لینوکس

سیستم‌عامل رایانه

لینوکس (به انگلیسی: Linux، گوش دهیدi‎/ˈlinʊks/‎) یک سیستم‌عامل شبه‌یونیکس است که بخش عمدۀ آن، سازگار با استاندارد پازیکس است. بسیاری از توزیع‌های لینوکس از کلمهٔ «لینوکس» در نام خود استفاده می‌کنند، اما بنیاد نرم‌افزار آزاد از نام «گنو/لینوکس» برای تأکید بر اهمیت سیستم عامل گنو استفاده می‌کند که باعث ایجاد برخی بحث‌ها مثل بحث نام‌گذاری گنو/لینوکس شده است.[۸][۹] استفاده از نام «گنو/لینوکس» برای کل سیستم، به نظر سازندهٔ آن، اشتباه است.

لینوکس
تاکس،پنگوئن لینوکس
تاکس(پنگوئن) مایهٔ خوش‌شانسی هسته لینوکس است.
توسعه‌دهندهریچارد استالمن (سیستم‌عامل گنولینوس توروالدز (هسته لینوکسبنیاد نرم‌افزار آزاد و جامعه توسعه‌دهندگان.
نوشته شده به زبانC، اسمبلی
خانوادهشبه‌یونیکس
وضعیت توسعهفعال، در حال توسعه
مدل منبعنرم‌افزار متن‌باز
تاریخ اولین انتشار۱۷ سپتامبر ۱۹۹۱؛ ۳۰ سال پیش (۱۹۹۱-۰۹-17)
بازار هدفرایانش ابری، سامانه نهفته، بزرگ‌رایانه، دستگاه همراه، رایانه شخصی، سرور (رایانه)، ابررایانه
زبان (های) در دسترسچندزبانه
بن‌سازه رایانشدک آلفا، ARC، معماری آرم، C6x , H8/300، Hexagon، ایتانیوم، m68k, Microblaze، معماری میپس، NDS32, Nios II, OpenRISC, PA-RISC، پاورپی‌سی، RISC-V، اس/۳۹۰، SuperH، اسپارک، Unicore32، اکس۸۶، XBurst , Xtensa
گونه هستههسته یکپارچه
فضای کاربریگنو[الف]، بیزی‌باکس[ب]
پیش فرض واسط کاربرپوسته یونیکس
پروانهپروانه عمومی همگانی گنو، (ترد مارک لینوکس متعلق به لینوس توروالدز بوده و در اختیار انسیتوی لینوکس مارک است)
وبگاه رسمی

لینوکس می‌تواند سخت‌افزارهای مختلفی از جمله انواع مختلف تلفن همراه، تبلت، مسیریاب، و کنسول بازی تا رایانه‌های رومیزی، رایانه‌های بزرگ و ابررایانه‌ها و رایانه‌های تک‌ بردی (SBC) را پشتیبانی ‌کند.[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]

اگرچه ابتدا لینوکس فقط برای استفاده روی ریزپردازنده‌هایی با معماری ۸۰۳۸۶ اینتل طراحی شده بود، اما امروزه انواع گوناگون معماری‌ها را پشتیبانی می‌کند و در انواع و اقسام وسایل از رایانهٔ شخصی گرفته تا ابررایانه‌ها و تلفن‌های همراه و سرورها به کار می‌رود. این سیستم‌عامل در ابتدا بیشتر توسط افراد مشتاق، به‌طور داوطلبانه گسترش پیدا می‌کرد و به کار گرفته می‌شد. لینوکس توانسته‌است پشتیبانی شرکت‌های بزرگی چون آی‌بی‌ام و هیولت-پاکارد را به دست آورد و با بسیاری از نسخه‌های تجاری یونیکس رقابت کند. طرفداران لینوکس و بسیاری از تحلیل‌گران[چه کسی؟] این موفقیت را ناشی از استقلال از فروشنده، کم‌هزینه بودن پیاده‌سازی، سرعت بالا، امنیت و قابل‌اطمینان بودن آن می‌دانند.[۱۴]به‌طور کلی می‌توان گفت هر سیستم‌عاملی دارای هسته یا کِرنِل و رابط بین نرم‌افزار و سخت‌افزار سیستم است و وظیفهٔ انجام کارهای اساسی را دارد.

