لاک‌پشت

راسته‌ای از سوسماریان
لاک‌پشت
محدودهٔ زمانی: تریاسیک - دوران کنونی
Haeckel Chelonia.jpg
"سنگ‌پشت‌ها، از کتاب اشکال هنری طبیعت، نگاشتهٔ ارنست هاکل، ۱۹۰۴.
آرایه‌شناسی
فرمانرو: جانوران
بالاشاخه: دوم‌دهانیان
شاخه: طنابداران
زیرشاخه: مهره‌داران
فروشاخه: آرواره‌داران
بالارده: چهاراندامان
رده: خزندگان
راسته: لاک‌پشت‌سانان
لینئوس، ۱۷۵۸
زیرراسته‌ها

نهان‌گردن (Cryptodira)
کنارگردن (Pleurodira)
برای خانواده‌ها متن را ببینید.

تنوع زیستی
حدود ۳۰۰ گونه در ۱۴ خانوادهٔ موجود.
World.distribution.testudines.1.png
آبی: لاک‌پشت‌های دریایی، سیاه: لاک‌پشت‌های زمینی

لاک‌پُشت‌ها جانورانی خزنده، تخم‌گذار، علف‌خوار یا گوشتخوار هستند که بدنشان در یک پوشش استخوانی یا غضروفی که از دنده‌ها منشا گرفته قرار دارد و فقط سر، دست‌ها، پاها، و دمش از آن بیرون است و هرگاه احساس خطر کند دست‌وپای خود را به داخل آن می‌کشد و پنهان می‌شود.[۱]

لاک‌پشت‌ها برحسب محیط زندگی به چهار دسته تقسیم می‌شوند:

۱ - لاک پشت های رودخانه‌ای و برکه ای

۲ - لاک پشت های دریایی که پنچه نداشته و با کمک پاهای باله‌ مانند خود در دریا شنا می‌کنند

۳ - لاک پشت های خاکی یا خشکی زی

۴ - بی‌لاکان که لاک در آن‌ها از چندصد قطعه استخوان کوچک به‌وجود آمده و به‌طور ناقص رشد کرده‌اند.[۲]

نام‌های دیگر برای لاک‌پشت در فارسی عبارتند از سنگ‌پشت؛ خشک‌پشت؛ کاسه‌پشت؛ کَشَف؛ کشتوک؛ کَشَو؛ و باخه.[۳]

از نظر طبقه‌بندی زیست‌شناسی، لاک‌پشت‌ها به راسته لاک‌پشت‌سانان[۴] (Testudines) تعلق دارند که شامل گونه‌های فعلی موجود و گونه‌های منقرض شده می‌باشند. اولین اعضای شناسایی شده از این گروه، مربوط به دورهٔ ژوراسیک میانی هستند و این موضوع بیانگر قدمت بیشتر پیدایش لاک‌پشت‌ها در مقایسه با مارها و کروکودیل‌ها است. در حال حاضر ۳۵۶ گونه لاک پشت در چهارده خانواده در طبیعت زندگی می‌کنند که برخی از آن‌ها به شدت در خطر انقراض هستند.[۵] لاک پشت‌ها موجوداتی خونسرد هستند و دمای بدنشان وابسته به محیط اطرافشان است. دمای بدن لاک پشت‌های پوست چرمی دریایی به دلیل متابولیسم بدنی بالایشان به میزان قابل توجهی بیشتر از دمای آب اطرافشان در دریاها می‌باشد.

لاک پشت‌ها به همراه دیگر خزندگان، پرندگان و پستانداران جزو آب پرده داران بوده و دارای شُش و فاقد آبشش هستند و اکسیژن مورد نیاز خود را مستقیما از هوا می‌گیرند و همچنین قادر به تخم گذاری در زیر آب نیستند. البته بسیاری از آن‌ها در آب یا اطراف آب‌ها زندگی می‌کنند.

