مجلس خبرگان قانون اساسی

فهرست

مجلس بررسی نهایی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران یا همان مجلس خبرگان قانون اساسی پس از پیروزی انقلاب در پی انتخابات تاریخ ۱۲ مرداد ۱۳۵۸، در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ با ۷۵ نماینده تشکیل شد. ریاست آن بر عهده حسینعلی منتظری بود. وظیفهٔ آن بررسی نهایی قانون اساسی، برای تصویب توسط مردم بود. درابتدا قرار نبود مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شود و قرار بر این شده بود که تکلیف قانون اساسی با همه‌پرسی مشخص شود، اما پس از صحبت‌های فراوان تصمیم بر این شد که این قانون در مجلسی با نام مؤسسان طرح و پس از بررسی تصویب شود.

مجلس خبرگان قانون اساسی
پرچم موقت جمهوری اسلامی ایران
نوع
نوعتک‌مجلسی
تاریخچه
بنیادگذاری۲۸ مرداد ۱۳۵۸
انحلال۲۴ آبان ۱۳۵۸
پیشینمجلس مؤسسان سوم (۱۳۴۶)
پسینشورای بازنگری قانون اساسی
سران
رئیسحسینعلی منتظری
از انتخابات خبرگان قانون‌اساسی
نایب‌رئیسسید محمد بهشتی، حزب جمهوری اسلامی
از انتخابات خبرگان قانون‌اساسی
دبیرسید حسن آیت، حزب جمهوری اسلامی
از انتخابات خبرگان قانون‌اساسی
منشیحسن عضدی
از انتخابات خبرگان قانون‌اساسی
منشیسید محمود روحانی
از انتخابات خبرگان قانون‌اساسی
ساختار
کرسی‌ها۷۳
گروه‌های سیاسیحزب جمهوری اسلامی (اکثریت)
کارگروه‌ها۱) اصول کلی، اهداف قانون‌اساسی
۲) دین، تاریخ، زبان و خط، پرچم، حق حاکمیت ملی، شوراهای منطقه‌ای، شوراهای دیگر
۳) حقوق ملت، نظارت عمومی (امر به معروف و نهی از منکر)
۴) قوهٔ مقننه
۵) قوهٔ مجریه
۶) قوهٔ قضائیه
۷) مسائل اقتصادی و امور مالی
اختیاراتتدوین پیش‌نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
انتخابات‌ها
نظام رأی‌گیریچندبرنده‌ای اکثریتی
آخرین انتخاباتانتخابات مجلس خبرگان قانون‌اساسی (۱۳۵۸)
انتخابات سراسری آیندههمه‌پرسی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸)
پی‌نوشت
بندهای قانون‌اساسی بایست با حضور و رای اکثریت قاطع دو سوم اعضا (۴۹ نفر) تصویب شود

پیشینه و عملکردویرایش

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در نخستین انتخابات پس از آن که در سال ۱۳۵۸ که منجر به انتخاب حکومت جمهوری اسلامی گشت، بحث‌ها دربارهٔ قانون اساسی نظام گسترش یافت.[۱]

پیش‌نویس قانون اساسی که پیش‌تر به فرمان سید روح‌الله خمینی، توسط گروهی از حقوقدانان به سرپرستی حسن حبیبی به نگارش درآمده بود، توسط شورای انقلاب و دولت موقت بحث و بررسی شد، و در تاریخ ۲۴ خرداد ۱۳۵۸ در روزنامه‌های پرشمارگان منتشر گشت.[۱]

پس از تهیه پیش‌نویس قانون اساسی، گروهی از اعضای شورای انقلاب نظیر آقایان طالقانی، بهشتی، هاشمی رفسنجانی، مهدوی کنی، باهنر، علی خامنه‌ای، عزت‌الله سحابی و مصطفی کتیرایی اصرار داشتند که این پیش‌نویس مستقیماً به همه‌پرسی گذاشته شود.

گروهی دیگری از اعضای شورای انقلاب نظیر؛ مهدی بازرگان، ابوالحسن بنی صدر، هاشم صباغیان، ابراهیم یزدی و احمد صدر حاج سیدجوادی با استناد به وعده‌های سید روح‌الله خمینی مبنی بر تشکیل مجلس مؤسسان، اصرار داشتند که تدوین قانون اساسی روال دموکراتیک را پشت سر نهاده و در مجلسی مرکب از نمایندگان ملت مورد بررسی قرار گیرد و آنگاه جهت تصویب نهایی مورد همه‌پرسی قرار گیرد.

