عجم واژه‌ای است که عرب‌ها برای نام بردن از ایرانیان به‌کاربرده‌اند. کاربرد این واژه مانند کلمه 'بربر' توسط یونانیان برای اشاره به غیریونانیان است.

استفاده از عبارت کشور عجم به معنی «کشور عجم‌ها (ایرانیان)» در نامه از امپراتوری عثمانی به محمد شاه قاجار در ۱۸۳۹ میلادی.

ریشه و معنی کلمهویرایش

کلمه عجم از ریشه سامی ع ج م آمده‌است. در دوران پیش از اسلام آن را أَعْجَم تلفظ می‌کردند و معنی آن 'نامفهوم حرف زدن' است و متضاد آن 'عرب' می‌باشد که به معنی واضح حرف زدن است. کلمات هم ریشه و مرتبط از این قرار است:

  1. مُسْتَعْجِم: ناتوان از صحبت کردن
  2. إِعْجَام‎: نقطه گذاری
  3. اِسْتَعْجَمَ: ساکت شدن

فعل یَعْجُمُ که به معنای امتحان کردن است هم ممکن است از همین ریشه باشد.

استفادهویرایش

 
بلاد عجم به معنی «سرزمین غیر عرب‌ها (ایرانیان)» و خلیج عجم (خلیج فارس) در این نقشه عثمانی دیده می‌شود.

عجم در ابتدا لفظ تحقیرآمیزی بوده که اعراب در سال‌های اولیه اسلام برای نشان دادن برتری خود نسبت به سایر مسلمانان به کار می‌بردند. در قرن سوم هجری مسلمانان غیر عربی و در صدر آن‌ها ایرانیان در تلاش بودند تا حقوقی برابر با اعراب به دست آورند و این مسئله حتی بین اعراب هم طرفدارانی داشت. نظیر نویسنده معروف عربی الجاحظ که کتابی به نام 'کتاب التساوی بین العرب والعجم' به نگارش درآورد. به هر صورت با سقوط بنی امیه و ظهور بنی عباس که باعث شد تا قدرت در جهان اسلام به ایرانیان انتقال یابد، عجم بار تحقیرآمیزش را از دست داد و حتی در برخی موارد توسط خود ایرانیان هم مورد استفاده قرار گرفت. برای نمونه، اسدی توسی شعری در زمینه برتری 'عجم' بر 'عرب' سرود که به قول زیر است:

گفتمش چو دیوانه بسی گفتی و اکنون

پاسخ شنو ای بوده چون دیوان بیابان

عیب ار چه کنی اهل گرانمایه عجم را

چه بوید شما خود گلهٔ غر شتربان

نمونه دیگر آن است که ایران را در برخی نوشته‌ها 'ملک عجم' و پادشاهانش را 'ملوک عجم' نوشته‌اند.

در پیش از اسلام این کلمه را برای اشاره به کسانی که مسلمانان جزیره العرب آنها را خارجی به حساب می‌آوردند استعمال می‌کردند. در سال‌های اولیه خلافت در غرب آسیا به‌طور مشخص عجم معنای ایرانی داشت. در صورتی که در آندلس، به کسانی که به زبان‌های بومی صحبت می‌کردند عجم می‌گفتند. ساکنان غیر عرب آندلس به متون اسپانیایی که با خط عربی نوشته می‌شد، الجمیادو می‌گفتند که همین کلمه عجم است. همین شیوه را در غرب آفریقا هم به کار می‌بردند و به متونی به زبان فولانی و با خط عربی نوشته می‌شد، عجمی می‌گفتند.

عجم در قرآنویرایش

واژهٔ «عجم» در بخش‌های متفاوتی از قرآن نیز به کار رفته‌است که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

عجم در ادب پارسیویرایش

در ادبیات فارسی شعرای بسیاری از واژه عجم به معنی مردم ایران یا غیر عرب‌ها استفاده کرده‌اند.

منابعویرایش

ʿAJAM – Encyclopaedia Iranica