[۱۱]

    جایگاه کتاب و اهتمام علما به آنویرایش

    صحیح مسلم در میان کتب حدیثی تألیف شده توسط اهل سنت و جماعت جایگاهی زیادی دارد، پس از صحیح بخاری دومین کتاب صحیح طبقه بندی شده در حدیث پس از صحیح بخاری و سومین صحیح ترین کتاب پس قرآن شریف از آن به شمار می‌رود.

    ابن صلاح گفت: و دو کتاب آنها (بخاری و مسلم) پس از کتاب خدای متعال معتبرترین کتاب‌هاست.[۱۲]

    نووی گفت: امت بر صحت این دو کتاب (بخاری و مسلم) و وجوب عمل به احادیث آنها اتفاق نظر دارند[۱۳].  و فرمود: « صحيح ترين تأليف در حديث، يا اصلاً در علم، دوکتاب صحيح است »[۱۴].  فرمود: علما رحمة الله علیه اجماع کردند که معتبرترین کتاب‌ها بعد از قرآن، دو صحیح، بخاری و مسلم است و امت آنها را پذیرفتند.[۱۵]

    مزیری می‌گوید : این یکی از دو صحیح است که پس از کتاب خدای متعال معتبرترین کتاب‌هاست.[۱۶]

    سخاوی گفت: صحیح بخاری و صحیح مسلم پس از کتاب خداوند متعال معتبرترین کتاب‌ها هستند.[۱۷]

    ابن تیمیه می‌گوید : آنچه مورد اتفاق علما است این است که بعد از قرآن کتابی صحیح‌تر از کتاب بخاری و مسلم نیست[۱۸].

    ابن حجر عسقلانی می‌گوید: « و دو کتاب آنها (بخاری و مسلم) معتبرترین کتابها بعد از کتاب خدای متعال است[۱۹]

    صدیق حسن خان گفت : پیشینیان و جانشینان همگی متفق القول بودند که معتبرترین کتب بعد از کتاب خداوند متعال صحیح البخاری و سپس صحیح مسلم است.[۲۰]

    البانی می‌گوید : این دو صحیح پس از کتاب خدای متعال معتبرترین کتاب‌ها هستند ، با اجماع دانشمندان مسلمان از اهل حدیث و دیگران.[۲۱]

    شیخ عبدالمحسن عباد می‌گوید : آنان (صحیح بخاری و مسلم) اتفاق نظر دارند که علما آنها را پذیرفته‌اند و آنها را معتبرترین کتاب‌ها بعد از کتاب خدا می‌دانند[۲۲].

    از آنچه در مورد صحیح مسلم به ویژه در مقام و فضیلت کتاب و ستایش روش و روش آن آمده است:ویرایش

    ابوعلی نسابوری می‌گوید : آنچه در زیر آسمان است از کتاب مسلم بن حجاج در علم حدیث سالم‌تر است[۲۳].

    مسلمه بن القاسم قرطبی می‌گوید : مسلم بن حجاج نیسابوری، توانا و امین، از ائمه روایات[۲۴].

    ذهبی می‌گوید: کتابی گران‌بها و کامل، و وقتی نگهبانان آن را دیدند، تحت تأثیر آن قرار گرفتند[۲۵].

    نووی می‌گوید: « و هر کس در صحیح مسلم رحمه الله تحقیق کند و آنچه را که در سند آن و ترتیب و حسن انجام آن و نفیس روش آن از اشیای گرانبها به ودیعه گذاشته شده است ببیند. تفحص، جوهرات تدقیق، اقسام تقوا، احتیاط، تفحص در روایت، تلخیص و کوتاه کردن مسیرها، کنترل پراکندگی و گستردگی آن، فراوانی علم و گستردگی روایت و سایر محاسن. عجایب و لطایف، ظاهر و نهان، می دانست که او امام بعد از زمان خود است و کمتر همتای اوست، اما اهل عصر و عصرش به او نزدیک می شوند و این فضل است. خداست که به هر که بخواهد می‌دهد[۲۶]