با وجود اینکه سید روح‌الله خمینی ابتدا مخالف تشکیل مجلس مؤسسان بود و مایل بود که طرح پیش‌نویس قانون اساسی مصوب شورای انقلاب مستقیماً به همه‌پرسی گذاشته شود، لیکن با پیشنهاد سید محمود طالقانی مقرر گردید تا مجلس خبرگان تشکیل و پس از بررسی نهایی پیش‌نویس قانون اساسی، حداکثر ظرف یکماه همه‌پرسی قانون اساسی برگزار شود.

مجلس خبرگان قانون اساسی، که پیش از این قرار بود مجلس مؤسسان نامیده شود، برای بررسی نهایی قانون اساسی طی انتخاباتی که در ۱۲ مرداد ۱۳۵۸ برگزار شد، تشکیل شد و ۷۵ نفر به نمایندگی آن برگزیده شدند.[۱]

انتخاباتویرایش

برگزاری انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی که اولین انتخابات جمهوری اسلامی بود برای 12 مرداد 1358 برنامه ریزی شد. چندین حزب در غالب چندین ائتلاف یا فهرست های مستقل حزبی وارد رقابت ها شدند که از جمله: 1.گروه های اسلامگرای سنتی که شامل جامعه روحانیت مبارز تهران ، مدرسین حوزه علمیه قم ، حزب جمهوری اسلامی ، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ، انجمن اسلامی مسلمانان ایران ، سازمان فجر اسلام و چند سازمان دیگر لیستی متشکل از ۱۰ نفر را برای انتخابات تهران معرفی کردند:

1.آیت الله منتظری 2.آیت الله سیدمحمود طالقانی 3.آیت الله دکتر سیدمحمدبهشتی 4.آیت الله سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی 5.آیت الله دکتر علی گلزاده غفوری 6.دکتر سیدابوالحسن بنی‌صدر 7.دکتر عباس شیبانی (پزشک) 8.علی محمد عرب (کارگر) 9.مهندس عزت‌الله سحابی 10.خانم منیر گرجی این فهرست که به دلیل توصیه گروه های تشکیل دهنده اش(به طرفدارانشان) به نوشتن (به فرمان امام) در بالای برگه های راءیشان به همین نام معروف شد به سبب انتخاب مناسب کاندیدا (در شرایط آن زمان) و تبلیغات خوب (شامل همین شعار به فرمان امام) توانست خود را به عنوان نمایندگان تفکر و ایدئولوژی آیت الله خمینی رهبر محبوب انقلاب معرفی کند موفق به ورود هر 10 نفر کاندیدای خود به مجلس خبرگان قانون اساسی شد.هر چند سر لیست این ائتلاف آیت الله منتظری موفق نشد در تعداد آرا از آیت الله طالقانی که دارای محبوبیت مردمی بسیار بالا و در دو فهرست دیگر سر لیست بود پیشی بگیرد و اعتبار رای اول تهران به آیت الله طالقانی رسید. همچنین به غیر از آیت الله طالقانی سه نفر دیگر از این فهرست، آقایان بنی صدر گلزاده غفوریو عزت الله سحابی نیز با فهرست های دیگر مشترک بودند. 2.گروه های چپ مذهبی شامل جنبش انقلابی مردم مسلمان ایرانجاما، جنبش مسلمانان مبارز, سازمان اسلامی شورا و سازمان مجاهدین خلق نیز با یکدیگر ائتلاف کردند. نشریه مجاهد در شماره دوم خود که ۸ مرداد ۵۸ منتشر شده لیست کاندیداهای خود در تهران را این‌گونه معرفی می‌کند: ما امضاکنندگان زیر به لیست نامزدهای گروه‌های جنبش انقلابی مردم مسلمان ایران (جاما)،‌ جنبش مسلمانان مبارز، سازمان اسلامی شورا (ساش)، سازمان مجاهدین خلق ایران [رأی می‌دهیم:]

