امیر خان امیراعلم

دکتر امیرخان امیر اعلم (۱۲۵۵–۱۳۴۰) پزشک، استاد دانشگاه و سیاستمدار ایرانی، پییشگام مایه کوبی در ایران و بنیانگذار جمعیت خیریه شیر و خورشید سرخ بود. از سمتهای او می‌توان به: وزیر فوائد عامه (۱۳۳۸ ه‍.ق)، وزیر فرهنگ (۱۳۳۹ ه‍.ق)، وزیر بهداری (۱۳۲۷ ه‍.ش)، نماینده دوره چهارم و پنجم (از مشهد)، دوره هفتم (از درگز) و دوره هشتم و نهم (از شاهرود) در مجلس شورای ملی و سناتور انتصابی سه دوره اول مجلس سنا اشاره کرد.[۱]

امیر خان امیراعلم
Amir Khan Amir a’lam- امیر خان امیراعلم.jpg
وزیر بهداری ایران
مشغول به کار
۳۰ آبان – آذر ۱۳۲۷
پادشاهمحمدرضا شاه پهلوی
نخست‌وزیرمحمد ساعد
پس ازدکتر اعلم‌الملک ادهم
پیش ازدکتر منوچهر اقبال
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۵۶ خورشیدی
تهران،
درگذشته۱۳۴۰ خورشیدی (۸۴ سال)
تهران،
ملیت ایران
همسر(ان)افسر خانم
فرزندانفتح‌الله، مجید، ایران، توران، فاطمه، هما و جهان
محل تحصیلدانشکده پزشکی فرانسوی بیروت
پیشهسیاستمدار
تخصصپزشک و استاد دانشگاه
دیناسلام
دکتر امیراعلم در حال مداوای یکی از مجروحین پس از فتح تهران در انقلاب مشروطه[۲]

زندگیویرایش

امیر خان امیراعلم در سال ۱۲۵۶ خورشیدی در تهران یا به قولی دیگر در ترابزون عثمانی به دنیا آمد. او فرزند حاج علی‌اکبرخان قزوینی معتمدالوزاره بود و برادرش مظفر اعلم نیز از نظامیان و سیاست‌مداران ایران به‌شمار می‌رود. به علت این که پدرش کارپرداز ایران در بغداد و شامات بود تحصیلات مقدماتی خود را ابتدا در ایران و سپس در بیروت به اتمام رسانید. در زمان مظفرالدین شاه همراه دیگران جهت ادامه تحصیل در رشته طب به هزینه دولت عازم اروپا شد و در دانشکده پزشکی فرانسوی بیروت مشغول به تحصیل شده و در سال ۱۲۸۰ فارغ‌التحصیل گردید.

در اواخر سال ۱۹۰۰ میلادی به فرانسه عزیمت نموده و در مدرسه طبی نظامی لیون مشغول به تحصیل شد و چهار سال بعد مدرک خود را از این دانشگاه گرفت. او در کنفرانس بین‌المللی بهداشت در سال ۱۹۰۳ میلادی بوشهر را به‌عنوان بندر صحی رسمی ایران شناساند و به این علت موفق به دریافت نشان درجه اول علمی از دولت فرانسه گردید. همچنین از سوی ایران به وابستگی سفارت شاهنشاهی در پاریس درآمد و نشان درجه سوم شیر و خورشید دریافت نمود.

در ۱۹۰۴ توانست با درجهٔ سروانی به دانشکدهٔ نظامی والدوگراس در پاریس وارد شود و به مدت ۲ سال به تحصیل طب نظامی بپردازد. همچنین در همین سال به عنوان نمایندهٔ نظامی ایران در مراسم عروسی ولیعهد سابق آلمان شرکت کرد و نشان درجه سوم «تاج پروس» دریافت کرد.