لاک‌پشت ها در مقایسه با سایر خزندگان، عمری طولانی دارند. میزان طول عمر لاک پشت های دریایی حدود 80 تا بیش از 100 سال تخمین زده می شود. گونه های کوچک تر حتی آن هایی که به عنوان حیوان خانگی در منازل نگهداری می شوند، مثل لاک پشت های جعبه ای در حدود 40 تا 50 سال و برخی از آن ها بیشتر عمر می کنند.[۶]

لاک‌پشت‌سانان از بی‌کمانان هستند، آب‌پرده‌دارانی (خزندگانی) با لاک استخوانی پشتی و لاک استخوانی شکمی هستند که کمربند اندام حرکتی آن‌ها درون دنده‌هاست و دندان ندارند.[۴] برخی افراد فکر می‌کنند که لاک پشت به دلیل توان شنا در آب، دوزیست می‌باشد. بر خلاف تصور این أفراد، لاک پشت حیوانی خزنده است.

از ۲۴ خانواده متعلق به راسته سنگ‌پشت‌سانان امروزه تنها ۱۲ خانواده باقی مانده‌است که تقریباً ۲۵۰ گونه و ۸۰ جنس را شامل می‌شوند. این راسته به دو زیرراسته طبقه‌بندی می‌شود: زیرراسته کنارگردن (پلئورودیرا) و زیرراسته بعدی نهان‌گردن (کیریپتودیرا) نام دارد، این زیرراسته از نظر ژنتیکی و تعداد گونه‌ها از تنوع بیشتری برخوردار است. زیرراسته نهان‌گردن دارای ۱۱ خانواده، ۷۳ جنس و در حدود ۱۸۹ گونه است. از ۲۵۰ گونهٔ موجود لاک‌پشت برخی از آن‌هابه دلیل شکار انسان‌ها و تخریب محیط زیست شدیداً در معرض انقراض قرار دارند. از گونه‌های معروف آن می‌شود به لاک‌پشت زینی، لاک‌پشت چرمی و لاک‌پشت‌های سه‌چنگالی اشاره کرد.[۷]

کالبدشناسیویرایش

بیشتر بدن لاک‌پشت‌ها به‌وسیله یک استخوان یا صدف غضروفی حفاظت شده‌است که لاک نام دارد. این استخوان یا صدف از دنده‌های آن‌ها مشتق شده‌است.لاک در لاک‌پشت از صفحه‌های شاخی تشکیل شده‌است که استخوان و نقاط نرم و آسیب پذیر بدن را می‌پوشانند. ستون مهره‌ها، دنده‌ها و چند استخوان دیگر لاک‌پشت به سطح داخلی این لاک متصلند. همین باعث می‌شود که لاک‌پشت‌ها موجودات بسیار کندرو و سنگینی باشند.

لاک‌پشتی آن‌ها را اصطلاحاً پشت‌لاک carapace و لاک شکمی را زیرلاک plastron می‌گویند. این دو بخش رویی و زیرین در نقاطی از جنس استخوان به نام "پُل ها" به یکدیگر متصل هستند. بخش درونی لاک متشکل از حدود شصت استخوان بوده و شامل استخوان‌های پشتی و دنده‌ها است. در بیشتر لاک‌پشت‌ها سطح بیرونی لاک آن‌ها با فلس‌های زبر و تیزی از جنس کرآتین پوشیده شده که سپرچه scute نامیده می‌شوند.[۸] همه لاک پشت‌ها دارای این لایه‌های سخت نبوده و به عنوان مثال لاک پشت‌های چرمی و لاک پشت‌های نرم لاک به جای ساختارهای مستحکم کرآتینی دارای لایه‌های چرمی هستند. لاک پشت‌های خشکی زی معمولا دارای لاک‌های قطور و سنگین هستند و در مقابل، لاک پشت‌های آبزی معمولا لاک‌های سبک تری دارند و این قابلیت باعث افزایش سرعت و ممانعت از غرق شدن جانور می‌شود. در برخی از لاک پشت‌ها به طور سالیانه یک لایه شاخی بر روی پوست ایجاد می‌شود و با بررسی تعداد و شکل و آرایش لایه‌های پوست می‌توان سن لاک پشت را تخمین زد که البته روش دقیقی نمی‌باشد.