در اصل، لینوکس پایین‌ترین سطح اجزای نرم‌افزاری یک سیستم به‌شمار می‌رود و اگر این بخش آسیب ببیند بقیه نرم‌افزارها هم قادر به استفاده نخواهند بود. از وظایف هسته، آن است که منابع سیستم را به برنامه‌های دیگر موجود در سیستم متصل می‌کند. لینوکس، توزیع‌های مختلفی دارد، از جمله کالی لینوکس که بیشتر برای تست نفوذ استفاده می‌شود.

تاریخچهویرایش

   
ریچارد استالمن (۲۰۱۴)، بنیان‌گذار پروژه گنو در سمت راست و لینوس توروالدز (۲۰۰۲)، نویسندهٔ اصلی هسته لینوکس در سمت چپ

در سال ۱۹۸۴ میلادی ریچارد استالمن که رئیس بنیاد نرم‌افزارهای آزاد بود پروژه گنو (GNU) را آغاز کرد. در این پروژه که یک جنبش نرم‌افزاری محسوب می‌شد برنامه‌نویسان با یکدیگر همکاری می‌کردند که این همکاری تا به حال نیز ادامه دارد.

آن زمان بیشتر ابزارهای پروژه گنو که با زبان برنامه‌نویسی سی و اسمبلی نوشته شده بود آمادهٔ کار بود و تنها یک هستهٔ سیستم‌عامل مناسب و آزاد، کم بود. حتی سیستم‌عامل مینیکس نیز با وجود در دسترس بودن کد منبع آن، آزاد نبود و حق نشر مخصوص داشت. کار در پروژه گنو به سمت طراحی یک هستهٔ مناسب متمرکز می‌شد اما به نظر می‌رسید که برای ایجاد این هسته حداقل چند سال دیگر زمان نیاز است. این تأخیر برای لینوس توروالدز قابل تحمل نبود. بنابراین خودش دست به کار شد و با الهام از کد مینیکس کار را آغاز کرد. سرانجام در ۲۵ اوت سال ۱۹۹۱ در ساعت ۲۰:۵۷ (به وقت گرینویچ) پیامی تاریخی به گروه خبری comp.os.minix از طرف لینوس توروالدز ارسال شد. او یک دانشجوی فنلاندی بود که آن زمان در دانشگاه هلسینکی درس می‌خواند.

متن پیام او چنین بود:

درود به هر کس که آن بیرون از مینیکس استفاده می‌کند -
من هم‌اکنون روی سیستم‌عاملی آزاد برای رایانه‌های AT ۳۸۶(۴۸۶) کار می‌کنم (فقط برای تفریح؛ مانند پروژهٔ گنو بزرگ و حرفه‌ای نیست). از ماه آوریل کار را آغاز کرده‌ام و هم‌ اکنون این سیستم‌عامل آماده‌ است و کار می‌کند. دوست دارم از دیدگاه دیگران در مورد سیستم‌ عاملم با خبر شوم. چه آنان که مینیکس را دوست دارند و چه آنان که دوست ندارند. چرا که سیستم‌عامل من تا حدی شبیه به مینیکس است.

در حال حاضر (۱٫۰۸)bash و(۱٫۴۰) gcc را بر روی آن دارم و چیزهای دیگری که به نظر می‌رسد همه درست کار می‌کنند. این بدان معناست که طی چند ماه آینده چیز به‌دردبخوری فراهم خواهم کرد و دوست دارم بدانم مردم بیشتر چه امکاناتی لازم دارند. به هر پیشنهاد و نظری خوش‌آمد می‌گویم اما قول نمی‌دهم که آن را انجام دهم!

