شورای انقلاب اسلامی ایران

(تغییرمسیر از شورای انقلاب)

شورای انقلاب اسلامی مهمترین نهاد انقلابی جمهوری اسلامی ایران در آغاز انقلاب بود که مسئولیت قوهٔ قانون‌گذار و اجرایی را بر عهده داشت.

شورای انقلاب اسلامی
Flag of Iran (1964–1980).svg
پرچم موقت بالفعل جمهوری اسلامی
نوع
نوعنهاد موقت قوه مقننهِ جمهوری اسلامی ایران
تاریخچه
بنیادگذاری۲۲ دی ۱۳۵۷ (رسمی)
۲۲ بهمن ۱۳۵۷ (بالفعل)
انحلال۲۶ تیر ۱۳۵۹
پیشینمجلس شورای ملی
پسینمجلس شورای اسلامی
سران
دبیرمرتضی مطهری (تا ۸ اسفند ۱۳۵۸)

سید محمود طالقانی (تا ۱۹ شهریور ۱۳۵۸)
نهضت آزادی
سید محمد بهشتی (تا ۱۸ بهمن ۱۳۵۸)
حزب جمهوری اسلامی

سید ابوالحسن بنی‌صدر (تا پایان)
مستقل
دبیر دومعلی‌اکبر معین‌فر (از تیر ۱۳۵۸ ؟)، نهضت آزادی
سخنگوحسن حبیبی (از تیر ۱۳۵۸ ؟)، نهضت آزادی
ساختار
کرسی‌ها۱۳ تا ۱۹ (متغیر)
گروه‌های سیاسیعمدتا حزب جمهوری اسلامی و نهضت آزادی
کارگروه‌ها
مدت هر دورهموقت
اختیاراتتصویب طرح‌ها و لایحه‌های دولت موقت
تأیید سمت‌های دولتی
پی‌نوشت
همه یا بخشی (؟) از مصوبه‌های شورا با تأیید رهبر انقلاب سید روح‌الله خمینی رسمیت می‌یافت.
انقلاب ۱۳۵۷ ایران
1979 Iranian Revolution.jpg

پیش‌زمینه و علل
شعارها
نام‌ها
روابط خمینی و آمریکا






شورا با اعلام سید روح‌الله خمینی برای مدیریت انقلاب در ایران در ۲۲ دی‌ماه ۱۳۵۷ تشکیل شد.[۱] وجود این شورا پیش از پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ و در ماه‌های آغازین پس از پیروزی به جهت مسائل امنیتی فاش نشده و این شورا در ابتدا به صورت محرمانه و غیر علنی فعالیت می‌کرد.

پس از پیروزی انقلاب، شورا نهاد قانون‌گذار در ایران به‌شمار می‌آمد. شورا در تیرماه ۱۳۵۸ در دولت موقت ادغام شد، و پس از استعفای مهدی بازرگان (که با پیشنهاد شورا و تأیید سید روح‌الله خمینی به نخست‌وزیری رسیده‌بود)، ادارهٔ کشور و تشکیل هیئت وزیران را نیز بر عهده گرفت.

با روی کار آمدن مجلس شورای اسلامی و تعیین نخست‌وزیر و شورای نگهبان، شورا در ۲۶ تیرماه ۱۳۵۹ به کار خود پایان داد.

تشکیلویرایش

با اوج‌گیری تظاهرات مردم، در سال ۱۳۵۷ خورشیدی، اندیشه تأسیس «شورای انقلاب اسلامی» مطرح شد که با سفر مرتضی مطهری به پاریس، این اندیشه، با روح‌الله خمینی در میان گذاشته شد.

