خمینی‌شهر

شهری در استان اصفهان
(تغییرمسیر از خمینی شهر)

خمینی‌شهر یکی از شهرهای استان اصفهان در مرکز ایران است. این شهر از سال ۱۳۳۵تا ۱۳۵۷ همایون شهر و پیش تر از آن سِدِه (سه ده یا سه دژ) و ماربین نامیده می‌شد. این شهر در بخش مرکزی شهرستان خمینی‌شهر قرار دارد. جمعیت آن طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران برابر با ۲۴۷٬۱۲۸ است. شناسه پلاک این شهر "۲۳س _۴۳" است.

خمینی‌شهر
همایون‌شهر (تا پیش از انقلاب)

ماربین
Sartip Sedei.JPG
کشور ایران
استاناصفهان
شهرستانخمینی‌شهر
بخشمرکزی
نام(های) پیشینمهربین، مهرین، ماربان، ماربین، سده و همایون شهر
سال شهرشدن۱۳۱۰
مردم
جمعیت۳۱۵٬۰۵۲ نفر (سال ۱۳۹۵) [۱][یادداشت ۱]
تراکم جمعیت۲۱۱۴ رتبه دوم در ایران پس از تهران نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۱۷۵کیلومتر مربع
ارتفاع۱۶۵۰
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۶درجه سانتیگراد
میانگین بارش سالانه۱۷۰میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه۶۰ روز
اطلاعات شهری
شهردارعلی اصغر حاج حیدری
ره‌آوردقالی، قلمزنی، خاتمکاری، مسگری، نبات، نان گلی، کماج، آلبالو، گلابی و سیبری و حوله‌بافی
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۳۱
وبگاهkhomeinishahr.ir
شناسهٔ ملی خودرو ایران ۲۳ س
 ایران ۴۳ ن
 ایران ۵۳ ی

موقعیت جغرافیایی خمینی شهرویرایش

شهر خمینی شهر با مساحت برابر ۱۷۵ کیلومتر مربع، در منطقهٔ بلوک ماربین و در ۱۲ کیلومتری شمال غربی اصفهان واقع شده و از شمال به شهرستان برخوار و میمه، از شرق و شمال شرقی به شهرستان اصفهان، شمال غربی و غرب به شهرستان نجف آباد، و از جنوب به مرزهای قانونی شهر درچه محدود می‌شود. نواحی شمال وشمال غربی آن را کوه‌های محمودآباد با ۲۴۷۳ متر و سرچاه ۲۲۵۰ متر و کوه صالح یا صلا با ۲۵۱۱ متر فرا گرفته و نواحی جنوبی وخاوری آن را دشت همواری پوشانده‌ است. در شمال شهر ارتفاعات سید محمد و پلارت با ارتفاع ۲۴۵۰ متر (محمودآباد)، زیبایی خاصی به منطقه داده‌است. ارتفاع شهرستان از سطح دریا، حدود ۱۵۹۵ متر و به قولی ۱۶۰۲ متر است؛ بنابراین، ۱۸ متر از اصفهان مرتفع تر می‌باشد. موقعیت جغرافیایی شهر خمینی شهر "۴۵ '۳۱ °۵۱ طول شرقی و "۰۰'۴۱ عرض شمالی است. در برخی کتب دیگر طول و عرض جغرافیایی خمینی شهر را چنین محاسبه نموده‌اند ۵۱ درجه و ۳۵ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و۳۲ درجه و ۴۱ دقیقه عرض شمالی از استوا، و نیز ۴۰ دقیقه و ۳۲ درجه عرض جغرافیایی و ۳۳ دقیقه و ۵۱ درجهٔ طول جغرافیایی. در این ناحیه شاخه‌هایی از زاینده رود به صورت مادی و کانال آب‌رسانی مورد استفاده قرار می‌گیرند. به‌علاوه تاکنون هفت رشته قنات، ۱۳۰ حلقهٔ چاه عمیق، و ۶۰ حلقه چاه نیمه عمیق، در خمینی شهر حفر شده‌ اند. در حال حاضر، از نظر بافت شهری این شهرستان به دو قسمت بافت کهنه و نو تقسیم می‌شود. بافت نوی این شهرستان پس از انقلاب اسلامی ایران آغاز و در حال گسترش است. شهرک اقماری منظریه نیز از نوع همین بافت است. بافت کهنه خمینی شهر از جنوب این شهر تا بافت نوی شهری ادامه دارد. در این بافت ساختمان‌های کهن و بعضی از ساختمان‌های جدید وجود دارند.