1.حضرت آیت الله طالقانی (در صورت پذیرش خود آن حضرت) 2.آقای دکتر حبیب‌الله پیمان 3.آقای علی‌اصغر حاج‌سیدجوادی 4.آقای مسعود رجوی 5.آقای کاظم سامی 6.آقای مهندس عزت‌الله سحابی 7.خانم دکتر طاهره صفارزاده 8.حجت‌الاسلام دکتر علی غفوری 9.آقای دکتر ناصر کاتوزیان 10.آقای دکتر عبدالکریم لاهیجی برای مجلس خبرگان رأی می‌دهیم. 3.گروه‌های دیگری که در انتخابات شرکت داشتند، حزب توده و گروه‌های چپ بودند. برخی از احزاب چپ، به تحریم انتخابات مجلس خبرگان پرداختند، اما بزرگان و تئوری‌پردازان این حزب در انتخابات شرکت کردند. به طور مثال، احسان طبری، در روز یازدهم مرداد در روزنامه آیندگان اعلام می‌کند: حزب توده در این انتخابات با مشتی ادعای میان تهی به میدان نیامده است. روزنامه بامداد، که مواضع گروه‌های چپ را بازنشر می‌کند، در گزارشی که در چهارشنبه دهم مرداد ۱۳۵۸ با تیتر «۲۲ حزب و سازمان سیاسی در ۳ گروه ائتلافی وارد مبارزه انتخاباتی شدند» منتشر کرده است، گروه‌ها و ائتلاف‌های موجود در انتخابات معرفی می‌کند. از گروه اول و دوم در بالا اسم برده شد، اما گروه سومی که در این روزنامه به آنان اشاره شده است عبارتند از: گروه ائتلافی اتحاد بزرگ ملی، که دربرگیرنده سازمان‌های سازمان انقلابی زنان ایران، جمعیت عدالت سازمان جوانان انقلابی، کنفدراسیون جهانی محصلین ودانشجویان ایرانی، ستارخان بایراغی و سازمان اتحاد مبارزه در راه ایجاد حزب طبقه کارگر. این گروه‌ها کاندیداهای زیر را به عنوان کاندیدای منتخب خود برگزیده بودند:

1.آیت الله طالقانی 2.دکتر علی صادقی 3.دکتر فریده گرمان 4.هادی سودبخش 5.مجید زربخش 6.پروانه فروهر 7.حبیب‌الله پیمان 8.ابوالحسن بنی‌صدر 9.حسن نزیه 10.لطف‌الله میثمی

نتیجه انتخابات: سرانجام پس از یک هفته آرای انتخابات خبرگان در تهران اعلام شد و ائتلاف گروه‌های مذهبی توانست اکثریت آرای را از آن خود کند. آرای ده نفر اول انتخابات تهران عبارت بود از: 1.آیت الله سیدمحمود طالقانی با ۲۰۱۶۸۵۱ رأی 2.ابوالحسن بنی‌صدر با ۱۷۶۳۱۲۶ رأی 3.آیت الله حسینعلی منتظری با ۱۶۷۲۹۸۰ رأی 4.دکتر علی گلزاده غفوری با ۱۵۶۰۹۷۰ رأی 5.دکتر سیدمحمدحسین بهشتی با ۱۵۴۷۵۵۰ رأی 6.مهندس عزت‌الله سحابی با ۱۴۴۹۷۱۳ رأی 7.میرکریم موسوی کریمی (اردبیلی) با ۱۳۸۹۷۴۷ رأی 8.دکتر عباس شیبانی با ۱۳۸۷۸۱۲ رأی 9.منیر علی (گرجی) با ۱۳۱۳۷۳۱ رأی 10.علی محمد عرببا ۱۳۰۵۱۳۶ رأی

دست آخر اسلامگرایان سنتی (در راس آنها حزب جمهوری اسلامی) چه در تهران و چه در سراسر کشور توانستند پیروزی چشمگیری بدست آورند. که از دلایل اصلی آن کمی حوزه های انتخابیه (که برخی آن را دلیلی بر خدشه دار بودن وجه دموکراتیک انتخابات دانسته و به همین دلیل آن را تحریم کردند) و کاندیداتوری روحانیون و مجتهدان بنام در شهر های مختلف که در نزد عامه مردم وجهه خوب و اعتبار بالا داشتند به علاوه تبلیغات مناسب اسلامگرایان(از جمله انتخاب همان شعار به فرمان امام) بود که به عامه مردم تلقین می‌کرد که آنها شاگردان و نمایندگان آیت الله خمینی رهبر محبوب انقلاب در نزد عامه (در آن جو انقلابی گری) هستند، در نتیجه اسلامگرایان پیروز انتخابات شده و قانون اساسی مطلوب خود را نگاشتند که مهمترین بخشش اصل ولایت فقیه بود.

ریاستویرایش

در روز ۲۸ مرداد ۱۳۵۸، مجلس خبرگان قانون اساسی، با پیام سید روح‌الله خمینی گشایش یافت. در ابتدای جلسه، سید حسین خادمی نماینده مردم اصفهان، به عنوان مسن ترین عضو این مجلس، ریاست آن را به عهده گرفت. سپس در رقابت میان سید محمود طالقانی و حسینعلی منتظری، منتظری به ریاست این مجلس رسید. وی پس از چندی به علت توان مدیریتی سید محمد بهشتی، مدیریت جلسات را به او واگذار کرد. با تلاش‌های حسینعلی منتظری (رئیس) و سید محمد بهشتی (نائب رئیس) پس از سه ماه، کار تدوین آن در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ به پایان رسید. این قانون اساسی شامل ۱۲ فصل و ۱۷۵ اصل و یک مقدمه و موخره بود که در تاریخ ۱۲ آذر ۱۳۵۸ به تصویب نهایی ملت ایران رسید.[۱][۲]