لینوس (torvalds@kruuna.helsinki.fi).
پ. ن: بله این نرم‌افزار آزاد است. البته قابل انتقال بر روی انواع دیگر رایانه نیست (چرا که فرمان‌های AT۳۸۶ را به کار می‌برد) و ممکن است غیر از هارد دیسک AT چیز دیگری را پشتیبانی نکند. این همه چیزی است که من دارم!

لینوکس برخلاف مینیکس (یک سیستم‌عامل ساده، نوشته شده توسط اندرو تننبام که برای آموزش طراحی سیستم‌عامل به کار می‌رفت) که از معماری ریزهسته استفاده می‌کرد، با ایدهٔ هستهٔ یکپارچه طراحی شده بود. اولین نسخهٔ لینوکس در سپتامبر ۱۹۹۱ در اینترنت منتشر شد. دومین نسخهٔ آن به فاصلهٔ کمی در اکتبر همان سال منتشر شد.[۱] از آن پس هزاران برنامه‌نویس و هکر در سراسر دنیا در این پروژه شرکت کردند. مقالهٔ «کلیسای جامع و بازار» اثر اریک ریموند مدل گسترش هسته لینوکس و نرم‌افزارهای مشابه را تشریح می‌کند.

پنگوئن تاکس نشانه و نماد شانس هستهٔ لینوکس است. لینوس توروالدز مالک علامت تجاری لینوکس است که به عنوان «نرم‌افزار سیستم‌عامل رایانه برای تسهیل در استفاده و عملیات رایانه» به ثبت رسیده‌است.

مجوزویرایش

هستهٔ لینوکس و بیشتر بخش‌های گنو، تحت اجازه‌نامهٔ عمومی همگانی گنو (جی‌پی‌اِل) منتشر می‌شوند. جی‌پی‌ال لازم می‌داند که تغییرات کد منبع و کارهای مشتق‌شده نیز، تحت مجوز جی‌پی‌ال منتشر شوند. یکی از نگرانی‌های همیشگی لینوس توروالدز این بوده است که از لینوکس بدون اجازه و به صورت تجاری و close source استفاده کنند.

توزیع‌های لینوکسویرایش

لینوکس همیشه یکی از اجزاء یک توزیع لینوکس (به انگلیسی: linux distro) است. توزیع‌های لینوکس توسط افراد، گروه‌های نه چندان متشکل و سازمان‌های حرفه‌ای گوناگون ایجاد می‌شوند. این توزیع‌ها شامل تعدادی نرم‌افزار سیستم و برنامه‌های کاربردی به همراه روالی مشخص برای نصب آن‌ها بر رایانه هستند. توزیع‌ها به‌طور معمول برای منظورهای مختلفی از جمله محلی‌سازی، پشتیبانی از یک معماری خاص، کاربردهای بی‌درنگ (real-time applications) و سامانه‌های توکار (embedded systems) به وجود می‌آیند و برخی از آن‌ها آگاهانه تنها از نرم‌افزارهای آزاد استفاده می‌کنند.

یک توزیع همه-منظورهٔ معمولی شامل هستهٔ لینوکس، کتابخانه‌ها و ابزارهای گنو، پوسته‌های خط فرمان و انبوه بی‌شماری از نرم‌افزارهای کاربردی از مجموعه‌های اداری و سیستم پنجره‌ای اِکس گرفته تا مفسرها، ویرایشگرهای متن و ابزارهای علمی است.