    ابن حجر عسقلانی می‌گوید: مسلم در کتاب خود از اقبال بسیار و زیادی برخوردار بود که هیچ کس نداشت، به طوری که عده‌ای آن را بر صحیح محمد بن اسماعیل ترجیح دادند، و این به خاطر همه راه‌هایی است که وی به آن اشاره کرده است. کیفیت سیاق و حفظ اجرای الفاظ آن گونه که هست بدون قطع یا نقل به معنای همین طور خلقی به اختیار نیسابوری ها بافته شده ولی به بلوغ او نرسیده و من حفظ کرده ام. از آنان بیش از بیست امام که عصاره را بر مسلمانی طبقه بندی کردند، پس منزه است وهاب دهنده[۲۷]

    در طول اعصار، علما به صحیح مسلم اهتمام فراوان داشته و در خدمت این کتاب تلاش علمی فراوانی کرده اند و جلوه های این عنایت در بسیاری از زمینه ها از جمله حفظ، تدریس، خواندن و استماع، مطالعه رجال و زنجیر آن حضرت نمود یافته است. انتقال و کنترل و ویرایش روایات او. کتابهای زیادی در پیرامون او نوشته شده است، از جمله استخراج، تصحیح، مخففات، ترجمه، توضیح و غیره.

    شرح‌هاویرایش

    بر صحیح مسلم شروحی نوشته شده که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به شرح امام نووی اشاره کرد. و چندین شرح مشهور از جمله:

    در شرح صحیح مسلم تعداد بسیار زیادی کتاب نوشته شده که تعداد آنها به حدود 64 شرح به زبان عربی[۲۸] و پنج شرح به غیر عربی رسیده است که از مهم‌ترین و مشهورترین آنها می‌توان به:[۲۹][۳۰]

    • المعلم بفوائد كتاب صحيح مسلم: لأبي عبد الله محمد بن علي المازري، المتوفى عام 536 هـ.
    • إكمال المعلم في شرح صحيح مسلم: للقاضي عياض بن موسى اليحصبي المالكي، المتوفى عام 544 هـ.
    • المفهم لما أشكل من تلخيص كتاب مسلم: لأبي العباس أحمد بن عمر بن إبراهيم القرطبي المتوفى عام 611 هـ.
    • المنهاج في شرح الجامع الصحيح للحسين بن الحجاج: للإمام أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي الشافعي، المتوفى عام 676 هـ. وهو أشهر شروح صحيح مسلم.
    • إكمال إكمال المعلم: لأبي عبد الله محمد بن خليفة الأبي المالكي، المتوفى عام 728 هـ، جمع في شرحه بين المازري وعياض والقرطبي والنووي.
    • مكمّل إكمال الكمال: لمحمد بن يوسف السنوسي، المتوفى عام 795 هـ.
    • الديباج على صحيح مسلم بن الحجاج: لجلال الدين السيوطي المتوفى عام 911 هـ.
    • شرح شيخ الإسلام زكريا الأنصاري الشافعي المتوفى 926 هـ.
    • شرح الشيخ علي القاري الهروي الحنفي المتوفى عام 1016 هـ.
    • السراج الوهاج من كشف مطالب صحيح مسلم بن الحجاج: لصديق حسن خان القنوجي، المتوفى عام 1307 هـ، وهو شرح على (مختصر صحيح مسلم) للحافظ المنذري، المتوفى سنة 656 هـ.
    • منة المنعم شرح صحيح مسلم: لصفي الرحمن المباركفوري، المتوفى عام 1362 هـ.
    • فتح الملهم بشرح صحيح مسلم: لشبير أحمد العثماني الديوبندي، المتوفى عام 1369 هـ.
    • تكملة فتح الملهم بشرح صحيح مسلم: لمحمد تقي العثماني.
    • فتح المنعم شرح صحيح مسلم: لموسى شاهين لاشين.
    • الكوكب الوهاج والروض البهاج في شرح صحيح مسلم بن الحجاج: لمحمد أمين بن عبد الله الهرري الأثيوبي.