اکبر هاشمی رفسنجانی، در اینباره چنین نوشته‌است:

آقای مطهری، در مراجعت از سفر پاریس، دستور رهبر عظیم الشأن انقلاب ایران (۱۳۵۷) را مبنی بر تشکیل شورای انقلاب اسلامی، آوردند. امام خمینی، آقایان شهید مطهری، شهید بهشتی، شهید باهنر، هاشمی رفسنجانی و موسوی اردبیلی را به عنوان هسته اولیه شورای انقلاب اسلامی تعیین و اجازه داده بودند که افراد دیگر، با اتفاق نظر این پنج نفر، اضافه شوند و در جلسات ابتدایی، تصمیم بر این شد که حتی الامکان، ترکیب شورا، از اعضای روحانی و غیر روحانی، به نسبت مساوی و نزدیک به هم باشد. ترتیب انتخاب اعضای دیگر و تکمیل آن شورا، چنین بود: پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، آقایان سید محمود طالقانی، سید علی خامنه‌ای، محمد رضا مهدوی کنی، احمد صدر حاج سید جوادی، مهندس مهدی بازرگان، یدالله سحابی، مهندس مصطفی کتیرایی، سرلشکر ولی‌الله قرنی، سرتیپ علی اصغر مسعودی، به اتفاق آراء، به عضویت انتخاب شدند. پس از پیروزی انقلاب ایران (۱۳۵۷) و تشکیل دولت موقت، آقایان بازرگان، سحابی، کتیرایی، حاج سید جوادی و قرنی، به دولت و ارتش منتقل شدند و به جای آن‌ها، آقایان حسن حبیبی، مهندس عزت‌الله سحابی، عباس شیبانی، ابوالحسن بنی صدر و صادق قطب زاده انتخاب گردیدند و در مرحلهٔ بعد، پس از شهادت استاد مطهری، آقایان مهندس میر حسین موسوی، احمد جلالی و حبیب‌الله پیمان انتخاب شدند و آقای مسعودی، به کار اجرایی رفت.

وی در رابطه با نقش مرتضی مطهری چنین می‌نویسد:

طبعا چون امام حرف‌ها را برای ایشان زده بودند، مرجع برای ما ایشان بودند. بیشتر نص امام را از ایشان بایست می‌شنیدیم… ایشان، بیشتر از ما، مسائل فکری برایشان مطرح بود تا عملی و در گذشته هم این‌طوری بود. در شورای انقلاب اسلامی هم این‌طوری بود. خیلی مواظب بود که خطوط انحرافی فکری که آن روز در جامعه ما وجود داشت و سر و صدا هم زیاد داشت. این‌ها در شورای انقلاب راه پیدا نکنند.

در ۲۲ دی ۱۳۵۷ خمینی تشکیل شورای انقلاب را اعلام نمود. وی در بخشی از اطلاعیه خویش گفت:

... به موجب حق شرعی و براساس رأی اعتماد اکثریت قاطع مردم ایران که نسبت به این جانب ابراز شده‌است در جهت تحقق اهداف اسلامی ملت، شورایی به نام شورای انقلاب اسلامی مرکب از افراد با صلاحیت و مسلمان و متعهد و مورد وثوق، موقتاً تعیین شده و شروع به کار خواهند کرد. اعضای این شورا در اولین فرصت مناسب معرفی خواهند شد. این شورا موظف به انجام امور معین و مشخصی شده‌است از آن جمله مأموریت دارد تا شرایط تأسیس دولت انتقالی را مورد بررسی و مطالعه قرار داده و مقدمات اولیه آن را فراهم سازد.

همچنین خمینی در مصاحبه با خبرنگار کانال یک تلویزیون فرانسه در رابطه با اهداف شورای انقلاب گفت:

هدف این است که «شورای انقلاب» یک حکومت موقتی ایجاد کند که آن حکومت موقت، مجلس مؤسسان را تأسیس کند برای تصویب قانون اساسی و بعد بقیه کارها…[۲]

عزت‌الله سحابی از اعضای شورای انقلاب دربارهٔ این شورا می‌گوید:

شورای انقلاب آینهٔ تمام نمای ملت ایران و انقلاب بزرگ و فراگیر آن نبود، طرفداران شریعتی و نمایندگان احزاب سیاسی و ملی قدیم در آن‌جا نبودند، از نمایندگان جوانان و دانشجویان فعال هم هیچ‌کس نبود، از چپ‌ها و مارکسیست‌ها هم هیچ‌کس در آنجا نماینده نداشت، مجاهدین نماینده نداشتند، ولی آقایان روحانیون شورای انقلاب در سال ۵۸ تا ۵۹ من را به‌عنوان نماینده مجاهدین و اصحاب شریعتی تلقی می‌کردند، مِلّیون هم به‌طور اخص نماینده نداشتند.

