زبیر بن عوام

از صحابه محمد، پیامبر اسلام

زبیر بن عوام بن خویلد ملقب به ابو عبدالله قرشی اسدی، از مهمترین صحابه حضرت محمد (ص) است و از سوی آن حضرت ملقب به حواری وی گردید و به روایت عشره مبشره که در میان اهل سنت شایع است، جزو ۱۰ تنی است که حضرت محمد به آن‌ها بهشت را وعده داد. وی همچنین جزو شورایی است که عمر بن خطاب در هنگامی که در بستر مرگ بود تشکیل داد. ریشه نام زبیر از کلمه زبر، طی البئر بالحجاره گرفته شده که به معنای چاه سنگ یا مرد قوی است.[۱]

زبیر ابن عوام
زادهٔ۵۹۴ میلادی
مکه، شبه‌جزیره عربستان
درگذشتهٔ۶۵۶
بصره، عراق
وفادار به/عضوِFlag of Afghanistan (1880–1901).svg خلافت راشدین.
سازمان/شاخهFlag of Afghanistan (1880–1901).svg ارتش خلفای راشدین
سال‌های خدمت۶۳۶، ۶۴۰–۶۴۲ م
درجهفرمانده
فرماندهی درفتح راشدون مصر، فتنه اول


روابط خویشاوندیویرایش

مادرش صفیه دختر عبدالمطلب عمه حضرت محمد (ص) و امام علی (ع) بود. یعنی زبیر پسرعمه حضرت محمد (ص) و امام علی (ع) بوده‌است. چون عوام پدر زبیر برادر خدیجه بنت خویلد همسر پیامبر بود، زبیر ابن عوام پسردایی فاطمه دختر محمد است.(از جهت همسری خدیجه،محمد شوهر عمه ی او نیز بوده است ) مادرش او را به کنیه برادرش زبیر بن عبدالمطلب (اباطاهر) صدا می‌کرد.

دوران رسالت حضرت محمد (ص)ویرایش

زبیر از اولین اسلام آورندگان و به قولی چهارمین یا پنجمین مردی است که مسلمان شد. منابع بر روی سنش هنگام مسلمان شدن متفق‌القول نیستند ولی مشهورترین سن وی را می‌توان ۱۶ سال به حساب آورد. بنا به روایت ابن اسحاق، خلیفه اوّل ، وی و چهار نفر دیگری که بعدها عضو شورا شدند را ترغیب به مسلمان شدن نمود. روایاتی وجود دارند که به وسیله آل زبیر ساخته شده‌اند که حاکی از آن است که وی در ۸ سالگی مسلمان و در ۱۲ سالگی برای برای حفظ جان محمد شمشیر کشید و وی را اولین کسی نام می‌برند که در راه خدا شمشیر کشید. دانشنامه اسلام بر این باور است که برای اینکه جایگاه زبیر در برخی روایات بالا برده شود، مسلمان شدن وی را هم‌زمان با امام علی (ع) می‌دانند در صورتیکه چنین نبوده و همچنین معتقد است که تناقض‌ها در روایات ناشی از بحث‌ها و مناقشاتی است که بین مسلمانان در مورد این موضوع به منظور برتری جستن از این جایگاه صورت گرفته‌است.[۱]

زبیر جزو کسانی بود که به حبشه مهاجرت کرد و در هنگامی که شایعاتی مبنی بر مصالحه قریش با حضرت محمد (ص) به دلیل به رسمیت شناختن بت‌های لات و هبل و عزی توسط وی شنید، با اولین کاروان به مکه بازگشت. در هجرت به مدینه نیز، زبیر به همراه مادرش به این شهر مهاجرت نمود.[۱]

در هنگام بستن پیمان برادری (مواخات) در مدینه، زبیر برادر دینی سلمه بن سلامه بن وقش از قبیله اوس یا کعب بن مالک از خزرج شد. وی پیشتر در مکه نیز برادر دینی عبدالله بن مسعود شده بود. وی به همراه عبدالرحمن بن عوف که مبتلا به خارش بدن شده بودند، اجازه یافتند که لباس ابریشمی بپوشند.[۱]