در سال ۱۹۰۶ میلادی و کمی بعد از پیروزی انقلاب مشروطیت به ایران بازگشت. او در تهران مطبی برپا کرد و به معالجهٔ رایگانِ بیماران بی‌بضاعت پرداخت. چندی بعد به در مدرسه طب دارالفنون به تدریس دروس طب مدرن از جمله تشریح پرداخت. همچنین وی به عضویت مجلس حفظ‌الصحهٔ دولتی نیز انتخاب گردید. گفته می‌شود که در همان زمان به عضویت لژ بیداری ایرانیان که یکی از لژهای فراماسونری ایران بود درآمد و تا مقام ناظم دومی پیش رفت. کمی بعد در دومین دورهٔ مجلس شورای ملی از حوزه انتخابیه تهران به نمایندگی انتخاب شد و قانون طبابت را با مساعدت پزشکان دیگر از جمله شاهزاده لسان‌الحکما به تصویب رساند. دیگر اقدام مهم او در مجلس طراحی و به تصویب رساندن قانونی برای مایه کوبی آبله بود که در هفدهم آبان ۱۲۸۹ خورشیدی به تصویب مجلس رسید.[۳] کمیسیون بهداشت (حفظ الصحه) نیز برای نخستین بار با ابتکار او در مجلس تشکیل شد. اعضای نخستین کمیسیون علاوه بر او عبارت بودند از: شاهزاده لسان‌الحکما، دکتر علی‌خان اصفهانی، شاهزاده دکتر حیدر میرزا، دکتر اسماعیل خان و دکتر حاج میرزا رضاخان.[۴]

وی در سال ۱۳۲۸ قمری با درجه سرتیپی به ریاست بهداری ارتش انتخاب شد و برای ارتش، بهداری مرتب و منظم طبق اصول جدید تأسیس نمود. امیراعلم در ۱۳۳۰ قمری تنظیم تشکیلات بهداری ژاندارمری تازه تأسیس را بر عهده گرفت و در این دوره «بیمارستان نظامی احمدیه» را به نام پادشاه وقت تأسیس نمود. او سپس در سال ۱۳۳۵ قمری بیمارستانی برای زنان و کودکان دایر ساخت. متعاقب همین به پاس زحماتی که در تأسیس بهداری ارتش متحمل شده بود به دریافت رتبه و حمایل نشان سرداری مفتخر گردید و نیز از طرف احمد شاه قاجار به سمت طبیب حضور همایونی و ریاست مجلس حفظ‌الصحه دولتی منصوب گردید. در سال ۱۲۹۶ ش به مشهد رفت و بیمارستان مخروبه حضرتی را با درآمد مطب شخصی خود ترمیم و تجهیز نمود. او در ۱۳۳۸ ق به عضویت شورای ملی فرهنگ درآمد و در همان سال به وزارت فواید عامه رسید. در دوره چهارم نماینده مردم مشهد بود و در اوائل مجلس به مدت یک ماه و نیم (۲۹ امرداد تا ۱۵ مهر ۱۳۰۰) نایب رئیس مجلس شد اما هیچ جلسه ای را اداره نکرد و از شانزدهم مهر ۱۳۰۰ به عنوان وزیر معارف (فرهنگ) به دولت قوام السلطنه پیوست و از مجلس رفت. او وزارت معارف را در حالی تحویل گرفت که این وزارتخانه پولی برای پرداخت حقوق معلمان نداشت و مدارس ماهها تعطیل شد. مهمترین اقدام او در دوران وزارتش طرح قانون مستقلی برای تشکیل شورای عالی معارف بود که در سال ۱۲۸۹ در مصوبات مجلس پیش بینی شده اما هیچگاه اجرا نشده بود. هدف از این شورا، تدوین برنامه مدارس و محتوای کتابهای درسی بود. پیش از اینکه طرح به تصویب مجلس برسد و شورا تشکیل شود، دکتر امیراعلم از وزارت معارف کنار رفت. دکتر امیر‌اعلم در این دوره وزارتش اداره کل صحیه را که مدتی وزارتخانه شده بود، پس از انحلال این وزارتخانه به زیر نظر وزارت معارف برد.

