اربعین در ایران

در همه شهرهای شیعه نشین ایران در این روز به عزاداری می‌پردازند. برپایی مجالس روضه خوانی، سینه زنی، زنجیرزنی از جمله مراسم خاص این روز است و پس از پایان یافتن مراسم عزاداران را اطعام می‌کنند.[۱]

افزون‌بر مراسم عزاداری، اغلب مردم ایران در ماه‌های محرم و صفر مقید به رعایت آدابی هستند؛ از جمله اینکه از زمانهای قدیم در این دو ماه مردم رخت عزا بر تن می‌کنند و هیچ‌گونه مجالس شادی و سرور برگزار نمی‌کنند.. ماسه می‌نویسد: مردم از روز عاشورا تا اربعین سر خود را نمی‌تراشند و در این روز به احسان و صدقه می‌پردازند[۲][۳]

در شهرهای مذهبی ایران مانند قم و مشهد، در منزل و حسینیهٔ علما و مراجع تقلید نیز مراسم روضه‌خوانی برپا می‌شود.[۲]

قم

در قم هیئت کربلاییها، از اول محرم تا پایان ماه صفر، هر شب مراسم روضه‌خوانی برگزار می‌کنند؛ در روز اربعین این هیئت به همراه هیئتهای نجفیهای تهران، اصفهان، خراسان، کاشان، ساوه و شیراز که به قم می‌آیند، برای عزاداری به سمت حرم معصومه حرکت می‌کنند.[۴][۵]

مشهد

هیئت کربلاییهای مقیم مشهد، از شب اربعین تا آخر ماه صفر به مجالس روضه‌خوانی می‌روند و پس از خاتمهٔ منبر، به سینه‌زنی می‌پردازند و در پایان اطعام می‌کنند. این هیئت در روز اربعین، و دههٔ پایانی ماه صفر برای عزاداری سنتی به صحن و مرقد علی بن موسی الرضا می‌روند. تمامی خرج مراسم عزاداری، از طرف مردم پرداخت می‌شود و هر مجلس بانی یا بانیانی دارد.[۶]

تهران

در تهران در روز اربعین، مردم غذاهایی از قبیل شله‌زرد، حلیم، زرشک‌پلو، قورمه‌سبزی و خورشت قیمه پخش می‌کنند. در تهران قدیم در روز اربعین، دسته‌های ثابت و سیار تعزیه در تکیه‌ها، حسینیه‌ها و کوچه و بازار به اجرای نمایش بارگاه یزید، و ورود اسرای کربلا به شام می‌پرداختند؛ این مراسم تا روز ۲۸ صفر که روز کشته شدن حسن بن علی، ادامه داشت

شهری دربارهٔ مردم تهران می‌نویسد: «ایام عزای حسین بن علی ایامی بود که غرورها خاموش و نخوتها فراموش و بزرگیها کنار افتاده … در این ایام هر کار و عمل زشت از میان غالب مردم رخت بربسته، هر یک به طریقی کوشای اصلاح اعمال ناپسند خود گردیده … درصدد توبه و انابه و استغفار برآمده … شوخی و خنده و تفریح و مزاح و خوش‌گذرانی و عیش و نوش در این ایام متروک گشته … رخت نو پوشیدن و سر تراشیدن و اصلاح کردن و حنا و خضاب بستن ممنوع بود»[۷][۸]

بوشهر

در بوشهر در روز اربعین شله‌مرادی (حلوای نذری) پخش می‌کنند. در سیرجان در روز اربعین مجالس متعدد روضه‌خوانی همراه با پخش نذری برپا می‌شود. یکی از مراسم خاص این روز، اجرای تعزیهٔ ورود جابر به کربلا، و زیارت قبر حسین بن علی است که از قدیم‌الایام در این شهر برگزار می‌شود. در پایان مجلس، با چای و هلیم از تماشاگران تعزیه، پذیرایی می‌شود. غذاهای نذری از قبیل آش امام بیمار، شله‌زرد و شیربرنج مخصوص این روز است.[۹][۱۰]

گیلان

در گیلان مردم در روز اربعین، در مساجد افزون‌بر روضه‌خوانی، به سینه‌زنی می‌پردازند، غذای نذری می‌پزند و شربت، خرما، حلوا و خوردنیهای دیگر خیرات می‌کنند در شرق گیلان در روز اربعین، مراسم علم واچینی برگزار می‌شود.[۱۱]