دست و پاهای لاک پشت‌ها دارای اشکال و انواع متفاوتی است. لاک پشت‌های نَر خشکی زی پنجه‌های بلندتری داشته و این پنجه جهت تحریک جنس ماده در جفت‌گیری کاربرد دارد. در لاک پشت‌های دریایی دست و پاها تغییر شکل پیدا کرده و تبدیل به ساختارهای پارویی شکل مناسب شنا شده‌اند. برخی دیگر از لاک پشت‌های آبزی نیز دارای پره‌های پوستی مابین انگشتان هستند.[۹]

به نظر می‌رسد لاک پشت‌ها در حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰میلیون سال پیش دندان‌های خود را از دست داده‌اند و همهٔ لاک‌پشت‌های امروزی آرواره‌های بدون دندان و قدرتمند دارند. در اطراف این آرواره‌ها استخوان‌ها و زوائد شاخی موجود هست که این زوائد در لاک پشت‌های گوشت خوار بسیار تیز بوده و برای شکار و تکه تکه کردن غذا مناسب است. در گونه‌های گیاه خوار این زوائد شاخی پهن تر و مسطح بوده ک برای جویدن گیاهان مناسب تر هستند. این لاک پشت‌ها جهت بلعیدن غذا از زبانشان استفاده می‌کنند اما بر خلاف بسیاری از خزندگان نمی‌توانند از زبانشان برای برداشتن و گرفتن غذا استفاده کنند.

بزرگ‌ترین لاک پشت موجود در طبیعت لاک پشت چرمی است که می‌تواند تا دو متر طول و ۹۰۰ کیلوگرم وزن داشته باشد. لاک پشت‌های آب شیرین معمولا جثه ای کوچک دارند اما گونه ای به نام لاک پشت غول پیکر لاک نرم آسیایی ممکن است تا دو متر طول داشته باشد. همچنین گونهٔ لاک پشت گازگیر الیگاتور به عنوان بزرگ‌ترین گونه آمریکای شمالی می‌تواند تا هشتاد سانتی متر طول و ۱۱۳ کیلوگرم وزن داشته باشد.[۹] در گذشته گونه‌هایی از لاک پشت‌های خشکی زی بسیار بزرگ و غول پیکر در نواحی مختلف در سراسر دنیا وجود داشته‌اند اما برخی از آن‌ها در دورانی همزمان با پیدایش انسان منقرض یا به نواحی خاصی محدود شده‌اند. به نظر می‌رسد شکار بی رویه توسط انسان‌ها دلیل انقراض و کاهش پراکندگی این گونه‌ها بوده‌است و امروزه برخی از آن‌ها فقط در نقاط معدودی مثل گالاپاگوس و سیشل یافت می‌شوند. این لاک پشت‌ها می‌توانند تا ۱۳۰ سانتی متر طول و حدود ۳۰۰ کیلوگرم رشد کنند. بزرگ‌ترین گونه منقرض شدهٔ لاک پشت‌ها موسوم به لاک پشت حاکم (Archelon) تا چهار متر طول و ۲۲۰۰ کیلوگرم وزن داشته و در دوره کرتاسه پسین می‌زیسته.

رفتارشناسیویرایش

حواس

دست کم چند گونه از لاک پشت‌ها قابلیت تشخیص رنگ‌های مختلف را دارند و برخی از آن‌ها نیز رنگ‌های مشخصی را بر سایر رنگ‌ها ترجیح می‌دهند. همچنین رنگ لاک پشت‌های نر در برخی از گونه‌ها در فصول جفت یابی تغییر کرده و به عنوان عاملی جهت جلب توجه ماده‌ها به کار می‌رود.

در چشم لاک پشت‌ها تعداد زیادی سلول‌های استوانه ای وجود دارد. به همین علت تصور می‌شود که لاک پشت‌ها توان دید در شب بسیار قوی دارند.

برقراری ارتباط

عموما لاک پشت‌ها حیواناتی کاملا خاموش و بدون صدا تصور می‌شوند اما در واقع لاک پشت‌ها توان تولید صداهای متنوعی را در هنگام برقراری ارتباط دارند.