    مُسْتَدرَک‌نویسیویرایش

    چندین کتاب مسلم و مشهور که نظر و تعلیقات علما دارد:[۳۱][۳۲]

    الإلزامات: لأبي الحسن علي بن عمر الدارقطني، المتوفى عام 385 هـ.

    المستدرك على الصحيحين: للحاكم النيسابوري، المتوفى عام 405 هـ.

    المستخرج على الإلزامات: لأبي ذر عبد بن أحمد الهروي، المتوفى عام 434 هـ.

    اختصار کتابویرایش

    تعدادی از علما با حذف سند و انتساب مستقیم حدیث به صحابه و یا حذف احادیث مکرر در باب، کتاب را مخفف کردند که از جمله این اختصارات می توان به:

    مختصر صحيح مسلم: لأبي عبد الله محمد بن عبد الله بن تومرت، المتوفى عام 524 هـ.

    مختصر صحيح مسلم: لأبي العباس أحمد بن عمر الأنصاري القرطبي، المتوفى عام 656 هـ.

    مختصر صحيح مسلم: لأبي محمد زكي الدين عبد العظيم بن عبد القوي المنذري، المتوفى عام 656 هـ.

    مختصر صحيح مسلم: لأبي زكريا يحيى بن شرف النووي، المتوفى عام 679 هـ.

    مختصر صحيح مسلم: لمحمد ناصر الدين الألباني، المتوفى عام 1420 هـ.

    نسخه های دستیویرایش

    چندین نسخه مکتوب از صحیح مسلم در کتابخانه های جهان محفوظ است، از جمله: [۳۳]

    نسخه کتابخانة الاسکوریال که به شماره 1007 محفوظ است در 294 برگ و تاریخ نسخه برداری آن 559 هجری قمری است و نسخه کامل آن از ابتدای کتاب تا پایان آن بدون هیچ گونه حذف یا حذفی است. سوراخ‌هایی که به خط نسخی مراکشی نوشته شده است.

    نسخه کتابخانه القراویین که به شماره (345/3 ب) محفوظ است و در 218 برگ قرار دارد و تاریخ نسخه برداری آن 573 هجری قمری است و این نسخه به نسخه ابن خیر نیز معروف است و یکی از معروف ترین و بهترین نسخه ها است.الکتانی گفت : « این بزرگترین نسخه اصلی موجود از صحیح مسلم در آفریقاست. »  نسخه کامل کتاب از اول تا آخر آن بدون حذف و حفره است با خط اندلسی دقیق نوشته شده است.

    نسخه کتابخانه کوپرولو که به شماره (366) محفوظ است در 531 برگ و تاریخ نسخه برداری آن 629 هجری قمری است و نسخه کامل آن از ابتدای کتاب تا پایان آن بدون حذفیات یا سوراخ هایی که به خط نسخ نوشته شده و کاملاً صحیح است.

    نسخه كتابخانه عمري كه به شماره (9388) محفوظ است در 174 برگ قرار دارد و تاريخ نسخ آن معلوم نيست ولي هدفون قديمي دارد كه قديمي ترين آن به تاريخ 461 هجري قمري است. کپی که برخی از قسمت ها را از دست داده است، به خط نسخ نوشته شده است.

    نسخه کتابخانه دانشگاه پرینستون که به شماره (104/589) محفوظ است و در 431 برگ قرار دارد و تاریخ نسخه برداری آن 559 هجری قمری است و نسخه ناقصی از حدود نیمی از کتاب است. با خط مراکشی نوشته شده بود.

    کپی های زیادی از دانشگاه ملک سعود وجود دارد، از جمله:ویرایش

    نسخه ای به شماره (4741) واقع در 274 برگ محفوظ است و تاریخ نسخه برداری آن 812 هجری قمری است و نسخ خوبی است که به خط نسخ نوشته شده است.