مردم شرق گیلان برای این ایام باورهایی داشتند، ازجمله اینکه اگر زنی صاحب فرزند نمی‌شد، باقی‌ماندهٔ غذای سفرهٔ اربعین را که توسط اهالی محل در مسجد پخش می‌شد، به خانه می‌آوردند و آن را در سفرهٔ دیگری می‌ریختند، سپس زنی از سادات، سفره را بر سر زن نازا می‌ریخت؛ یا اینکه زن سیده وضو می‌گرفت، نیت می‌کرد، سفره را برمی‌داشت و به همراه زن نازا و برخی از زنان محل زیر یک درخت پرثمر می‌رفتند، درخت را شاهد می‌گرفتند، به آن قسم می‌دادند و بعد سفره را رو به قبله بر سر زن نازا که زیر درخت نشسته بود، می‌ریختند.[۱۱]

شاهرود

در شاهرود در منبر خانه‌ ها (محل عزاداری زنانه)، زنان از شب چهاردهم محرم تا شب اربعین، تعزیه اجرا می‌کنند و در شب اربعین غذاهای نذری مانند آش شله‌قلمکار و هلیم می‌پزند که مواد اولیهٔ آنها از نذریهای مردم تأمین می‌شود و پس از پایان عزاداری و روضه‌خوانی، در صبح اربعین بین مردم پخش می‌شود.[۱۲]

ایلام

در ایلام زنان در روز اربعین مراسم «چایینه» برگزار می‌کنند. در این مراسم، زنی نوحه‌خوان که به آن ملایه می‌گویند، به نوحه‌خوانی می‌پردازد، و زنان چایینه‌خوان با حالتی پریشان، سینه‌زنی می‌کنند؛ سپس با چرخشی تند به صورت حلقه‌وار، در حالی که دست روی شانه‌های همدیگر گذاشته‌اند، با بالا و پایین آوردن سر و سینه اشک ماتم می‌ریزند. معمولاً از عزاداران با شربت و هریسه پذیرایی می‌کنند.[۱۳][۱۴]

کیش

در جزیرهٔ کیش در مجالس عزای اربعین، منبریها خطبه‌های زینب و سجاد بن علی را که در کوفه و شام ایراد کرده بودند، برای مردم می‌خوانند؛ همچنین از مقتل‌نامه‌ها، سرگذشت بازماندگان عاشورا از کربلا تا مدینه بازگو می‌شود و در خاتمه، مصیبت‌خوانی انجام می‌گیرد و عزاداران به «لطم» (پنجه بر سر و روی زدن) می‌پردازند.[۱۵]

آذربایجان

در آذربایجان، مردم تا اربعین لباس سیاه بر تن دارند.[۱۶]

جنوب ایران

در جنوب ایران زنان در این دو ماه سیاه‌پوش هستند، زیور نمی‌بندند، آرایش نمی‌کنند و حنا بر دست و موی خود نمی‌مالند.[۱۷]

جستارهای وابسته

منابع

  • دانشنامه فرهنگ مردم ایران به همت مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی
  • معتمدی، حسین، عزاداری سنتی شیعیان

پانویس

  1. «مراسم اربعین حسینی در شهرستان ها». ایرنا. ۲۰۲۰-۱۰-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۸.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ دانشنامه فرهنگ مردم ایران به همت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی جلد: 2 صفحه: 76.
  3. شهیدی، عنایت‌الله، پژوهشی در تعزیه و تعزیه‌خوانی، تهران، 1380ش؛ صفحه 40.
  4. معتمدی، حسین، عزاداری سنتی شیعیان، قم، 1379ش؛ جلد 2 صفحه 92-94.
  5. فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ جامع قم، قم، حکمت؛ صفحه 244.
  6. معتمدی، حسین، عزاداری سنتی شیعیان، قم، 1379ش؛ جلد 2 صفحه 184.
  7. شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، 1371ش جلد2 صفحه 368- 369.
  8. «برگزاری مراسم عزاداری اربعین در میدان امام حسین (ع)». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۳-۱۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۸.
  9. مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، 1381ش. صفحه 283.
  10. «مراسم اربعین حسینی در استان بوشهر برگزار شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۱۰-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۸.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامهٔ کومله، رشت، 1386ش صفحه 185-187.
  12. فاتح، صدیقه، «منبر خانه‌ ها، مکانهای سوگواری زنانه در شاهرود»، تهران، 1383ش؛ صفحه 172.
  13. آمانگلدی، ضمیر، «چایینه، رسم سنتی محرم در ایلام»، تهران، 1379ش؛ صفحه197-198.
  14. «مراسم اربعین حسینی در مصلی شهر ایلام برگزار شد». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۱۰-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۸-۰۸.
  15. مختارپور، رجبعلی، «محرم در کیش»، تهران، 1383ش؛ صفحه148.
  16. مقیمی اسکویی، حمیدرضا و اسفندیار موسی‌زاده، اسکو از ساحل دریاچهٔ ارومیه تا قلهٔ سهند، اسکو، 1385ش صفحه299.
  17. مختارپور، رجبعلی، «محرم در کیش»، تهران، 1383ش؛ صفحه136.