غالیان

(تغییرمسیر از غلاة)

غالیان یا غُلات (نیز غُلاة) جمع غالی به معنای کسانی است که از حد تجاوز کرده باشند. معنای لغوی این واژه شامل همه کسانی است که دربارهٔ شخص یا چیزی به هر نوعی غلو کنند و اختصاص به گروه و فرقه خاصی ندارد. غلو به معنای افراط و ارتفاع و بالارفتن و تجاوز از حد و حدود هر چیز می‌باشد. غلات در ابتدا به فرقه‌هایی از شیعه گفته می‌شده‌است،[نیازمند منبع] اما امروزه به فرقه‌هایی اطلاق می‌شود که در مذهب خود غلو داشته باشند. در قرآن غلو نهی شده‌است: «ای پیروان تورات و انجیل در دین خود غلو مکنید و از حد مگذرید، و دربارهٔ خدا جز گفتار راست و حق مگویید»[۱]

بنظر می‌آید که غُلات علاوه بر ادیان پیشین، در اسلام نیز به شکل گسترده‌ای پدید آمده‌است. غلات را می‌توان به دو دسته غلو کنندگان در ذات و غلات در صفات تقسیم‌بندی کرد. معمولاً غلات را با ذکر کلمه «منتسب» بکار می‌بردند چنان‌که می‌توان به «غلات منتسب به اهل سنت» و «غلات منتسب به شیعه» اشاره کرد. در واقع غلات منتسب شیعه یا سنی، کسانی هستند که با نام شیعه یا سنی، قائل به الوهیت یا نبوت یا صفات فوق بشری برای بزرگان خود شده‌اند.

در ادیان پیش از اسلامویرایش

غلو مختص مسلمانان نیست بلکه در ادیان دیگر نیز وجود دارد. بلکه شامل تمام عقاید وادیانی می‌شود که از حد خارج شده‌است. همانگونه که یهودیان نسبت الوهیت به عزیر دادند «و یهودیان گفتند عزیر فرزند خداست».[۲] و مسیحیان گفتند که مسیح پسر خداست. صابئین که ملائکه را به حد پرستش رساندند. همانگونه که برخی از مشرکین عرب ملائکه را دختران خدا می‌دانستند.[۳]

در مصر قدیم مردم حیوانات مختلف مانند: گرگ و گربه و… را می‌پرستیدند و فرعون را خدای خورشید و پسر خدا و خدا می‌گفتند. در هند باستان مظاهر طبیعت مانند: خورشید و کوه و ماه و… رامی پرستیدند و عناصر مفید را خدا می‌دانستند چینیان باستان ابتدا روح پرست بودند و ارواح اجداد خود پرستش می‌کردند و ژاپنی‌ها امپراطوران خود را (میکادو) از جنس بشر نمی‌دانستند. یونانیان نیز مظاهر طبیعت را منشأ قدرت می‌دانستند و رب النوع‌های ساخته و می‌پرستیدند.

اعراب علاوه بر بت‌پرستی موجوداتی مانند آفتاب و ماه و… را نیز پرستش می‌کردند در قرآن در سوره‌های مانند :توبه آیه ۳۰ (و قالت الیهود عزیر ابن الله) و سوره مائده آیات ۱۷ و ۷۲ دربارهٔ عیسی که او را خدا می‌دانند (لقد کفر الذین قالوا ان الله هو المسیح ابن مریم) و… نیز اشاره به این مطالب دارد.[۴]

در اهل سنتویرایش

از غالیان در ذات در اهل سنت می‌توان از «غلات عباسیه» یا «راوندیه» نام برد. از منابع چنین بر می‌آید که رئیس آنان عبدالله راوندی بود که ابتدا قائل به الوهیت منصور، خلیفه عباسی و نبوت ابومسلم شد. زمانی که منصور ابومسلم را در سال ۱۴۱ ه‍.ق کشت، شوریدند و منصور دوانیقی به اتهام زندقه، آنان را در آتش سوزانید.

از این فرقه ابومسلمیه که قائل به امامت ابومسلم بود و رزّامیه که قائل به حلول خداوند در ابومسلم بودند و ابوهریریه و هاشمیه منشعب شدند. برخی از فرقه شناسان المقنّع را از شعب رزامیه دانسته‌اند او ادعای می‌کرد علم غیب دارد و قادر است مردگان را زنده کند. المقنع در زمان مهدی عباسی بر او شورید و زمانی که در عرصه را بر خود تنگ دید، خود را در آتش افکند. همین‌طور خرمّیه یا خرمدینان، از پیروان بابک خرمدین را از طرفداران ابومسلم دانسته‌اند. اهل سنت تمامی این فرق را کافر دانسته و از خود رانده‌اند.

اما غالیان در صفات بسیارند، که از طرق حدیث یا غیر آن به زیاده‌روی دربارهٔ شخصیتهای اهل سنت پرداخته‌اند.

بعنوان مثال عبیدی مالکی در عمدت التحقیق می‌نویسد:

الم در اول سوره بقره؛ «الف»، ابوبکر «لام»، الله و «میم»، محمد است.