زبیر در اکثر غزوات حضرت محمد (ص) حضور داشت و جزو یکی از تنها دو اسب سوار لشکر مسلمانان در جنگ بدر (۲ هجری/۶۲۴ میلادی) بود. آل زبیر معتقدند که در جنگ بدر که گفته می‌شود جبرئیل و فرشتگان مددکار مسلمانان بوده‌اند، رنگ دستارشان مانند زبیر، زرد رنگ بود. در جنگ احد (۳ هجری/۶۲۵ میلادی)، حضرت محمد (ص) شجاعت زبیر را ستود. در جنگ خندق (۵ هجری/۶۲۷ میلادی) حضرت محمد (ص) وی را به تجسس سپاهیان بنی قریظه فرستاد و بر اساس روایت اهل تسنن در آن جنگ بود که حضرت محمد (ص) گفت که هر پیامبری حواری ای داشت و زبیر حواری من است. جیران کشتار بنی قریظه توسط امام علی (ع) و زبیر فاقد سند صحیح و عقل است. در غزوه خیبر (۷ هجری/۶۲۸ میلادی)، زبیر بعد از امام علی (ع) بیشترین شجاعت را نشان داد. در هنگام فتح مکه، زبیر فرمانده بال چپ سپاه مسلمانان بود و در غزوه تبوک (۹ هجری/۶۳۰ میلادی) زبیر بزرگترین پرچم سپاه حضرت محمد (ص) را بر دست داشت. روایاتی در کتب قرون بعدی اسلامی آمده که زبیر منشی حضرت محمد (ص) در ثبت درآمد حاصل از اموال شرعی صدقه بود.[۱]

دوران خلافاى ثالثهویرایش

زبیر در جنگ یرموک (۱۵ هجری/۶۳۶ میلادی) حضور داشت و عمر وی را به سرکردگی ۴۰۰۰ نیروی کمکی به کمک عمرو عاص در فتح مصر فرستاد؛ بنابراین بر طبق این روایات، زبیر ملقب به اشجع القریش (شجاعت‌ترین شخص قریش) یا اشجع الناس (شجاع‌ترین مردم) شده‌است. اما در جنگ جمل در هنگام رجز اصل و نسب خواندن، ابن‌عباس وی را ترسو خواند و به این علت در میدان جنگ نماند. روایتی دیگر از شیعیان نیز روایت قبلی را تأیید می‌کند و می‌گوید وی پشیمان و تائب گردید و از جنگ کناره گرفت.

دوران خلافت امام علی (ع)ویرایش

زبیر پسر عمه حضرت علی(ع) بود و رابطه وی با امام داری فراز و نشیب‌های زیادی است. وی از مدافعان حضرت علی(ع) در سقیفه بود، همچنین او از شهود وصیت حضرت زهرا(س) بوده [۲]و در هنگام دفن حضرت زهرا(س) حضور داشت[۳] و در شورای شش نفره به حضرت علی(ع) رای داد.

پس از قتل عثمان، جمعیت زیادی که طلحه و زبیر نیز در میان آنان بودند، به خانه حضرت علی(ع) هجوم برده و گفتند ما آمده‌ایم تا با شما به خلافت بیعت کنیم. پس از اصرار زیاد، حضرت علی(ع) پذیرفت.[۴] زبیر در این واقعه به همراهی طلحه، بیعت مهاجران را تضمین کرد[۵] اما دیری نپایید که از نظر خود برگشت و به مخالفت با خلافت حضرت علی برخاست.[۶] زبیر به همراه طلحه وقتی شنید عایشه نیز در مکه نسبت به انتخاب حضرت علی(ع) به خلافت ناخشنود است، به بهانه عمره از مدینه بیرون آمدند.[نیازمند منبع]

امام علی(ع) هنگام خروج آنان فرمود: ایشان برای زیارت خانه خدا نمی‌روند، بلکه به قصد مکر و حیله و خیانت مسافرت می‌کنند.[۷]

زبیر، عایشه را نیز با خود همراه کرد و به قصد خروج علیه حضرت علی(ع) با تشکیل سپاهی عظیمی عازم بصره شد. آنان پس از مصادره اموال یمنیان که توسط یعلی بن منبه برای حضرت علی(ع) فرستاده می‌شد، به طور رسمی و علنی مخالفت خود را اظهار نمودند.[۸]