از توزیع های شناخته‌شدهٔ لینوکس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • اوبونتو (به انگلیسی: Ubuntu) (شناخته‌شده‌ترین و محبوب‌ترین توزیع لینوکس)
  • آرچ لینوکس (به انگلیسی: ArchLinux) (مناسب برای: برنامه‌نویسان و توسعه‌دهندگان)
  • دبیان (به انگلیسی: Debian) (یکی از محبوب‌ترین توزیع‌های لینوکس برای استفادهٔ مبتدیان و سرورها)
  • کالی لینوکس (به انگلیسی:KaliLinux) (مناسب برای: تست‌های مانیتی از جمله تست نفوذ)
  • فدورا (به انگلیسی: Fedora) (مناسب برای: توسعه‌دهندگان نرم‌افزار، آموزندگان)
  • لینوکس مینت (به انگلیسی: Linux Mint) (مناسب برای: متخصصین، توسعه‌دهندگان، آموزندگان)
  • مانجارو (به انگلیسی: Manjaro) (مناسب برای: مبتدیان)
  • اپن‌سوزه (به انگلیسی: openSUSE) (مناسب برای: مبتدیان و متخصصین ماهر)
  • تِیلز (به انگلیسی: Tails) (مناسب برای: امنیت و حریم خصوصی)
  • زورین او اس (به انگلیسی: Zorin OS) ( مناسب برای: مبتدیان و متخصصین)

گسترهویرایش

در بیش از یک میلیارد دلار: برآورد اندازهٔ گنو/لینوکس که مقالهٔ تحقیقی است بر روی توزیع رِدهَت لینوکس ۷٫۱، تعداد خطوط کد منبع ۳۰ میلیون عنوان شده‌است. در این تحقیق، با استفاده از روش (مدل هزینه سازنده – کوکو) برآورد شده‌ است که بر روی این توزیع نزدیک به ۸ هزار نفر-سال کار گسترش انجام گرفته‌ است. چنان‌که این نرم‌افزار با روش‌های متعارف خصوصی گسترش می‌یافت، هزینهٔ گسترش‌اش در ایالات متحده با روش‌های گسترش متعارف خصوصی بالغ بر ۱/۰۸ میلیارد دلار (با قیمت دلار سال ۲۰۰۰) می‌شد.

بخش بزرگی از کد (۷۱٪) با زبان برنامه‌نویسیِ C نوشته شده‌است اما از بسیاری از زبان‌های دیگر همچون ++C، لیسپ، اسمبلی، پرل، فرترن، پایتون و زبان‌های اسکریپت‌نویسی گوناگون استفاده شده‌است. اندکی بیش از نیمی از خطوط کد، تحت مجوز عمومی گنو (جی‌پی‌اِل) هستند. هستهٔ لینوکس ۲٫۴ میلیون خط کد است و ۸٪ کل کد را تشکیل می‌دهد.

در پژوهشی جدید که بر روی توزیع لینوکس دبیان نسخهٔ ۴٫۰ که در سال ۲۰۰۷ عرضه شده صورت گرفت، مشخص شد این توزیع دارای نزدیک به ۲۸۳ میلیون خط کد بود که تخمین زده می‌شود هزینهٔ گسترش‌اش با روش‌های گسترش متعارف خصوصی بالغ بر ۸٫۰۷ میلیارد دلار (با قیمت دلار سال ۲۰۱۳) و زمان مورد نیاز حدود هفتاد و سه هزار نفر-سال می‌شود.

کاربردهای سیستم‌عامل‌های شکل گرفته بر پایهٔ لینوکسویرایش

در گذشته یک کاربر لینوکس برای پیکربندی و نصب سیستم خود، نیازمند دانش بالایی از رایانه بود. این دلیل به علاوه جذاب بودن دسترسی به درون سیستم، باعث شده بود که به‌طور سنتی کاربران لینوکس را (بر خلاف کاربران ویندوز یا مک‌اواس) کسانی شکل بدهند که با رایانه بیشتر آشنا هستند. افرادی که معمولاً با القاب «هَکِر» و «گیک» شناخته می‌شوند. این نگرش در سال‌های اخیر با افزایش راحتی کار در لینوکس و گسترده شدن استفاده از بسیاری از توزیع‌ها، اعتبار خود را از دست داده‌است. لینوکس در بازار سرورها و کاربردهای ویژه (مانند پردازش تصویر و سرویس وب) پیشرفت قابل‌ملاحظه‌ای کرده و در حال ورود به بازار بزرگ رایانه‌های رومیزی است.