[۳]

اعضای شورای انقلابویرایش

در آغاز، هسته‌ای مرکزی شورای انقلاب را تشکیل می‌داد، شامل: بهشتی، مطهری، هاشمی رفسنجانی، باهنر، موسوی اردبیلی (طالقانی و منتظری چون احتمال آزادی شان از زندان نمی‌رفت شامل نشدند، منتظری بعداً نیز این مسولیت را نپذیرفت[۴]).

به تدریج و تا پیروزی انقلاب و پس از آن نیز افرادی به شورا افزوده شدند.

با تشکیل دولت موقت، از آنجا که شورا نقش قوهٔ قانون‌گذار را داشت، به منظور حفظ استقلال قوا، اعضای دولت موقت از شورای انقلاب خارج شدند و کسان دیگری جایگزین ایشان گردیدند.

به علت موازی‌کاری‌ها، تصمیم بر این شد که شورا و دولت موقت رابطهٔ نزدیک‌تری داشته‌باشند، در نتیجه در تیرماه ۱۳۵۹ برخی اعضای شورا به عضویت دولت درآمدند و برخی دولتی‌ها به شورا پیوستند و افرادی که قبل‌تر جایگزین شده‌بودند از شورا خارج شدند.

با استعفای دولت موقت و واگذاری ادارهٔ کشور به شورای انقلاب، دورهٔ جدیدی در شورا آغاز گشت و برخی عضوها جابه‌جا شدند.

عضوهای شورای انقلاب[۵]
عضو نگاره آغاز عضویت پایان عضویت حزب سیاسی
مرتضی مطهری

 

۲۲ دی ۱۳۵۷ ۱۲ اردیبهشت ۱۳۵۸

(کشته شد)

سید محمود طالقانی   پیش از انقلاب ۱۹ شهریور ۱۳۵۸

(درگذشت)

نهضت آزادی
سید محمد بهشتی   ۲۲ دی ۱۳۵۷ ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
حزب جمهوری اسلامی
ابوالحسن بنی‌صدر   پیش یا اوایل انقلاب[الف] ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
محمدجواد باهنر   ۲۲ دی ۱۳۵۷ ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
حزب جمهوری اسلامی
اکبر هاشمی رفسنجانی   ۲۲ دی ۱۳۵۷ ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
حزب جمهوری اسلامی
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی   ۲۲ دی ۱۳۵۷ ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
حزب جمهوری اسلامی
سید علی خامنه‌ای   پیش از انقلاب ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل
حزب جمهوری اسلامی
محمدرضا مهدوی کنی   پیش از انقلاب ۲۶ تیر ۱۳۵۹
مهدی بازرگان   پیش از انقلاب بهمن ۱۳۵۷

(عضویت در دولت موقت)

نهضت آزادی
تیر ۱۳۵۸

(ترکیب با دولت موقت)

۲۶ تیر ۱۳۵۹
یدالله سحابی   پیش از انقلاب ۲۹ بهمن ۱۳۵۷

(عضویت در دولت موقت)

نهضت آزادی
تیر ۱۳۵۸

(ترکیب با دولت موقت)

آبان ۱۳۵۸
عزت‌الله سحابی   اوایل انقلاب ۲۶ تیر ۱۳۵۹ نهضت آزادی
عباس شیبانی   اوایل انقلاب ۲۶ تیر ۱۳۵۹ حزب جمهوری اسلامی
تیمسار ولی‌الله قرنی   پیش از انقلاب ۳ اردیبهشت ۱۳۵۸

(کشته شد)

نظامی
صادق قطب‌زاده   پیش یا اوایل انقلاب[الف] ۲۶ تیر ۱۳۵۹ نهضت آزادی
تیمسار علی‌اصغر مسعودی پیش از انقلاب نظامی
احمد صدر حاج‌سیدجوادی