نقش زبیر در جنگ جملویرایش

زبیر را می‌توان یکی از سه ضلع مثلث جنگ جمل دانست. وی در سال ۳۶ قمری با همکاری طلحه، عایشه را نیز با خود همراه کرده و به بصره کشاند. آنان وارد بصره شده و عثمان بن حنیف استاندار حضرت علی(ع) را مورد ضرب و شتم قرار دادند.[۹] حضرت علی(ع) با سپاه، خود را به حوالی بصره رساند و پس از کش و قوس‌هایی جنگ به نفع حضرت علی(ع) تمام شد.[نیازمند منبع]

ملاقات زبیر و علی(ع) در صف نبرد

پس از رویارویی دو لشکر، حضرت علی(ع) زبیر را فرا خواند، ملاقات آن دو بین صفوف دو لشکر صورت گرفت. امام سفارش پیامبر نسبت به خود را به زبیر یادآوری کرد.[نیازمند منبع]

سفارش این بود که: پیامبر(ص) روزی در حضور حضرت علی(ع) به زبیر فرمود: آیا علی را دوست داری، زبیر گفت: چرا دوست نداشته باشم، پیامبر(ع) فرمود: چگونه‌ای وقتی ظالمانه با او بجنگی؟![۱۰]

زبیر پس از یادآوری این مطلب از اردوگاه کناره‌گیری کرد.[۱۱]


مرگویرایش

جنگ جمل در جمادی‌الاول ۳۶ هجری/نوامبر ۶۵۶ میلادی در نزدیکی بصره شکل گرفت و زبیر در این جنگ کشته شد و در وادی السباع که امروزه با نام بلده الزبیر خوانده می‌شود، در حومه بصره به خاک سپرده شد. سن وی در هنگام کشته شدن، ۵۷ سال گزارش شده‌است.[۱]

زندگی شخصی زبیرویرایش

پس از هجرت، زبیر یکی از ثروتمندترین صحابه محمد گردید. وی املاک وسیعی مانند غابه در نزدیکی مدینه، سلیله در ربذه، دارالزبیر و مسجد الزبیر در سوق وردان فسطاط و املاکی در اسکندریه و کوفه داشت. برخی از املاک که در عربستان بود، را محمد و برخی از املاکی که در عراق بود را عثمان به وی بخشید. زبیر زمینهایی در محله بنی سلیم بصره داشت که پر محصول و بازار نیز داشت. وی یکی از اموالش را به قیمت ۶۰۰ هزار درهم فروخت.[۱]

او روابط نزدیکی با حضرت محمد (ص) و امام علی (ع) داشت اما در ادامه پس از مرگ محمد به دلیل تاثیر پذیرفتن از دیدگاه های پسرش عبدالله، روابط او با علی تیره شده و در جنگ جمل شرکت کرد. او در همان جنگ کشته شد. نقل است روزی پیامبر اکرم صلوات الله علیه و آله، به زبیر متذکر شده بود که تو در چنین شرایط و مکانی به روی علی علیه السلام، شمشیر می‌کشی، در آن روز مراقب باش و دقت کن که حق با اوست (مضمون).

وقتی زبیر با تحریک همسر پیامبر عایشه و سایر خوارج، جنگ جمل را به راه انداخت و سپاهیان مقابل یک دیگر صف آرایی کردند، امیرالمؤمنین علیه السلام، زبیر را فراخواندند و این هشدار پیامبر اسلام را به او یادآوری کرد. زبیر به یادش آمد، خواست از جنگ دست بردارد که پسرش شروع به رجزخوانی علیه پدر و تحریک او به ترسویی و ... نمود، سپس خودش صحنه را ترک کرد، اما پسرش به جنگ ادامه داد.زبیر از کسانی بود که در شورای تعیین خلیفه پس از محمد، به نفع علی کنار رفت. امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرمایند: « مَا زَالَ الزُّبَيْرُ رَجُلًا مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ حَتَّى نَشَأَ ابْنُهُ الْمَشْئُومُ عَبْدُ اللَّهِ - زبير همواره با ما بود تا آن كه فرزند نامباركش عبد اللَّه، پا به جوانى گذاشت.