بخش‌ها و محله‌هاویرایش

چند بخش با قدمت زیاد در این شهرستان وجود دارند.

  1. ورنوسفادران (شامل محله‌های گارسله، زاغ آباد یا زوگا، باولگان، گاردر و کوشکباج)
  2. خوزان (شامل محله‌های کو بَرز یا کو بزم یا سکه الزر، فتح‌آباد، جعفرآباد، درب محکمه، کهندژ و شمس‌آباد)
  3. فروشان (شامل محله‌های دیمیتریان، درب بالا مرده، جوادیه یا عمو فضلگاه، درب سید، قلعه آقا، لادره، محله نو ، سرپل)
  4. اندوآن
  5. آدریان
  6. هرستان
  7. قرطمان (کرتمان)
  8. وازیچه
  9. جوی آباد
  10. کهندژ
  11. دستگرد قداده
  12. اسفریز
  13. درچه
  14. تیرانچی
  15. کوشک
  16. اصغرآباد
  17. قلعه امیریه

از بخش‌های جدید می‌توان موارد زیر را نام برد:

  1. شهرک منظریه
  2. هفتصد دستگاه
  3. قائمیه (کشتارگاه سابق)
  4. پاسداران
  5. کوی کارکنان دانشگاه صنعتی (باقرالعلوم)

از بخش‌های صنعتی و کارگاهی آن می‌توان موارد زیر را نام برد:

  1. منطقه صنعتی دوشاخ
  2. منطقه کوکوچی (کوه کوچک)
  3. شهرک صنعتی الکترونیک

تاریخچه خمینی شهرویرایش

این شهر که در گذشته به نام سدژ یا سده می‌شناختند، در ادوار گذشته بخشی از بلوک ماربین از توابع اصفهان محسوب می‌شد. بلوک ماربین شامل سده و بخشهای اطراف آن بوده است که عبارتند از: احمد آباد، احمد آباد وازیچه، آدریان، آزادان، اسفریز، آشنستان، آفاران، الیادران، اندوان (قنات معروفی دارد اما نسبت به قنات دیمیرتیان در فروشان سده در درجه دوم است. قنات دیمیرتیان از مهم ترین قنات های بلوک ماربین است که خیلی قدیمی و پر آب است و آب آن هم کم و زیاد نمی شود. چون این قنات در سرچشمه دارای نقب ها و حفره های  عجیب است، اهالی می گویند که این قنات به امر طهمورث معروف به وسیله دیوها حفر شده)، بهارانچی، تیرانچی، جروکان، جعفر آباد، جوزدان، درباغ مهیار، درباغشاه، دستجرد مورچا، دهچی، دینان، رنان، زهران (زران و در اصل به طوری که می گویند رزان بوده)، عاشق آباد، کارلادان (بنای تاریخی منارجنبان اصفهان در این قریه واقع شده. ساختمان ایوان آن، که روی قبر عمو عبدالله سقلا از زهاد قرن هشتم هجری بنا شده، به سبک ساختمان های قرن هشتم است و تزیینات کاشیکاری نیز از آن دوره دارد. دو مناره طرفین ایوان از سطح پشت بام آن هفت متر و تا سطح زمین مجاور بقعه 17 متر ارتفاع دارند. احتمالاً در دوره صفوی به بنای اصلی افزوده شده و آنچه درآن جالب توجه است، متحرک بودن مناره های آن است که در موقع حرکت دادن یکی از آن ها دیگری نیز حرکت می کند. سنگ قبر عمو عبدالله مورخ به سال 716 هجری است)، کوجان، کوشک، هرستان (این دهکده نیز سابقه تاریخی دارد و به طوری که مافروخی نوشته است صدو هفتاد سال قبل از اسلام، آذر شاپوران پسر آذر مانان از دیه هرستان از طرف فیروز بن یزد گرد به اتمام باروی مدینه جی فرمان یافت)، کرتمان، تیرانچی، میان رشید، ولاشان، ککنان، نصر آباد (یکی از قرای زیبای ماربین و دارای باغ های میوه فراوان و مصفا می باشد. سر در خانقاه نصرآباد از بناهای تاریخی و مورخ به سال 855 هجری در این قریه واقع است و جنب آن مقبره میرزا طاهر نصر آبادی تذکره نویس معروف عهد صفوی واقع شده)، گورتان (به معروف اصفهان از آن جا است )، کرم و کلیچه. سده در ابتدا شامل سه ده به نام‌های فروشان (پریشان یا پروشان)، خوزان (خیزان) و ورنوسفادران بوده‌ است. برخی نویسندگان معتقدند که در دوره ساسانیان سه دژ به نام های گاردژ، دیمیردژ و کهندژ در این شهر وجود داشته است که به همین دلیل این شهر را سده به معنای سه دژ نامیده اند. البته هنوز یکی از محله های خوزان به نام یکی از همین سه دژ، یعنی کهندژ نامیده می شود که در وصف آن چنین آمده‌ است: در محله خوزان واقع در خمینی شهر، قلعه دفاعی مهمی به نام کهندژ وجود داشته که خرابه‌های آن در محله مزبور موجود است. و گمان می رود نام محله گاردر نیز از نام باستانی گاردژ گرفته شده باشد. نام یکی از محله های فروشان هم دیمیتریان است که گمان می رود ریشه آن دیمیردژ باشد.