 

پیش از انقلاب ۲۴ بهمن ۱۳۵۷

(عضویت در دولت موقت)

نهضت آزادی
مصطفی کتیرایی   پیش از انقلاب ۲۴ بهمن ۱۳۵۷

(عضویت در دولت موقت)

انجمن اسلامی مهندسین
ابراهیم یزدی   پیش یا اوایل انقلاب اردیبهشت ۱۳۵۸

(عضویت در دولت موقت)

نهضت آزادی
حبیب‌الله پیمان   بعد از تشکیل دولت موقت تیر ۱۳۵۸
احمد جلالی بعد از تشکیل دولت موقت تیر ۱۳۵۸
میرحسین موسوی   بعد از تشکیل دولت موقت تیر ۱۳۵۸ حزب جمهوری اسلامی
حسن حبیبی   ۳۰ تیر ۱۳۵۸

(ترکیب با دولت موقت)

۲۶ تیر ۱۳۵۹ نهضت آزادی
رضا صدر   ۳۰ تیر ۱۳۵۸

(ترکیب با دولت موقت)

آبان ۱۳۵۸ نهضت آزادی
علی‌اکبر معین‌فر   ۳۰ تیر ۱۳۵۸

(ترکیب با دولت موقت)

۲۶ تیر ۱۳۵۹ نهضت آزادی

تعدادی از اعضای شورا همچون مرتضی مطهری، سید محمود طالقانی، محمدجواد باهنر، محمد بهشتی و ولی‌الله قرنی در ماه‌های آغازین پیروزی انقلاب کشته شدند یا درگذشتند. برخی اعضای شورا که اعضای نهضت آزادی بودند (مهدی بازرگان، احمد صدر حاج سید جوادی، یدالله سحابی، عزت‌الله سحابی، ابراهیم یزدی، علی‌اکبر معین‌فر، صادق قطب‌زاده) و همچنین حبیب‌الله پیمان و ابوالحسن بنی‌صدر در سال‌های بعد از حکومت جمهوری اسلامی فاصله گرفتند و برخی مغضوب آن واقع شدند.

فعالیت‌هاویرایش

از اولین روز ورود خمینی بحث‌هایی از قبیل تشکیل دولت، تشکیل مجلس، ایجاد مجلس مؤسسان مجلس خبرگان در این شورا مطرح شد. در اولین گام، شورا، مهدی بازرگان را به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت پیشنهاد و خمینی نیز او را منصوب کرد.[۶] بعد از انقلاب در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ شورای انقلاب و دولت موقت تحت رهبری خمینی و مشروعیت حاصله از حمایت‌های مردمی، زمام امور را به دست گرفتند.[۷][۸] دومین اقدام شورا تشکیل «کمیته موقت انقلاب اسلامی» برای دفاع از انقلاب و مقابله با ضدانقلاب در شهرها بود که حکم انتصاب مهدوی کنی به عنوان سرپرست کمیته مرکزی انقلاب اسلامی صادر شد. مصوبه مهم دیگر شورای انقلاب، تصویب اساسنامه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸، بود. شورای انقلاب، ملی شدن بانک‌ها، سامان بخشیدن به دادگاه‌های انقلاب، برگزاری همه‌پرسی در رابطه با نظام جمهوری اسلامی، بررسی پیش‌نویس قانون اساسی و انتشار آن در جراید، تصویب قانون شوراهای محلی، تصویب ملی شدن صنایع بزرگ، تصویب آیین‌نامه مجلس خبرگان، برگزاری انتخابات ریاست جمهوری، انتخابات مجلس شورای اسلامی و… را انجام داد.

ریاست این شورا در ابتدا بر عهده مرتضی مطهری بود[۹] و پس از درگذشت او محمود طالقانی جای او را گرفت و با درگذشت وی ابوالحسن بنی صدر به ریاست آن رسید. اولین رئیس شورای انقلاب مرتضی مطهری که در شب یازدهم اردیبهشت همان سال توسط گروه فرقان ترور شد. محمود طالقانی دومین رئیس شورای انقلاب در ۱۹ شهریور همان سال درگذشت.