لینوکس اساس مجموعه نرم‌افزار سرور موسوم به ل.آ.م. پ ((ل) لینوکس، (آ) آپاچی، (م) مای‌اس‌کیوال/ماریا دی بی، (پ) پرل/(پ) پی‌اچ‌پی/(پ) پایتون) را تشکیل می‌دهد که میان توسعه‌دهندگان وب محبوبیت گسترده‌ای کسب کرده‌است. به دلیل پایداری و انعطاف لینوکس، این سیستم‌عامل حضور پررنگی به عنوان سیستم‌عاملی برای کامپیوترهای کارساز دارد. بر اساس آمار در سال ۲۰۰۸، از میان ۱۰ تا از معتبرترین شرکت هاستینگ دنیا، ۵ شرکت سیستم‌عامل لینوکس را در کارسازهای وب خود به‌کار می‌گیرند.[۱۵] توزیع‌های لینوکس به‌طور گسترده‌ای به عنوان سیستم‌عامل در اَبَررایانه‌ها استفاده می‌شود: از نوامبر سال ۲۰۱۰، از ۵۰۰ سیستم برتر، تمام آن‌ها تحت اجرای توزیع‌های لینوکس هستند.[۱۶] لینوکس همچنین به عنوان سیستم‌عامل برای سامیت، قوی‌ترین ابررایانهٔ جهان، به‌کار می‌رود.[۱۷]

از لینوکس همچنین بیشتر در سیستم‌های کارگذاشته استفاده می‌شود. رایگان، متن‌باز و آزاد بودن آن باعث می‌شود انتخابی ایده‌آل برای ابزارهایی مانند سیمپیوتر (رایانه‌ای که برای جمعیت کم درآمد کشورهای در حال گسترش طراحی شده) باشد.

لینوکس با داشتن محیط‌های رومیزی مانند گنوم و کی‌دی‌ئی، رابط کاربری همچون اپل مکینتاش و مایکروسافت ویندوز را در کنار دیگر محیط‌های گرافیکی و رابط خط فرمان یونیکس‌مانندِ سنتی‌اش، عرضه می‌کند. هرچند نرم‌افزارهای گرافیکی لینوکس برای بسیاری از مصارف وجود دارند، در بسیاری زمینه‌ها نرم‌افزارهای خصوصی هنوز از گستره و میزان محبوبیت بیشتری برخوردارند.

نرم‌افزارهای سرور تحت لینوکسویرایش

سرور (به انگلیسی: Server) به سیستم رایانه‌ای پرتوانی گفته می‌شود که در یک شبکه برای وظیفه‌ای خاص، نقشی را بر عهده می‌گیرد. سیستم‌های کامپیوتری سرور معمولاً از سخت‌افزاری پرقدرت و نرم‌افزاری منعطف و پایدار برای ارائهٔ خدمت مورد نظر به مشتریان زیاد استفاده می‌کنند. سیستم‌عامل‌های شکل گرفته بر پایهٔ لینوکس، به دلیل پایداری و انعطاف، گزینه‌های خوبی برای نصب بر روی سیستم‌های سرور هستند.

نمونه نرم‌افزارهای مشهوری که معمولاً تحت لینوکس به عنوان نرم‌افزار سرور استفاده می‌شوند:

نصبویرایش

در سال‌های آغازین، دشوار بودن رَوَندِ نصب سیستم‌عامل‌های بر پایهٔ لنوکیس مانعی برای پذیرش آن بود؛ اما در سال‌های اخیر نصب لینوکس بسیار آسان شده‌ است. بسیاری از توزیع‌ها دارای نصبی آسان و قابل‌مقایسه با نسخه‌های ویندوز هستند؛ به‌گونه‌ای که توزیع اوبونتو با چند کلیک نصب می‌شود. علاوه بر این، رایانه‌های شخصی که با توزیع‌های لینوکس وارد بازار شده‌اند و به آسانی از بسیاری از فروشنده‌های اصلی، همچون دل، هیولت-پاکارد و وال-مارت قابل‌تهیه است.