هر یک از ده های تشکیل دهنده سده، خود بعلت خاصی نام گرفته‌ است. در کتاب نصف جهان فی تعریف اصفهان، نوشته محمد مهدی بن محمدرضا الاصفهانی، ذکر شده است که: فریشان معرف پریشان و پریشان خود مخفف پریوشان است که به نام زنی به اسم پریوش که در زمان ساسانی بنای این قریه را نهاده، منسوب گشته‌ است. خوزان از واژه «خوز» و «ان» نشانه کثرت و جمع تشکیل شده‌ است. خوز در سنگ نوشته‌های شاهنشاهان هخامنشی به صورت xuvata (uvaja)<nEK و به قوم عیلامیان و سرزمین آنها گفته می‌شد که در منطقه کوهستاهی بین‌النهرین تا فلات ایران گسترده شده‌ است. شاید خوزان (خیزان) در اصل زرخیزان بوده چون محله سکه الزر از زر می آید و محله زرگران و مسگران است. همچنین خیزان (به ترکی استانبولی: Hizan) شهری است در کشور ترکیه که در استان بتلیس واقع شده است.

درباره ریشه کلمه وَرنوسفادران نمیتوان به‌سادگی گفت بُن اصفهان است. چون کلماتی که آخرشان آدران (آذران) هست در نام محلات بچشم میخورد از جمله آدریان، الیادران. اقوام آريايي به مناسبت توجه و علاقه به آتش ، آتش‌های گوناگون داشتند از كوچك و بزرگ و آتشگاه بزرگ را در بالاي مرتفعات و كوهها مي‌ساختند تا هميشه روشنايي آن از دور ديده شود. «آذر» يا «آذران» آتشكده‌هاي كوچكتري بودند. ریشه واژه آدريان هم آذریان بمعنی زرتشتیان است. پس ریشه ورنوسفادران، ورنوس+آذران بوده. بنابر روایتی قوم ورنوس از شجاع ترین سپاهان ملکشاه سلجوقی بودند، همچنین این قوم، نیروی مسلح ملکشاه را تشکیل می داده اند. پس از پیروزی های ملکشاه و آرام شدن اوضاع ایران، وی مجلس جشنی ترتیب داد و به علت شجاعت و شهامت آنها، زمین های گاردژ را به آنها اهداء کرد و محل اسکان آنها نیز ورنوس بهادران نامیده شده که به مرور زمان به ورنوسفادران تبدیل شده است. همچنین شهرهایی بنامهای باغبهادران و سروشبهادران (سروشفادران) در استان اصفهان وجود دارند که این نامگذاری را پذیرفتنی میکند.

در زمان فتح اصفهان توسط حمله افغان‌ها، اهالی این منطقه تا حد توان مقاومت نمودند، چنانکه سرکیس گانهیچ نتز در کتاب «سقوط اصفهان» می‌نویسد، افغان‌ها نتوانستند دهکده‌های خیزون (خوزان) و ورنوسفادران را تصرف کنند، چون ساکنان این دو دهکده سخت با آنان به مخالفت برخاستند. یک راه زیرزمینی دراز از کهندژ تا آتشگاه وجود داشته که گویا راه رساندن سربازان به بالای کوه برای جنگ با افغانها و دیگر یورشگران بوده است. کوی بزم نیز از دیگر محله‌های کهن خوزان می‌باشد، که نام این محل به وجود جشن‌ سَده در این شهر هویت و واقعیت بیشتری می‌بخشد.