    نسخه ای به شماره (288) محفوظ است و در 181 ورق است و تاریخ نسخه آن 791 هجری قمری است و نسخ خوبی است که به خط معمول نسخ نوشته شده است.

    نسخه ای به شماره (2468) محفوظ است و در 361 برگ قرار دارد و تاریخ نسخه برداری آن حدود 800 هجری قمری است.

    نسخه‌های کتابویرایش

    صحيح مسلم، قديمى و جديد، بسيارى است كه از مهمترين و معروف ترين ويرايشهاى قديمى است:

    • چاپ کلکته هند در سال 1265 هجری قمری به تصدیق بدیع الزمان بن محمد البردانی رسیده است.
    • چاپ چاپخانه اعظم شاهزاده در بولاق قاهره در سال 1290 هجری قمری و در دو بخش است.
    • با شرح النووی در دهلی هندوستان در سال 1319 هجری قمری چاپ شده و در دو قسمت است.
    • در سال 1320 هجری قمری در ترکیه در آستانه چاپ شده و در هشت قسمت است.
    • در حاشيه ارشاد الساري در شرح صحيح البخاري قسطلاني در چاپخانه عامري بولاق در سال 1323 هجري قمري به چاپ رسيده و چاپ مفصلي است.
    • در سال 1327 هجری قمری در قاهره در چاپخانه میمانیه چاپ شد و در چهار جزء و دو جلد است.
    • با شرح العبی به نام (اکمال اکمال المعلم) در چاپخانه السعده مصر در سال 1328 هجری قمری به چاپ رسیده است و چاپ مفصلی است.
    • در سال 1330 هجری قمری در ترکیه در آستانه در چاپخانه العامره چاپ شده و در هشت جزء و چهار جلد است. این نسخه یکی از بهترین و معتبرترین نسخه ها به شمار می رود و محققین آن با تکیه بر چند نسخه مکتوب و بررسی و بررسی گروهی از علما. بسیاری از نسخه های اخیر بر اساس این نسخه هستند.
    • در قاهره در چاپخانه البابی الحلبی در سال 1348 قمری به چاپ رسید .
    • در دارالحیاء الکتب العربی قاهره در سال 1374 هجری قمری به تحقیق محمد فواد عبدالباقی چاپ شده و در چهار مجلد و یک جلد فهارس است. این یکی از معروف‌ترین نسخه‌ها است و برای نسخه‌های جدید نسخه اصلی محسوب می‌شود، زیرا اکثریت قریب به اتفاق آن‌ها بر شمارش، شماره‌گذاری و نمایه‌سازی محمد فؤاد عبدالباقی در چاپ خود تکیه کرده‌اند.
    در مورد نسخه های جدید، محبوب ترین آنها عبارتند از:ویرایش
    • چاپ دارالنوادر که بر اساس نسخه کامل ترکی و در چهار جلد است.
    • چاپ دارالمعرفه به تصدیق خلیل مامون شیحا و در یک جلد است.
    • چاپ دار قرطبه با تصدیق نظر الفاریابی و در یک جلد واقع شده است.
    • چاپ خانه بین المللی عقاید، تصحیح ابوصهیب الکرمی و در یک جلد است.
    • چاپ دارالتاسعیل به دست پژوهشگاه بیت و در هفت جلد است.
    • چاپ دارالفکر، تصحیح صبحی جمیل العطار، در یک جلد. (نسخه مصور از نسخه کامل ترکی در چهار جلد دارند).
    • چاپ جامعه اصطلاحات اسلامی با بررسی آنها و در دو جلد قرار دارد.
    • چاپ ناشران مؤسسه الرساله به تصحیح عزالدین ضعلی، عماد الطیار و یاسر حسن و در یک جلد آمده است.
    • چاپ دارالمنهاج مصحح محمد زهیر بن ناصر النصیر مصور چاپ ترکی کامل و در چهار جلد است.
    • و بسیاری از نسخه های دیگر.