پس از وزارت، دکتر امیراعلم تلاش خود را بر راه اندازی جمعیت خیریه شیر و خورشید سرخ متمرکز کرد و در سال ۱۳۰۲ پس از هفده ماه تلاش، این جمعیت را راه انداخت و خود نیابت ریاست آن را به عهده گرفت. این جمعیت کمک‌های شایانی به آسیب‌دیدگان نقاط مختلف کشور کرد. در دورهٔ پنجم مجلس شورای ملی بار دیگر از طرف حوزهٔ انتخابیه مشهد به نمایندگی برگزیده شد و در ضمن ریاست بهداری کل کشور را بر عهده گرفت. در سال ۱۳۰۴ شمسی به سمت طبیب مخصوص احمدشاه و پس از روی کار آمدن رضاشاه به عنوان طبیب مخصوص او نیز منصوب گردید.

دکتر امیراعلم در سال ۱۳۰۷ به نمایندگی از درگز بار دیگر به مجلس شورای ملی رفت. در سازمان نوین دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه تهران در سال ۱۳۱۸ استادی کرسی کالبدشناسی و ریاست دستگاه ابن‌سینا به او واگذار شد. در سال ۱۳۲۱ به جای آقای دکتر شارل ابرلین که در مسافرت بود از طرف شورای دانشکده ریاست دانشکدهٔ پزشکی را بر عهده گرفت. ریاست تالار تشریح دانشکده پزشکی، کارمند پیوسته و رئیس کمیسیون پزشکی فرهنگستان و نایب رئیس فرهنگستان از دیگر سمت‌های او بود.

وی در آبان ۱۳۲۷ به وزارت بهداری انتخاب شد ولی به علت کسالت ماه بعد کناره گرفت. در سال ۱۳۲۹ شمسی به درخواست خود بازنشسته شد و طبق رأی شورای دانشکده در زمره استادان افتخاری دانشکده درآمد. از اقدامات مهم او می‌توان قانون آبله‌کوبی عمومی و تأسیس و مجهز کردن چندین بیمارستان را نام برد. به همین منظور به پاس خدمات بهداشتی و فرهنگی که انجام داده بود و طبق نظر شورای دانشگاه طی مراسمی بیمارستان نسوان را که خود پایه‌گذار و مؤسس آنجا بودند به نام او «بیمارستان امیراعلم» نامگذاری کردند. وی همچنین در دوره‌های اول، دوم و سوم مجلس سنا، سناتور انتصابی از سوی محمدرضاشاه پهلوی بود.

دکتر امیراعلم در سال ۱۳۴۰ در ۸۴ سالگی در تهران درگذشت.

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «رؤسای پیشین دانشکده پزشکی». دانشگاه علوم پزشکی تهران. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۳ ژانویه ۲۰۱۷.
  2. «موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی». ir-psri.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۴-۲۲.
  3. «مذاکرات جلسه ۱۷۲ دوره دوم مجلس شورای ملی پنجم ذیقعده ۱۳۲۸».
  4. «مذاکرات جلسه ۱۷۴ دوره دوم مجلس شورای ملی نهم ذیقعده ۱۳۲۸».
  • علی نجفی، زرین توکلی (۱۳۸۷۱ - (روسای دانشکده پزشکی تهران از ابتدا تا کنون)، تهران: دانشگاه علوم پزشکی تهران
  • روستایی، محسن (۱۳۸۲). تاریخ طب و طبابت در ایران (از عهد قاجار تا پایان عصر رضاشاه) به روایت اسناد. دوم. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. ص. ۱۲۲. شابک ۹۶۴-۶۱۸۹-۶۴-۴. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  • موحدی، محمدمهدی (۱۳۷۹). زندگی‌نامه پزشکان نام‌آور معاصر ایران. تهران: ابرون. ص. ۴۳. شابک ۹۶۴-۵۶۴۲-۲۳-X. پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)