دکتر سیروس شفقی در کتاب خود بنام «جغرافیای اصفهان»، معتقد است که مقارن کوچ عده‌ای از ساکنان منطقه اصفهان در نیمه دوم هزاره چهارم، قبل از میلاد مسیح، آبادی‌های کوچکی در محل فعلی شهر اصفهان و سرتاسر زاینده رود وجود داشته که با آمدن عده‌ای از شمال به فلات مرکزی پرجمعیت آنها افزوده شد و ده های جدیدی به وجود آمده‌است، بر این اساس می‌توان قدمت اولین کانون‌های جمعیتی این خطه را به دوران قبل از اسلام مربوط دانست و در روایات دیگر نیز آمده: حمله اسکندر به سه دژ، گاردژ، کهندژ و دیمیردژ که در این منطقه واقع شده بودند باعث ویران شدن آنها به دست اسکندر مقدونی گردیده و این منطقه تا دوران پادشاهی ساسانیان (۲۲۴ میلادی) یعنی تا ۶ قرن بعد به صورت بیابانی بی آب و علف باقی ماند. تا آنجا که پیروز شاه ساسانی به سلطنت رسید و به سدژ آمد و بنا به خواسته او بار دیگر این روستا آباد شد، وی دستور حفر قناتی داد که به نام خودش به قنات «پیروز شاهی» معروف گردید، و به دستور پیروز شاه، مردم متفرق شده گردهم آمدند و زمین‌ها بین مردم تقسیم شد.

قدمت خمینی شهرویرایش

بسیاری از رویداد های تاریخی شهرستان خمینی شهر متأثر از وقایعی است که در اصفهان به وقوع پیوسته است. با این وجود قدمت تاریخی این منطقه به زمان ساسانیان می رسد، کهن دژ که بر سر راه اصفهان قرار دارد ، گویا پایتخت ساسانیان بوده است. در دوران اسلامی نیز این ناحیه از اهمیت زیادی برخوردار بوده و وجود مسجد جامع بزرگ در کوی خوزان ، شهر بودن آن را در گذشته می رساند. چرا که مسجد جامع از ویژگی های شهری است و روستاها فاقد آن می باشند. در یورش محمد افغان به اصفهان، مردم سده دلیرانه پایداری کرده و شمار زیادی از لشکریان محمود را به اسارت گرفتند.

فاصلۀ شهر (خمینی شهر) تا اصفهان 8 کیلومتر می باشد. شهرستان خمینی شهر در مغرب استان اصفهان قرار گرفته و از سوی شمال به شهرستان برخوار و میمه، از جنوب به شهرستان فلاورجان، از مشرق به شهرستان اصفهان و از مغرب به شهرستان نجف آباد محدود می شود. این شهرستان یکی از خوش آب و هواترین و با صفاترین نواحی استان اصفهان است. خاک آن از رودخانه زاینده رود آبیاری می شود و تمامی نهرهایش پر آب است. علاوه بر آن کاریزهای مهمی نیز دارد که سبب گردیده است سه چهارم خاک این شهرستان باغ های بزرگ میوه و یک چهارم آن کشتزار باشد.

مادی «قمیش» از میان زمین های جنوبی شهرستان می گذرد و چون در محل جدا شدن از رودخانه با چشمه ها پیوند دارد، آب آن هرگز تمام نمی شود.

گونه های میوه و فرآورده های زمینی مانند گندم، جو، خیار، خربزه، حبوبات، تنباکو، در این شهرستان بعمل می آید و بعضی از انواع آن چون خربزۀ بهارۀ کوشک و انگور و گیلاس نصرآباد و گورتان شهرت دارد و نظیر آن در دیگر نقاط یافت نمی شود.

آب و هوای آن معتدل و خشک است. بیشترین درجۀ حرارت در تابستان ها 39 درجه بالای صفر و کمترین آن در زمستان ها 8 درجه زیر صفر می باشد.

از آنجا که خمینی شهر از سه ده به نامهای خوزان، فروشان و ورنوسفادران بوجود آمده بود، به آن (سه ده) می گفتند که بتدریج بر اثر گسترش این دهات و اتصال آن به یکدیگر به همایونشهر و سپس خمینی شهر تغییر نام داد.

کشاورزیویرایش

خمینی شهر در سال‌های نه چندان دور یکی از تولیدکنندگان اصلی گلابی در سطح استان و کشور بود. بیشترین کشاورزی این شهرستان در حاشیه زاینده رود واقع است (درچه پیاز) که پیاز و سیب زمینی و محصولات جالیزی تولید میکنند. باغ داران این شهر نیز علاوه بر شاه میوه، گلابی دوفصله و انواع دیگر گلابی (کبوتربچه، گونجانی، لاقه، لالا، قارا سوری، جوزقند، آردالانی، لپ سرخ)، محصولی منحصر به فرد و بومی به نام سیبری تولید می‌کنند. این میوه خوشمزه، آبدار، ترد و با طعم گلابی است که رایحه سیب را همراه دارد. گفتنی است این شهر تولیدکنندهٔ بهترین تنباکوی طلایی جهان می‌باشد که تماماً به کشورهای خارجی (کشورهای عربی مانند عراق) صادر می‌گردد. همچنین این شهر از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گل، انواع کاکتوس و محصولات گلخانه‌ای می‌باشد به‌طوری‌که بزرگترین مرکز گل شب بوی کشور در این منطقه قراردارد.[نیازمند منبع]