به دنبال بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ دولت بازرگان فردای آن روز استعفای خود را تسلیم خمینی کرد. شورای انقلاب بیانیه مهمی خطاب به ملت صادر کرد و یادآور شد که مصمم است در فرصت محدودی، برگزاری همه‌پرسی دربارهٔ قانون اساسی، انتخابات مجلس شورای ملی و ریاست جمهوری و… را به انجام برساند. متعاقب این بیانیه اعلام شد که شورا ترکیب تازه‌ای خواهد داشت و با ادغام دولت در شورا اعضای جدید شورا انتخاب شدند و در اداره مملکت بدین ترتیب تقسیم کار شد.[۱۰]

این افراد فعالیت‌های خود را آغاز نموده و در مدت کوتاهی نسبتاً موفق شدند بر خلأ سیاسی موجود فایق آیند. همه‌پرسی قانون اساسی در ۱۲ آذر ۱۳۵۸ و متعاقب آن انتخابات ریاست جمهوری در بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد و مجلس شورای اسلامی در ۷ خرداد ۱۳۵۹ افتتاح گردید. پس از انتخابات ریاست جمهوری ابوالحسن بنی صدر رئیس‌جمهور منتخب رئیس شورای انقلاب گردید.

رئیسان و دبیرانویرایش

مسئولیت تشکیل و ادارهٔ جلسه‌ها در آغاز بر عهدهٔ مرتضی مطهری و سید محمود طالقانی بود. پس از درگذشت این دو، سید محمد بهشتی که با اصرار اعضا برای پذیرش ریاست شورا مواجه شده‌بود، پیشنهاد کرد به جای عنوان رئیس از عنوان «دبیر شورا» استفاده شود.[۱۱]

ر رئیس/دبیر شورا آغاز تصدی پایان تصدی حزب سیاسی
مرتضی مطهری   ۲۲ دی ۱۳۵۷ ۸ اسفند ۱۳۵۷ جامعه روحانیت مبارز
۱ سید محمود طالقانی ۸ اسفند ۱۳۵۷[۱۲] ۱۹ شهریور ۱۳۵۸ نهضت آزادی ایران
۲ سید محمد بهشتی   ۱۹ شهریور ۱۳۵۸ ۱۸ بهمن ۱۳۵۸ حزب جمهوری اسلامی
۳ ابوالحسن بنی‌صدر

رئیس‌جمهور

  ۱۸ بهمن ۱۳۵۸[۱۳] ۲۶ تیر ۱۳۵۹ مستقل

پایان کارویرایش

مأموریت شورای انقلاب پس از ۱۸ ماه در ۲۶ تیر ۱۳۵۹ اندکی پس از افتتاح اولین دوره مجلس شورای اسلامی پایان یافت.[۱۴] نخستین دورهٔ مجلس شورای اسلامی در ۷ خرداد ۱۳۵۹ گشوده شده بود. با شروع کار مجلس و شورای نگهبان و دیگر نهادها، مسؤولیت و ضرورت وجودی شورای انقلاب به پایان رسید؛ لذا در ۱۲ تیر ۱۳۵۹ سید محمد بهشتی اعلام کرد مسئولیت شورای انقلاب دو هفتهٔ دیگر پایان می‌یابد.


سپس آخرین جلسه شورا در ۲۶ تیر ۱۳۵۹ برگزار شد. حسن ابراهیم حبیبی سخنگوی شورای انقلاب، در آخرین مصاحبه خود گفت:

امروز با رسمیت یافتن مجلس شورای اسلامی و کامل شدن اعضای شورای نگهبان قانون اساسی، کار شورای انقلاب که تاکنون وظیفه قانونگذاری را بر عهده داشت نیز به پایان رسید.

آخرین اعضای شورا عبارت بودند از محمد حسینی بهشتی، سید علی خامنه‌ای، موسوی اردبیلی، محمد جواد باهنر، هاشمی رفسنجانی، حسن حبیبی، عباس شیبانی، ابراهیم یزدی، مهدی بازرگان، عزت‌الله سحابی، صادق قطب زاده، علی اکبر معین فر و ابوالحسن بنی صدر.