برخی لاک پشت‌های خاکزی در هنگام معاشقه و جفت‌گیری صداهایی تولید می‌کنند. گونه‌های متعددی از لاک پشت‌های دریایی و لاک پشت‌های آب شیرین نیز از بدو تولد تا بزرگسالی و پیری قادر به تولید صداهایی عموما کوتاه و با فرکانس پایین برای برقراری ارتباط با هم هستند. یکی از کاربردهای تولید این صداها حفظ یک پارچگی دستهٔ لاک پشت‌ها هنگام مهاجرت می‌باشد.[۱۰]

گونه ای لاک پشت به نام لاک‌پشت سربزرگ در مواقعی که توسط انسان یا حیوانات شکارچی از آب خارج می‌شود جهت ترساندن شکارچی، تولید صدایی غرش مانند می‌کند.

لاک پشت‌ها جهت برقراری ارتباط با یکدیگر روش‌های دیگری به جز تولید صدا نیز دارند. به عنوان مثال در هنگام معاشقه، لاک‌پشت گوش‌قرمز نَر، با کشیدن پنجه‌های بلندش بر صورت لاک پشت ماده باعث تحریک حیوان ماده و ادامهٔ جفت‌گیری می‌شود.[۹]

هوش

با وجود اینکه نسبت وزن مغز به وزن بدن در لاکپشت‌ها پایین است اما لاک پشت‌ها هوش بالایی دارند. رفتارهایی مانند بلزی کردن و حل مسائل در لاک پشت‌ها دیده شده‌است. لاک پشت‌های جنگلی در مقایسه با موش صحرایی (رَت) سفید توانایی بیشتری در مسیریابی در هزارتو دارد. بررسی‌ها نشات داده‌است که لاک پشت‌ها آموزش پذیرند و حافظهٔ بالایی نیز دارند.[۱۱]

زاد و ولدویرایش

لاک‌پشت‌ها بیشتر عمر خود را در دریا می‌گذرانند، ولی در فصل زاد و ولد برای جفت‌گیری به آب‌های کم‌عمق می‌آیند، لاک‌پشت‌های ماده شب به ساحل می‌آیند و تخم‌گذاری می‌کنند. بیشتر آن‌ها شب را به کندن چاله می‌گذرانند و تا ۲۰۰ تخم می‌گذارند. نه ماه طول می‌کشد تا بچه‌ها از تخم بیرون بیایند. آن وقت بچه لاک‌پشت‌ها از لانه بیرون می‌زنند و به طرف دریا می‌روند. بچه لاک‌پشت‌ها دشمنان زیادی دارند و انسان یکی از این دشمنان است. به همین دلیل خیلی از لاک‌پشت‌ها قبل از آنکه به سن تولید مثل برسند کشته می‌شوند.[۱۲]

اکولوژی و نحوهٔ زندگیویرایش

گرچه بعضی لاک پشت‌ها بیشتر عمر خود را در آب می‌گذرانند اما به دلیل فقدان آبشش باید برای تنفس به سطح آب بیایند. میزان زیر آب ماندن در بین تنفس‌ها در انواع لاک پشت‌ها بسته به گونه بین یک دقیقه تا یک ساعت متغیر است. بعضی لاک پشت‌ها دارای مجرای کلواک بزرگی هستند و در این مجرا دارای برجستگی‌هایی هستند که مشابه آبشش ماهی‌ها عمل کرده و در جذب اکسیژن محلول در آب به لاک پشت کمک می‌کنند.

تخم لاک پشت‌ها مشابه اکثر خزندگان نرم و حالت چرمی دارد و در ساختار و ترکیبات با تخم پرندگان متفاوت هستند. در برخی از گونه‌ها دما در تعیین جنسیت نوزادان نقش دارد. دمای بالا باعث تولید نوزادان ماده شده و دماهای پایین باعث تولد نوزادان نر می‌شود. تخم‌ها معمولا درون حفرات گِلی و ماسه ای گذاشته شده و دفن می‌شوند و جانور ماده پس از تخم گذاری تخم‌ها را به حال خود رها می‌کند. تخم‌ها بسته به گونهٔ لاک پشت پس از ۷۰-۱۲۰روز تبدیل به نوزاد می‌شوند. نوزادان متولد شده ممکن است تا سال‌ها به سن بلوغ نرسند و تخم گذاری لاک پشت‌ها ممکن است به طور سالیانه انجام نشده و هر پنج سال یک بار تخم گذاری انجام شود.[۱۳]

تغذیه

لاک پشت‌ها بسته به گونه و محل زندگی رژیم غذایی متفاوتی دارند اما عموما از گیاهان آبزی و بی مهرگانی همچون کرم‌ها و حلزون‌ها و حشرات و همچنین بقایای جانوران مرده تغذیه می‌کنند. برخی لاک پشت‌های برکه ای شکارچی هستند و از ماهی‌ها تغذیه می‌کنند. به دلیل نیاز به پروتئین در مرحلهٔ رشد و نمو، لاک پشت‌های کوچک و نابالغ تمایل بیشتری به غذاهای گوشتی نشان می‌دهند.

