منوچهر اقبال

سیاست‌مدار ایرانی

منوچهر اقبال (۲۱ مهر ۱۲۸۸ کاشمر – ۴ آذر ۱۳۵۶تهران) سیاستمدار، پزشک بیماری‌های عفونی، رئیس دانشگاه تهران، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران و یک دوره نخست‌وزیر ایران بود.[۱]

منوچهر اقبال
Manuchehr Eghbal.jpg
نخست‌وزیر ایران
مشغول به کار
۱۵ فروردین ۱۳۳۶ – شهریور ۱۳۳۹
در زمانِمحمدرضا پهلوی
پس ازحسین علا
پیش ازجعفر شریف امامی
وزیر دربار
شروع به کار
۱۳۳۵
مشغول به کار
۲۸ آذر (سرپرست) - ۲۲ اسفند ۱۳۲۷ (وزیر) – ۵ اسفند ۱۳۲۹
نخست‌وزیرمحمد ساعد
پس ازاحمد فریدونی (سرپرست)
پیش ازابراهیم زند
وزیر بهداری
مشغول به کار
۲۸ آذر – ۲۱ اسفند ۱۳۲۷
نخست‌وزیرمحمد ساعد
پس ازدکتر امیراعلم
پیش ازدکتر اعلم‌الملک ادهم
مشغول به کار
۱۳۲۵ – ۱۸ آذر ۱۳۲۶
نخست‌وزیراحمد قوام
پس ازدکتر مرتضی یزدی
پیش ازدکتر لقمان‌الملک
مشغول به کار
۲۸ بهمن ۱۳۲۴ – ۱۳۲۵
پس ازدکتر لقمان‌الملک
پیش ازدکتر مرتضی یزدی
وزیر فرهنگ
مشغول به کار
۱ تیر – آبان ۱۳۲۷
نخست‌وزیرعبدالحسین هژیر
پس ازدکتر علی‌اکبر سیاسی
پیش ازدکتر محمد سجادی
وزیر راه
مشغول به کار
فروردین – ۴ تیر ۱۳۲۹
نخست‌وزیرعلی منصور
پس ازمحمد سعیدی (سرپرست)
پیش ازجعفر شریف‌امامی
وزیر پست و تلگراف
مشغول به کار
۱۳۲۵ – ۱۳۲۵
نخست‌وزیراحمد قوام
پس ازذکاءالدوله غفاری
پیش ازاعزازالدوله نیک‌پی
سناتور
استاندار آذربایجان
مشغول به کار
۵ امرداد ۱۳۲۹ – ۱۳۳۰
رئیس دانشگاه تهران
شروع به کار
۱۳۳۴
پس ازعلی‌اکبر سیاسی
پیش ازاحمد فرهاد معتمد
رئیس دانشگاه تبریز
مشغول به کار
۱۳۲۹ – ۱۳۳۰
پس ازدکتر خان‌بابا بیانی
پیش ازسید محمد سجلدی
اطلاعات شخصی
زاده۲۱ مهر ۱۲۸۸
۲۷ رمضان ۱۳۲۷
کاشمر،
درگذشت۴ آذر ۱۳۵۶
تهران،
ملیت ایران
حزب سیاسیحزب دموکرات قوام‌السلطنه
دیگر عضویت‌های سیاسیحزب اراده ملی سیدضیا
همسر(ان)آلیس ریویر
فرزندانهما (نیکل)، فرشته (مونیک)، مریم (فرانسوا) (همسر شهریار شفیق)
اقامتگاهمدفون در حرم علی بن موسی‌الرضا، مشهد
محل
تحصیل
پاریس
شغلمدیرعامل شرکت ملی نفت ایران
تخصصپزشک و سیاستمدار
مذهباسلام

خانواده و تحصیلاتویرایش

پدر منوچهر میرزا ابوتراب خان مقبل‌السلطنه خراسانی معروف به اقبال‌التولیه بود. منوچهر پس از گذراندن تحصیلات ابتدائی در مشهد در سال ۱۳۰۰ همراه پدرش، که به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شده بود (دوره چهارم)، به تهران رفت و در مدارس ثروت، علمیه و دارالفنون در سراسر دوران تحصیل شاگرد اول بود و در سال ۱۳۰۵ به هزینه پدرش برای ادامه تحصیل به فرانسه رفت.[۲]

اقبال در سال ۱۳۱۲ پس از پایان تحصیلات در دانشکده پزشکی دانشگاه پاریس و عرضه پایان‌نامه‌ای که نشان درجه اول علمی گرفت به ایران بازگشت. پس از خدمت نظام وظیفه، مدتی رئیس بهداری مشهد بود و سپس به تهران منتقل شد. در تهرران در بیمارستان رازی مشغول به کار شد و به ریاست بخش بیماری‌های عفونی این بیمارستان رسید. از سال ۱۳۱۸ تدریس در دانشکده پزشکی دانشگاه تهران را آغاز کرد و صاحب کرسی بیماری‌های عفونی در این دانشکده شد.[۲]

سیاستویرایش

دکتر اقبال تصدی مشاغل مهم دولتی را با معاونت وزارت بهداری در کابینه اول قوام در سال ۱۳۲۱ آغاز کرد که در دولت‌های علی سهیلی و ساعد نیز که بعد از احمد قوام روی کار آمدند، این سمت را حفظ کرد. در شهریور ۱۳۲۳ که ساعد کابینه‌اش را ترمیم کرد، سرپرستی وزارت بهداری را به اقبال سپرد. او سپس با عضویت در حزب اراده ملی سیدضیا و حزب دموکرات قوام‌السلطنه وارد سیاست شد.