یکی از بهترین نصّاب‌های لینوکس که به طور گسترده نیز استفاده می‌شود, calamares نام دارد که در خیلی از توزیع‌ها برای نصب استفاده می‌شوند.

بیشتر شیوه‌های عمومی نصب لینوکس، توسط همهٔ توزیع‌های مهم پشتیبانی می‌شود که شامل اجرا از طریق لوح فشرده، حاوی برنامه‌های نصب و راه‌اندازی نرم‌افزارهاست. این لوح فشرده می‌تواند از طریق تصویر ایزو (ISO image) بارگذاری شده‌باشد، به تنهایی و به قیمت بسیار پایین خریداری شود، یا می‌تواند در مجموعه نرم‌افزارهای تجاری اضافی ارائه شود.

برخی توزیع‌ها همچون دِبیان (Debian) با فلاپی‌دیسک نیز قابل نصب هستند. پس از نصب ابتدایی، بیشتر نرم‌افزارها از طریق اینترنت و لوح فشرده قابل بارگیری و نصب هستند.

بسیاری از توزیع‌ها می‌توانند بی‌درنگ از طریق دیسک‌های زنده بسیار سریع‌تر از نصب بر روی دیسک سخت اجرا شوند. به این صورت که یکبار از لوح فشرده راه‌اندازی می‌شود و می‌توان از لینوکس بدون هیچ‌گونه تغییری در محتویات دیسک سخت استفاده کرد. به همین نحو برخی توزیع‌های حداقل، همچون تامزروت‌بوت (Tomsrtbt)، بدون نیاز به تغییر محتویات دیسک سخت از طریق فلاپی دیسک (Floppy Disk) قابل اجرا هستند.

همچنین بسیاری توزیع‌ها از راه‌اندازی از طریق شبکه، پشتیبانی می‌کنند؛ پس همهٔ مراحل نصب و پیکربندی دستگاه، می‌تواند از طریق شبکه انجام شود.

پشتیبانیویرایش

فروشندگان تجاری و دیگر کاربران گنو/لینوکس در اجتماعات آنلاین (کانال‌های آی‌آرسی)، گروه‌های خبری، فهرست‌های پستی و انجمن‌های اینترنتی پشتیبانی فنی ارائه می‌کنند. گروه کاربران لینوکس (LUGs) در همهٔ جهان به کاربران بسیاری به‌رایگان یاری می‌رساند.

مدل کسب‌وکار بیشتر فروشندگان تجاری لینوکس (مانند ردهت و اوبونتو) بر پایهٔ دریافت دست‌مزد جهت پشتیبانی است. این‌گونه دریافت پشتیبانی در برابر پرداخت پول برای کاربران تجاری لینوکس حائز اهمیت است.

استراکچر دایرکتوری لینوکسویرایش

سیستم‌عامل لینوکس یک سیستم منطقی است نه فیزیکی، این مورد به این منظور است که ممکن است هر فایل یک پوشه از یک پارتیشن خاص باشد ولی در آدرس‌دهی ممکن است همگی فایل‌ها در یک آدرس باشند. برای مثال: پوشهٔ Documents لینوکس در ویندوز می‌تواند /home/username/Documents باشد ولی غالباً چیزی که وجود دارد این است که در ویندوز معادل پوشه ذکرشده C:\Users\UserName\Documents است. از همین در لینوکس باید کاملاً مشخص گردد هر فایل دقیقاً چیست. استراکچر دایرکتوری لینوکس به علت گستردگی‌ای که دارند می‌توانند به شما در کارکرد راحت‌تر با لینوکس کمک کنند؛ ازاین‌رو یادگیری آن‌ها در اولویت است. در ادامه چند مورد از اصلی‌ترین آن‌ها را معرفی خواهیم کرد[۱۸]