لاک پشت‌های دریایی عمدتا از غذاهای نرم همچون عروس دریایی و اسفنج‌ها تغذیه می‌کنند. برخی از لاک پشت‌ها که دارای آرواره‌های قوی تر هستند ممکن است از صدف‌ها و غذاهای سخت تر نیز تغذیه کنند. البته بعضی از آن‌ها نیز مثل لاک‌پشت سبز دریایی فقط از گیاهان و مخصوصا جلبک‌ها تغذیه می‌کنند.[۱۴]

پیشینهویرایش

یکی از ویژگی‌های اولیه مهم در طبقه‌بندی گروه‌های مختلف موجودات تعداد قوس‌های حفره‌دار یا کمان‌های گیجگاهی (سیناپسی) است. خزندگان هم‌کمان (سیناپسید) که نیای اولیه پستانداران محسوب می‌شوند و امروزه منقرض شده‌اند همگی دارای یک جفت سوراخ گیجگاهی در قسمت جانبی سر خود بودند.[۱۵]

خزندگان دوکمان (دیاپسید) که جد خزندگان و پرندگان معاصر می‌باشند علاوه بر یک جفت سوراخ در ناحیه گیجگاهی، دارای یک جفت منفذ پشت گیجگاهی در عقب جمجمه خود می‌باشند. گروه سوم یعنی خزندگان بی‌کمان (آناپسید) که ناحیه گیجگاهی جمجمه آنها فاقد حفره است و تنها لاک‌پشت‌های معاصر از این گروه باقی مانده‌اند. فهم این تفاوت‌ها زمانی در گروه نافراگیر (پارافیلتیک) خزندگان اهمیت پیدا می‌کند که لاک‌پشت‌ها تنها در برخی صفات عمومی از جمله: تخم پوسته‌دار آمنیونی، پوست فلس‌دار محکم، لقاح داخلی و برخی ویژگی‌های دیگر به خزندگان شباهت دارند، با این حال لاک پشت‌ها در مجموع گروه قدیمی از خزندگان محسوب می‌شوند که در اواخر پرمین از گروهی به نام پیش‌انجامگان (پروکولوفونیدها) جدا شده‌اند.[۱۵]

قدیمی‌ترین فسیل لاک پشت‌ها مربوط به ۲۰۰ میلیون سال پیش یعنی دوره ژوراسیک فوقانی است، محققان معتقدند که این گروه از جانوران تا به امروز تغییر خاصی نکرده‌اند. لاک‌پشت‌های امروزی که در راسته لاک‌پشت‌سانان (تستودین‌ها) قرار می‌گیرند همگی دارای یک صفحه سخت فوقانی به نام پشت‌لاک (کاراپاس) و یک صفحه تحتانی محکم به نام زیرلاک (پلاسترون) می‌باشند که اندام‌های داخلی را درون ساختاری جعبه‌مانند به نام لاک قرار داده‌است. لاک در این موجودات از به هم جوش خوردن دنده‌ها، مهره‌ها، عناصر استخوانی پوستی تشکیل شده‌است که روی آنها را صفحات سخت کراتینی موسوم به سپرچه می‌پوشاند، این صفحات کراتینی در لاک‌پشت‌های پشت‌چرمی مشاهده نمی‌شود و لاک آنها همانند سایر قسمت‌های بدن از چرمی ضخیم پوشیده شده‌است. از دیگر ویژگی‌های منحصر به فرد اعضای راسته لاک‌پشت‌سانان می‌توان به قرار گرفتن کمربندهای شانه‌ای و لگنی در داخل دنده‌ها اشاره کرد. آنها همچنین در آرواره‌های خود دندان ندارند بلکه صفحات شاخی همانند آنچه در منقار پرندگان دیده می‌شود کار دندان را انجام می‌دهند.[۱۵]