اقبال در ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ برای نخستین بار به وزارت رسید و احمد قوام او را به عنوان وزیر بهداری به مجلس معرفی کرد. قوام در نقشه‌ای که برای جلب اعتماد شوروی جهت حل قضیه آذربایجان داشت، سه وزیر توده‌ای وارد کابینه‌اش کرد و از جمله وزارت بهداری را به دکتر مرتضی یزدی داد و اقبال را به وزارت پست و تلگراف فرستاد. پس از اجرای نقشه‌اش و حل قضیه آذربایجان، وزرای توده‌ای را کنار گذاشت و اقبال را دوباره به وزارت بهداری برگرداند.

شش ماه پس از سقوط کابینه قوام که عبدالحسین هژیر نخست‌وزیر شد، اقبال را وزیر فرهنگ کرد. او سپس در کابینه ساعد وزیر بهداری شد و همزمان وزارت کشور را هم سرپرستی می‌کرد. ترور نافرجام شاه در دوره سرپرستی او بر وزارت کشور رخ داد و گزارش ماجرا را او به مجلس داد. اقدامات دولت پس از ترور شاه باعث شد مظفر بقائی، حسین مکی و ابوالحسن حائری‌زاده دولت را به استیضاح بکشند و عمده دفاع از دولت به عهده دکتراقبال بود. بقائی در جریان استیضاح، اقبال را «وزیر مارکدار» و مهره دربار و رزم‌آرا خطاب کرد.[۲]

نزدیک به پایان سال ۱۳۲۷ دکتر اقبال وزیر کشور شد. در اواخر عمر دولت ساعد از این سمت کنار رفت و در دولت بعدی که علی منصور تشکیل داد، وزیر راه شد. با روی کار آمدن سپهبد رزم‌آرا در پنجم مرداد ۱۳۲۹ به استانداری آذربایجان منصوب شد و همزمان و ریاست دانشگاه تبریز را نیز عهده‌دار بود. در سال ۱۳۳۱ به اروپا رفت و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به ایران بازگشت و سناتور انتصابی تهران شد و سپس به وزارت دربار رسید.[۱]

دکتر اقبال در ۱۵ فروردین ۱۳۳۶ به نخست‌وزیری منصوب شد و تا شهریور ۱۳۳۹ این سمت را داشت. در دوران نخست‌وزیری او حزب میلیون به رهبری او و حزب مردم به رهبری امیراسدالله علم تشکیل شد.

انتخابات دوره بیستم مجلس شورای ملی در دوران نخست‌وزیری اقبال انجام گرفت. بعد از اعتراض‌هایی که از سوی احزاب و مردم شد، شاه این انتخابات را مردود اعلام کرد و دکتر منوچهر اقبال از سمت خود استعفاء داد.[۳]

دکتر اقبال پس از نخست‌وزیری به ریاست دانشگاه تهران منصوب شد. دانشجویان در تظاهراتی اتومبیلش را آتش کشیدند. پس از این اقبال از ایران خارج شد. در سال ۱۳۴۲ که به ایران بازگشت به سمت مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران منصوب شد و تا پایان حیات خود در این سمت باقی ماند.[۱]

دکتر منوچهر اقبال مؤسس سازمان نظام پزشکی بود.[۴]

اقبال، در تاریخ ۴ آذر ۱۳۵۶ بر اثر سکته در سن ۶۸ سالگی بدرود حیات گفت.[۵]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ منوچهر اقبال بایگانی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine در سایت آفتاب
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ «مذاکرات جلسه ۱۵۷ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی ۲۷ فروردین ۱۳۲۸».
  3. بازیگران سیاسی عصر رضاشاهی و محمدرضا شاهی. ناصر نجمی. انتشارات انیشتین. ۱۳۷۳ تهران
  4. «سازمان نظام پزشکی > دربارهٔ ما > دربارهٔ سازمان». irimc.org. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۶-۲۳.
  5. قراردادهای نفتی ایران

منابعویرایش

  • ایرج سعادتمند توندری (۱۳۸۴ترشیز ۱ - (نگاهی به تاریخ و جغرافیای شهرستان کاشمر)، مشهد: موسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی ضریح آفتاب، ص. ۲۹۶، شابک ۹۶۴-۲۴۹-۰۵۵-۰ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک)
  • علی نجفی، زرین توکلی (۱۳۸۷ترشیز ۱ - (روسای دانشکده پزشکی تهران از ابتدا تا کنون)، تهران: دانشگاه علوم پزشکی تهران