رئیس و اعضای مجلس خبرگان قانون اساسیویرایش

رئیس مجلس خبرگان قانون اساسی
# رئیس تصویر از تا
۱ حسینعلی منتظری ۲۸ مرداد ۱۳۵۸ ۲۴ آبان ۱۳۵۸

[۲]

همه افراد تدوینگر قانون اساسی ۷۲ نفر شامل یک نفر زن (منیره گرجی) و بقیه مرد بودند. حزب جمهوری اسلامی، نهضت آزادی، جبهه ملی ایران و حزب خلق مسلمان لیست‌هایی برای انتخابات ارائه کرده بودند که در نهایت افراد زیر منتخب شدند:[۳][۴][۵]

  1. حسینعلی منتظری (ریاست مجلس خبرگان قانون اساسی)
  2. سید محمد بهشتی نایب رئیس مجلس بود
  3. سید محمود طالقانی
  4. اکبر هاشمی رفسنجانی
  5. محمدعلی انگجی
  6. محمد انواری
  7. علی‌محمد عرب
  8. میر عبدالکریم موسوی اردبیلی
  9. سید حسن آیت
  10. حسن عضدی
  11. محمد جواد باهنر
  12. ابوالحسن بنی‌صدر
  13. هادی باریک‌بین
  14. محمدتقی بشارت
  15. سرگون بیت‌اوشانا
  16. عزیز دانش راد (کیائی)
  17. سید عبدالحسین دستغیب
  18. جعفر افروغ (اشراقی)
  19. علی فلسفی (تنکابنی)
  20. جلال‌الدین فارسی
  21. جواد فاتحی
  22. محمد فوزی
  23. علی قائمی امیری
  24. سید موسی موسوی قهدریجانی
  25. سید علی‌اکبر قریشی
  26. علی گلزاده غفوری
  27. منیره گرجی‌فرد
  28. مرتضی حائری یزدی
  29. سید عبدالکریم هاشمی نژاد
  30. عبدالرحمن حیدری
  31. محمدجواد حجتی کرمانی
  32. سید منیرالدین حسینی الهاشمی
  33. عبدالله جوادی آملی
  34. سید محمدعلی موسوی جزایری
  35. محمد کرمی
  36. سید جعفر کریمی دیوکلایی
  37. سید حسین خادمی
  38. هرایر خالاتیان
  39. سید محمد خامنه‌ای
  40. ابوالقاسم خزعلی
  41. سید حسن طاهری خرم‌آبادی
  42. سید محمد کیاوش
  43. میر اسدالله مدنی دهخوارقانی
  44. ناصر مکارم شیرازی
  45. علی‌اکبر مشکینی
  46. رحمت‌الله مقدم مراغه‌ای
  47. عبدالعزیز ملازاده
  48. سید کاظم اکرمی
  49. حمیدالله میرمرادزهی
  50. سید محمدحسن نبوی
  51. سید احمد نوربخش
  52. سید اکبر پرورش
  53. محمدمهدی ربانی املشی
  54. عبدالرحیم ربانی شیرازی
  55. حسینعلی رحمانی
  56. محمد رشیدیان
  57. سید محمود روحانی
  58. محمد صدوقی
  59. لطف‌الله صافی گلپایگانی
  60. عزت‌الله سحابی
  61. رستم شهزادی
  62. عباس شیبانی
  63. ابوالحسن شیرازی
  64. جعفر سبحانی
  65. سید محمدباقر سلطانی
  66. سید ابوالفضل موسوی تبریزی
  67. حبیب‌الله طاهری
  68. سید جلال طاهری اصفهانی
  69. میرزا جوادآقا تهرانی (حاجی ترخانی)
  70. شیخ علی تهرانی (علی‌مراد خانی ارنگه)
  71. محمد یزدی
  72. سید اسماعیل موسوی زنجانی
  73. سید عبدالله ضیائی‌نیا

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «تشکیل مجلس خبرگان قانون اساسی». مرکز اسناد انقلاب اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ ژوئیه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۳ تیر ۱۳۸۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ سیر تدوین و تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران- مرکز اسناد انقلاب اسلامی-1385-محمدرضا معیدفرد- بخش سوم ص97-ص 135
  3. سایت مجلس خبرگان
  4. «سرنوشت 73عضو مجلس خبرگان قانون‌اساسی؛ از ترور تا نخست‌وزیری». خبرآنلاین. ۲۰۱۶-۰۸-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۴.
  5. روزنامه‌نگار، فرشته قاضی. «اعضای خبرگان قانون اساسی چه سرنوشتی یافتند؟». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۳-۲۴.
  6. JameJamOnline.ir

منابعویرایش