لاک پشت‌ها و انسانویرایش

لاک پشت در فرهنگ ایران

این موجود در فرهنگ ایرانی مقدس بود و به نام «زیری‌میاک» شناخته می‌شد که با «زیری‌میا» که اشاره به تازگی آب و شادابی سبزه دارد، مربوط می‌شود و بنابراین سنگ‌پشت را جانور آب تازه معرفی می‌کند و از این رو به «زیری مینگوره»(به معنی آسیب‌رسان به‌آب تازه) دگرگون شده و در برخی ترجمه‌های اوستایی این نام «خرامنده در سبزه» آمده‌است. [۱۶]


مصرف خوراکی

لاک پشت نرم کاسه گونه ای لاک پشت‌ها هستند که معمولاً در نواحی جنگل‌های استوایی و کشورهای جنوب شرقی آسیا همچون تایلند، ویتنام، کلمبیا و مالزی یافت می‌شوند. گوشت لاک پشت طعمی شبیه به گوشت خرگوش و مرغ دارد. علاوه بر گوشت، روغن لاک پشت نیز از آن‌ها تهیه می‌شوند. به دلیل فواید و کاربردهای درمانی بسیاری که این لاک پشت‌ها دارند به صورت مداوم توسط انسان‌ها شکار می‌شوند.در دین اسلام گوشت لاک پشت حرام است.[۱۷]

 
کاشی لعاب‌دار با نقش مار، خرگوش و لاک‌پشت به عنوان نگاره‌ای برای آذین کتاب عجائب المخلوقات وغرائب الموجودات نوشته زکریای قزوینی، مربوط به سده ۱۳ میلادی

نگارخانهویرایش

منابعویرایش

  1. فرهنگ فارسی عمید.
  2. فرهنگ فارسی معین
  3. «دهخدا، سرواژه کشف». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۵ مارس ۲۰۱۲.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ مجموعهٔ واژه‌های مصوّب فرهنگستان زبان فارسی تا پایان سال ۱۳۸۹.
  5. «Tortoise and Freshwater Turtle Specialist Group». doi:10.3854/crm.7.checklist.atlas.v8.2017. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۰۶.
  6. "How Long Do Turtles Live?". The Spruce Pets. Retrieved 2020-11-06.
  7. اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳
  8. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۸ آوریل ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱ اوت ۲۰۱۳.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ "Turtle - Wikipedia". en.m.wikipedia.org. Retrieved 2020-09-06.
  10. Ferrara, Camila R.; Vogt, Richard C.; Sousa-Lima, Renata S. (2013-02). "Turtle vocalizations as the first evidence of posthatching parental care in chelonians". Journal of Comparative Psychology (Washington, D.C.: 1983). 127 (1): 24–32. doi:10.1037/a0029656. ISSN 1939-2087. PMID 23088649. Check date values in: |date= (help)
  11. Gutnick, Tamar; Weissenbacher, Anton; Kuba, Michael J. (2020-01). "The underestimated giants: operant conditioning, visual discrimination and long-term memory in giant tortoises". Animal Cognition. 23 (1): 159–167. doi:10.1007/s10071-019-01326-6. ISSN 1435-9456. PMID 31720927. Check date values in: |date= (help)
  12. دانشنامهٔ آکسفورد، جلد ۲ ص ۵۷۱
  13. "Turtle - Wikipedia". en.m.wikipedia.org. Retrieved 2020-09-13.
  14. «Welcome to what-do-turtles-eat.com». www.what-do-turtles-eat.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۹-۱۳.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ عسکری حصنی، مجید: احیاء و بازسازی زیستگاه‌های تخمگذاری لاک پشت‌های دریایی در جزیره لارک با تأکید بر فرهنگ‌سازی و آموزش جوامع محلی. اردیبهشت ۱۳۹۷. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «عسکری حصنی» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  16. اوستا جلیل دوستخواه صفحهٔ ۸۰۳
  17. «فواید گوشت لاکپشت». مجله دلگرم. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۹.
  18. «Trachemys_scripta_elegans». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۱.