    دیدگاه‌هاویرایش

    اهل سنت در مورد این مجموعه دیدگاه «دومین کتاب حدیث معتبر از مجموعه شش‌گانه بزرگ حدیث» دارند.[۳۴]

    ترجمه فارسیویرایش

    ترجمه فارسی صحیح مسلم در 4 جلد توسط خالد ایوبی نیا از طرف انتشارات حسینی اصل به نشر رسید با مشخصات ذیل:

    وزن:5200 g، ناشر: حسینی اصل؛ نویسنده: امام مسلم بن الحجاج القشیری النیشابوری؛ مترجم: خالد ایوبی نیا؛ سال چاپ :1394؛ قطع (اندازه): وزیری؛ تعداد جلد: 4 ؛ زبان: فارسی.

    ترجمه اختصارویرایش

    ترجمه فارسی مختصر صحیح مسلم توسط داود ناروئیبه‌ به فارسی ترجمه شده است؛ با مشخصات ذیل:

    وزن 3261 g
    ناشر احسان
    نویسنده حافظ زکی الدین عبدالعظیم بن عبدالقوی المنذری
    مترجم داود ناروئی
    سال چاپ 1396
    قطع (اندازه) وزیری
    تعداد صفحه 1170
    تعداد جلد 2
    زبان
    • فارسی