یکی از زنان وی، اسماء دختر ابوبکر و خواهر بزرگ ناتنی عایشه است که ملقب به ذات النطاقین (دارای دو کمربند) است.[۱]

احادیث نقل شده از زبیرویرایش

احادیثی که زبیر از حضرت محمد (ص) نقل کرده بسیار اندک‌اند و در کتبی مانند صحاح سته، مسند (اثر احمد بن حنبل)، بحر الزخار (اثر احمد بن عمرو بن بزار)، المسند (اثر ابو یعلا موصلی)، المصنف (عبدالرزاق سنانی)، مجمع الزوائد (علی بن ابی بکر هیثمی) و معجم الکبیر (اثر طبرانی) آمده‌است. روایاتی از زبیریان نقل شده که زبیر بسیار می‌ترسید که حدیثی اشتباه به حضرت محمد (ص) منسوب کند و عقوبتش را ببیند.[۱]

فرزندان زبیرویرایش

مصعب بن زبیر (مرگ ۲۳۶ هجری/۸۵۱ میلادی) از نوادگان زبیر، تعداد ۱۰ پسر و چند دختر را به زبیر نسبت می‌دهد. معروفترین آنان، عبدالله است که اولین کودک متولد شده از مهاجرین در مدینه است. عبدالله نقش بزرگی را در تیره کردن روابط زبیر و امام علی (ع) ایفا کرده است. همانگونه که در همین صفحه اشاره شد، امیرالمومنین علی بن ابی طالب در مورد عبدالله چنین می‌فرمایند: زبیر با ما (و از خویشاوندان ما اهل بیت) بود تا آن که فرزند نحسش عبدالله به دنیا آمد (به جوانی رسید).[۱۲]

این روایت به صورت های دیگر هم در منابع اهل سنت موجود است.

علّامه محدّث ابن عبد البر در الاستیعاب آورده اند که: «قال علی بن‏ ابی طالب: ما زال الزبیر یعدّ منا اهل البیت حتى نشأ عبداللَّه».[۱۳]

ابن الاثیر الجزری در کتاب اسد الغابه آورده است که: «وکان علی رضی اللَّه عنه یقول: مازال الزبیر منا اهل البیت حتى نشأ له عبداللَّه.»[۱۴]

زبیر پسران دیگری به نام‌های عروه، حمزه و مصعب نیز داشت. دیگر نواده زبیر به نام زبیر بن بکار بخشی را در کتاب جمهرت نسب قریش و اخبارها، در مورد اولاد زبیر اختصاص داده‌است. زبیر، فرزندان خود را به نامهای کشته شدگان در راه خدا می‌گذاشت تا آن‌ها نیز در همین راه کشته شوند.[۱]

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ ۱٫۹ Hasson, “al-Zubayr b. al-ʿAwwām”, 11:‎ 549–51.
  2. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۴۴.
  3. فتال النیشابوری،روضة الواعظين،١٤٢٣ق،ج١،ص٣٤٩.
  4. مفيد،الجمل،١٤١٣ق،ص١٣٠.
  5. يعقوبى،تاريخ،دار صادر،ج٢،ص١٦٧.
  6. يعقوبى،تاريخ،دار صادر،ج٢،ص١٦٩.
  7. ابن أبى الحدید،شرح نهج البلاغه،١٤٠٤ق،ج١،ص٢٣٢.
  8. ابن قتيببه دينورى،الامانه و السياسه،١٤١٠ق،ج١،ص٦٣.
  9. ابن عبدالبر،الاستيعاب،١٤١٢ق،ج١،ص٣٦٦-٣٦٩؛ابن اثير،اسدالغابه،١٤٠٩ق،ج١،ص٢٥١.
  10. ابن عساکر،تاریخ مدینه دمشق،۱۴۱۵ق،ج۱۸،ص۴۰۹؛مجلسی،بحارالانوار،۱۴۰۳ق،ج۱۸،ص۱۲۳.
  11. بلاذری،انساب الاشرف،۱۴۱۷ق،ج۹،ص۴۳۰.
  12. نهج البلاغه،حکمت۴۵۳؛العقد الفرید،ج۳،ص۳۱۴.
  13. الاستعاب،ج۳،ص۹۰۶،رقم۱۵۳۵‌.
  14. اسد الغابه،ج۳،ص۲۴۳،رقم۲۰۴۷.

منابعویرایش

  • Hasson, I (2002). "al-Zubayr b. al-ʿAwwām". Encyclopaedia of Islam. ۱۱ (second ed.). Leiden: E. J. Brill. p. ۵۴۹–۵۱. ISBN 90-04-12756-9.