  • 1.دایرکتوری /
  • 2. دایرکتوری /bin
  • 3. دایرکتوری /boot
  • 4. دایرکتوری /dev
  • 5. دایرکتوری /etc
  • 6. دایرکتوری /home
  • 7. دایرکتوری /lib
  • 8. دایرکتوری /media
  • 9. دایرکتوری /mnt
  • 10. دایرکتوری /opt
  • 11. دایرکتوری /proc
  • 12. دایرکتوری /root
  • 13. دایرکتوری /sbin
  • 14. دایرکتوری /tmp
  • 15. دایرکتوری /usr
  • 16. دایرکتوری /var

نگارخانهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. GNU is the primary userland used in nearly all Linux distributions.[۱][۲][۳] The GNU userland contains system daemons, user applications, the GUI, and various libraries. GNU Core utilities are an essential part of most distributions. Most Linux distributions use the X Window system.[۴] Other components of the userland, such as the widget toolkit, vary with the specific distribution, desktop environment, and user configuration.[۵]
  2. BusyBox is an alternative userland used in many embedded Linux distributions. BusyBox replaces most GNU Core utilities.[۶] One notable Desktop distribution using BusyBox is Alpine_Linux[۷]

جستارهای وابستهویرایش

پیوند به بیرونویرایش

منابعویرایش

  1. "GNU Userland". Archived from the original on March 8, 2016.
  2. "Unix Fundamentals — System Administration for Cyborgs". Archived from the original on October 5, 2016.
  3. "Operating Systems — Introduction to Information and Communication Technology". Archived from the original on February 21, 2016.
  4. "The X Window System". Archived from the original on January 20, 2016.
  5. "PCLinuxOS Magazine - HTML". Archived from the original on May 15, 2013.
  6. "The Busybox about page". busybox.net.
  7. "The Alpine Linux about page". alpinelinux.org.
  8. ریچارد استالمن (2021/11/02). "پرسش های رایج گنو/لینوکس". https://www.gnu.org/gnu/gnu-linux-faq.html#top (به انگلیسی). {{cite web}}: Check date values in: |تاریخ= (help); External link in |وبگاه= (help)
  9. «لینوکس و گنو - پروژه گنو - بنیاد نرم‌افزارهای آزاد». www.gnu.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۵.
  10. IBM (2001). "Linux Watch". Archived from the original on 20 December 2001. Retrieved 2009-09-29. {{cite web}}: Unknown parameter |month= ignored (help)
  11. Linux Devices (2010). "Trolltech rolls "complete" Linux smartphone stack". Archived from the original on 2012-05-25. Retrieved 2009-09-29. {{cite web}}: Unknown parameter |month= ignored (help)
  12. Computerworld, Patrick Thibodeau. "IBM's newest mainframe is all Linux". Retrieved 2009-02-22.
  13. Lyons, Daniel. "Linux rules supercomputers". Forbes. Retrieved 2007-02-22.
  14. «THE RISE AND RISE OF LINUX».
  15. «Aplus.Net is the Most Reliable Hosting Company Site in June 2008».
  16. Prakash، Abhishek. «Linux Runs all of the Top 500 Fastest Supercomputers». https://itsfoss.com/ (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۱۳. پیوند خارجی در |وبگاه= وجود دارد (کمک)
  17. "TOP500". Wikipedia (به انگلیسی). 2020-02-11.
  18. «لینوکس».
  • گلین مودی: برنامه یاغی: جنبش لینوکس و بازمتن، انتشارات پرسیوس، شابک ۳-۹۹۵۲۰-۷۱۳-۰
  • جیددا آر (۲۰۰۴)