جستارهای وابستهویرایش

منبع‌هاویرایش

  • صورت مذاکرات شورای انقلاب، مقدمه به قلم اکبر هاشمی رفسنجانی، ج ۱
  • مجله سروش، یادنامه شهید مطهری، اردیبهشت ۱۳۶۲
  • تشکیل شورای انقلاب مرکز اسناد انقلاب اسلامی
  • کتاب روزها و رویدادها، مرکز فرهنگی تربیتی نور ولایت، ۱۳۷۹
  • انقلاب اسلامی از نگاه دیگران، وحید الزمان صدیقی، انتشارات اطلاعات
  • گفتگو با عزت‌الله سحابی در روزنامه شرق
  • شورای انقلاب و پایه‌گذاران مغضوب جمهوری اسلامی دویچه وله

یادداشت‌ها و پی‌نوشت‌هاویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ به گفتهٔ بازرگان، بنی صدر و قطب‌زاده در کنار سه تن دیگر (موسوی و جلالی و پیمان) جایگزین پنج تن اعضای دولت موقت شدند که از شورا کنار رفتند. اما شیبانی که دبیر جلسه‌های شورای انقلاب بود، می‌گوید: «چون بنی‌صدر و قطب‌زاده همراه امام (ره) از پاریس آمده بودند، در شورای انقلاب گفته شد که آنها عضو شورای انقلاب باشند و خیلی انتخاب آنها مطرح نبود؛ چون از اول با امام (ره) آمده بودند به عنوان عضو شورای انقلاب محسوب می‌شدند. بعداً بعضی افراد دیگری مثل مهندس موسوی، احمد جلالی و دکتر پیمان برای کامل‌تر شدن و حضور افراد و افکار جدید در شورای انقلاب مطرح شدند، آن دو نفر از اول بودند.»
  1. «پیام به ملت ایران (تشکیل شورای انقلاب، دولت بختیار و احتمال کودتا)». سایت جامع امام خمینی.
  2. «مصاحبه با تلویزیون فرانسه، کانال یک دربارهٔ اهداف شورای انقلاب». سایت جامع امام خمینی.
  3. «انتخاب‌های انجام شده در نظام ولائی - محمد ملکی : - روزآنلاین». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۲.
  4. انتخاب
  5. باسقیان، سرگه (بهمن ۱۳۸۶). «شورای انقلاب؛از انجام تا فرجام». شهروند.
  6. «حکم تشکیل دولت موقت به آقای مهدی بازرگان». سایت جامع امام خمینی.
  7. «سخنرانی در جمع طبقات مختلف مردم (پشتیبانی از دولت موقت)». سایت جامع امام خمینی.
  8. «پیام به ملت ایران (حفظ آرامش- همکاری با دولت موقت)». سایت جامع امام خمینی.
  9. «اعضای اولیهٔ شورای انقلاب چه افرادی بودند؟». ۲۲ دی ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۶ مه ۲۰۱۸.
  10. «حکم اداره امور کشور به شورای انقلاب و قبول استعفای آقای بازرگان». سایت جامع امام خمینی.
  11. علی اکبر معین‌فر (مصاحبه‌شونده)، سرگه بارسقیان (مصاحبه‌کننده) (بهمن ۱۳۸۶). «مجادلات دوره مصدق به شورای انقلاب کشیده شد». پرتال جامع علوم انسانی.
  12. سلیمی نمین، عباس (۱۴ بهمن ۱۳۸۵) [۲۲ دی ۱۳۸۱]. «در شورای انقلاب چه گذشت؟». خبرگزاری فارس. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۷.
  13. Nikola B. Schahgaldian, Gina Barkhordarian (March 1987), The Iranian Military Under the Islamic Republic (PDF), RAND, p. 129, ISBN 0-8330-0777-7, retrieved 9 July 2018
  14. «سخنرانی در جمع اعضای شورای عالی قضایی (رسمیت مجلس- معرفی دولت جدید)». سایت جامع امام خمینی.