    پیوند به بیرونویرایش

    ترجمه کامل صحیح مسلم به انگلیسی دانلود صحیح مسلم به زبان عربی

    پانویسویرایش

    1. «Wayback Machine». web.archive.org. ۲۰۱۸-۰۲-۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۳.
    2. تحذیب التهذیب - ابوالفضل احمد بن علی بن محمد بن احمد بن حجر عسقلانی (نسخه دار احیاء التراث العربی: جلد 10، ص 127)
    3. الحطة في ذكر الصحاح الستة - أبو الطيب محمد صديق خان بن حسن بن علي ابن لطف الله الحسيني البخاري القِنَّوجي (طبعة دار الجيل:ج1 ص123)
    4. كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون - مصطفى بن عبد الله كاتب جلبي القسطنطيني المشهور باسم حاجي خليفة (طبعة مكتبة المثنى:ج1 ص555)
    5. تذکرة الحافظ - شمس الدین ابوعبدالله محمد بن احمد بن عثمان بن قیماز الذهبی (چاپ دارالکتب العلمیة: جلد 2، ص 125 و 126)
    6. شرح صحيح مسلم للقاضي عياض، والمسمّى إكمال المعلم بفوائد مسلم - القاضي عياض بن موسى بن عياض بن عمرون اليحصبي السبتي (طبعة دار الوفاء:ج1 ص82)
    7. تاريخ بغداد - أبو بكر أحمد بن علي بن ثابت بن أحمد بن مهدي الخطيب البغدادي (طبعة دار الغرب الإسلامي:ج15 ص121)
    8. فهرسة ابن خير الإشبيلي - أبو بكر محمد بن خير بن عمر بن خليفة اللمتوني الأموي الإشبيلي (طبعة دار الكتب العلمية: ج1 ص85)
    9. برنامج التجيبي - القاسم بن يوسف بن محمد بن علي التجيبي البلنسي السبتي (طبعة الدار العربية للكتاب: ج1 ص83)
    10. الأنساب - السمعاني، عبد الكريم بن محمد بن منصور التميمي السمعاني المروزي (طبعة دار إحياء التراث العربي:ج10 ص426)
    11. الإمام مسلم بن الحجاج صاحب المسند الصحيح ومحدث الإسلام الكبير - مشهور بن حسن محمود آل سلمان (دار القلم: ص194)
    12. معرفة أنواع علوم الحديث - عثمان بن عبد الرحمن، أبوعمرو، تقي الدين المعروف بابن الصلاح (طبعة دار الكتب العلمية: ج1 ص84)
    13. تهذيب الأسماء واللغات - أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي (طبعة دار الكتب العلمية:ج1 ص74)
    14. المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج - أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي (طبعة دار إحياء التراث العربي: ج1 ص4)
    15. المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج - أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي (طبعة دار إحياء التراث العربي: ج1 ص14)
    16. المُعْلم بفوائد مسلم -أبو عبد الله محمد بن علي بن عمر التَّمِيمي المازري المالكي (طبعة الدار التونسية للنشر: ج1 ص159)
    17. الغاية في شرح الهداية في علم الرواية - شمس الدين أبو الخير محمد بن عبد الرحمن بن محمد بن أبي بكر بن عثمان بن محمد السخاوي (طبعة مكتبة أولاد الشيخ: ج1 ص77)
    18. مجموع الفتاوى - تقي الدين أبو العباس أحمد بن عبد الحليم بن تيمية الحراني (طبعة مجمع الملك فهد لطباعة المصحف الشريف: ج20 ص321)
    19. فتح الباري شرح صحيح البخاري - أحمد بن علي بن حجر أبو الفضل العسقلاني الشافعي (طبعة دار المعرفة:ج1 ص10)
    20. الحطة في ذكر الصحاح الستة - أبو الطيب محمد صديق خان بن حسن بن علي ابن لطف الله الحسيني البخاري القِنَّوجي (طبعة دار الجيل:ج1 ص225)
    21. شرح العقيدة الطحاوية -ابن أبي العز الحنفي، الأذرعي الصالحي الدمشقي (طبعة دار السلام للطباعة والنشر: ج1 ص22)
    22. الإمام مسلم وصحيحه - عبد المحسن بن حمد بن عبد المحسن بن عبد الله بن حمد العباد البدر (طباعة الجامعة الإسلامية، المدينة المنورة:ج1 ص46)
    23. تاريخ دمشق أبو القاسم علي بن الحسن بن هبة الله المعروف بابن عساكر (طبعة دار الفكر:ج58 ص92)
    24. المُعْلم بفوائد مسلم -أبو عبد الله محمد بن علي بن عمر التَّمِيمي المازري المالكي (طبعة الدار التونسية للنشر: ج1 ص184)
    25. سير أعلام النبلاء - شمس الدين أبو عبد الله محمد بن أحمد بن عثمان بن قَايْماز الذهبي (طبعة مؤسسة الرسالة:ج12 ص569)
    26. تهذيب الأسماء واللغات - أبو زكريا محيي الدين يحيى بن شرف النووي (طبعة دار الكتب العلمية:ج2 ص91)
    27. تهذيب التهذيب - أبو الفضل أحمد بن علي بن محمد بن أحمد بن حجر العسقلاني (طبعة دار إحياء التراث العربي:ج10 ص127)
    28. الإمام مسلم بن الحجاج صاحب المسند الصحيح ومحدث الإسلام الكبير - مشهور بن حسن محمود آل سلمان (دار القلم: ص251)
    29. مقدمة التحقيق لصحيح مسلم طبعة دار التأصيل:ج1 ص107-ص117
    30. الإمام مسلم بن الحجاج صاحب المسند الصحيح ومحدث الإسلام الكبير - مشهور بن حسن محمود آل سلمان (دار القلم: ص203-ص243)
    31. مقدمة التحقيق لصحيح مسلم طبعة دار التأصيل:ج1 ص107-ص117
    32. الإمام مسلم بن الحجاج صاحب المسند الصحيح ومحدث الإسلام الكبير - مشهور بن حسن محمود آل سلمان (دار القلم: ص203-ص243)
    33. مقدمة التحقيق لصحيح مسلم طبعة دار التأصيل:ج1 ص107-ص117
    34. «Wayback Machine». web.archive.org. ۲۰۱۸-۰۲-۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۳.

    منابعویرایش

    • ویکی‌پدیای انگلیسی مدخل Sahih Muslim
    • العظم، رفیق، “ (أشهر مشاهیر الإسلام) “، چاپ: دارالرائد العربی، بیروت. لبنان. ۱۴۰۱ هـ - ۱۹۸۱ میلادی.