از ابن مسعود دربارهٔ علم عمر چنین نقل می‌کنند که: علم عمر بر علم عرب فزونی دارد. برخی نیز به جای عرب گفته‌اند بر علم اهل زمین فزونی دارد؛ یا کرامات بسیاری را برای عمر نقل می‌کنند که برای پیامبر نقل نمی‌کنند و حتی برخی برای معاویه، کراماتی نقل می‌کنند که برای دیگران نیست، از آنجمله از ابوهریره از قول پیامبر نقل می‌کنند که «امین‌ها نزد خداوند سه نفرند:من، جبرئیل و معاویه» یا «من شهر علمم و علی درب آن شهر و معاویه حلقه آن درب»

اگرچه می‌توان برخی از این روایات را جعلی دانست تا غلو، چنانچه از متن برخی از آنان برمی‌آید که برآمده از وضعیت سیاسی یا اجتماعی زمان خود بوده‌اند. اما برخی از علمای شیعه به آنان استناد می‌کنند، از جمله علامه امینی که بسیاری از آنان را در جلد یازدهم الغدیر جمع‌آوری نموده‌است که در بعضی از آنان، راویان اهل سنت، نسبتهایی از جمله زنده نمودن مردگان، تکلم به خداوند و «مستجاب‌الدعوه» بودن و صفات غالیانه‌ای را به برخی از اصحاب و حتی دربارهٔ روسای مذاهب چهارگانه نقل می‌کنند.[۴] در مجموع اهل سنت امروزی به غلو و مبالغه اعتقاد ندارند

در شیعهویرایش

در شیعه نیز گاهی افرادی در حق محمد و آل محمد غلو کرده اند و عده ای شخصیتی به نام عبدالله بن سبا را موسس این عقاید میدانند هرچند در وجود این شخصیت اختلافاتی هست و شیعیان این شخصیت را ساخته ذهن فردی کذاب و فاسق به نام سیف بن عمر میدانند که برای تخریب شیعیان این شخصیت را خلق کرده و برای اثبات این حرف اسناد محکمی ارائه میدهند که یکی از مهم ترین این کتاب ها در این مورد کتابی به همین نام است که توسط علامه عسگری جمع آوری و نگارش شده است

عقاید و مظاهر در شیعیانویرایش

شیخ مفید در تصحیح الاعتقاد در تعریف غلاة گوید: «غلاة که از متظاهرین به اسلام کسانی هستند که علی و ائمه دین، فرزندان او، را به خدایی و پیغمبری توصیف کرده‌اند، و آنان را از جهت فضل در دین و دنیا به پایه‌ای ستوده‌اند که از حد گذشته‌است و طریق افراط پیموده‌اند. این گروه در شمار گمراهان و کافرانند » علامه مجلسی مظاهر غلو را در اعتقادات زیر برشمرده‌است:

  • اعتقاد به الوهیت (خداوندی) امامان.
  • امامان شیعه را در معبودیت یا خالقیت و رازقیت شریک خدا بدانند.
  • حلول خداوند در آن‌ها یا اتحاد خداوند با آنان.
  • اعتقاد به اینکه ائمه، بدون وحی و الهام الهی، از غیب آگاهند.
  • اعتقاد به نبوت دربارهٔ ائمه.
  • به تناسخ معتقدند.[۵]
  • معتقدند که با معرفت امامان، دیگر اطاعت خداوند و ترک معصیت الهی لازم نیست.[۶][۷][۸]

برخورد امامان شیعهویرایش

احادیث بسیاری از امامان در نفی غلو و برخورد با غالیان نقل شده، از آن جمله:

در فقهویرایش

در فقه شیعه این افراد نجس و گبراند.

در کتاب تحریرالوسیله آمده‌است:

(به عربی: أما الغالي فإن كان غلوّه مستلزما لإنكار الألوهية أو التوحيد أو النبوة فهو كافر و إلا فلا)

یعنی اگر غالی (غلوکار) غلوش جوری باشد که خدا یا توحید (یگانگی خدا و باورهای همراهش) یا پیامبری را انکار کند، گبر و کافر [و نجس] است. اگرنه نیست.[۱۰]

غالیان در طول تاریخ شیعه چند فرقه معروف دارند، از جمله:

پانویسویرایش

  1. یا اهل الکتاب لاتغلوا فی دینکم و لاتقولوا علی اللّه الا الحق؛ سوره نساء آیه ۱۷۱
  2. و قالت الیهود عزیر بن الله ؛ سوره توبه آیه ۳۰
  3. فاضل صفار؛ المظاهر الالهیة فی الولایة التکوینیة
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ نعمت‌الله صفری فروشانی (۱۳۷۸غالیان، انتشارات آستان قدس رضوی
  5. دائرةالمعارف شیعه، تناسخ
  6. «مدخل غلات در دهخدا». وبگاه Mibosearch. دریافت‌شده در ۲ خرداد ۱۳۸۷.[پیوند مرده]
  7. «غلو و غالیان». پایگاه حوزه. دریافت‌شده در ۲ خرداد ۱۳۸۷.
  8. «غلات از دیدگاه شیخ مفید». پایگاه حوزه. دریافت‌شده در ۲ خرداد ۱۳۸۷.
  9. بحار الاَنوار، ج۲۵، ص۲۹۷، حدیث۶۰
  10. موسوی خمینی، سید روح‌الله. «کتاب الطهارة». تحریر الوسیلة (به عربی). الأول. قم: مؤسسهٔ مطبوعات دارالعلم. صص. ۱۱۸ و ۱۱۹. از پارامتر ناشناخته |جداکننده= صرف‌نظر شد (کمک)

منابعویرایش

  • نعمت‌الله صفری فروشانی (۱۳۷۸غالیان، انتشارات آستان قدس رضوی
  • پژوهشی در باب غلات: نگاهی به کتاب الغنوصیة فی الاسلام
  • مقاله علمی پژوهشی: خدا یا ناخدا؛ نگاهی به احادیث – نَزِّلُونا عَن الرُّبُوبِیّه[پیوند مرده]
  • علامه سید مرتضی عسکری، عبدالله بن سبا
  • "ḠOLĀT – Encyclopaedia Iranica". Encyclopædia Iranica. 2001-12-15. Retrieved 2018-06-22.