سطح علمی و دانشگاهیویرایش

خمینی شهر از بزرگترین شهرستانهای استان اصفهان بوده و از نظر موقعیت علمی دانشگاهی و صنعتی قابل توجه می‌باشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد خمینی شهر و دانشگاه صنعتی اصفهان، شهرک علمی و تحقیقاتی استان اصفهان و اولین پارک رشد علم و فناوری یونسکو در خاورمیانه و دانشگاه‌هایی مانند راغب اصفهانی، فیض الاسلام، پالایش، جهاد دانشگاهی، پیام نور و .. نیز در این شهرستان وجود دارند.

صنایع و مشاغلویرایش

از صنایع این شهر می‌توان سنگبری، موزائیک سازی، خاتم کاری، قلمزنی، مسگری، تولیدی ظروف ملامین، نساجی، دباغی، حوله بافی و قالی بافی را نام برد که بیشتر کارخانه‌های سنگبری در شهرک صنعتی محمودآباد و شهرک صنعتی دوشاخ قرار دارند و از شهرتی جهانی برخوردار می‌باشد (پایتخت سنگ اصفهان).

زبانویرایش

مردم خمینی‌شهر به زبان فارسی و همچنین شماری نیز به یکی از گویش‌های لری که در اصطلاح محلی به آن «ولاتی» یا سِدِهی گفته می‌شود سخن می‌گویند. این گویش که جزو گویش‌های مرکزی ایران است گویش اهالی تعدادی از محلات خمینی‌شهر از قبیل ورنوسفادران، اسفریز، باولگان، زاغ‌آباد، کوشکباج، گاردر و گارسله است.[۲]

این گویش در دهات اطراف اصفهان مانند ونداده، رودشت، کوهپایه، گرکویه، هرند، گز و برخوار، خورزوک، وانشان، مشکنان، ورزنه، سیان، اژیه، قورتان، ینگ‌آباد و غیره نیز بکار می‌رود.[۲]

شاعرانی مثل درویش عباس از شهر گز یا رضا مداحی از شهر کوهپایه و بسیاری دیگر از شاعران بنام ولاتی‌سرا بودند. در محله ورنوسفادران خمینی‌شهر نیز بیش از ده تن از شعرا و ترانه‌سرایان به این زبان شهر گویش می‌کردند و ترانه سروده‌اند. از جمله استاد طلایی، استاد قیام، اصغر حاج حیدری (خاسته)، سعید بیابانکی، داود حاج حیدری، حسین حاجی هاشمی و غلامرضا مهدی‌پور.[۲]

شماری از زبان‌شناسان و مورخان ایرانی و غربی از جمله احسان یارشاطر، حبیب برجیان و اسکار مان (Oskar Mann) در زمینه پژوهش گویش سدهی کار کرده‌اند. کاربرد این گویش امروزه کمتر شده و رو به فراموشی است.[۲]

بناهای تاریخیویرایش

از بناهای تاریخی خمینی شهر می‌توان از: کوه آتشگاه، غار دستکند قهرمان به قدمتی به دوران عیلامی، در کوه لادُر، خانه تاریخی زهتاب خوزان، عصارخانه صفوی محله گارسله در بازار قدیم ورنوسفادران، ایوان گزیها جنب امامزاده سید محمد، مجموعه حمامهای اندوآن، مجموعه حمام‌های گاردر، مسجد زنجیری پنج شنبه بازار، مسجد گلوله، مسجد آخوند، مسجد ملا محسن، گورستان ورنوسفادران، مسجد لادره، مسجد ملاحیدر علی، مسجد گاردر، خانه مجیر، مسجد آقا علی اکبر، مسجد ابوالبرکات، مسجد امام حسن عسگری، مسجد جامع فروشان، امامزاده سید ابراهیم ورنوسفادران، حسینیه لادره، کلاس قرآن، حمام درب سید، حمام کوبرز، خانه ی تاریخی سرتیپ سدهی، برج کبوتر بوستان مهر، برج کبوتر هویه، برج کبوتر تیرانچی، برج کبوتر وازیچه، مسجد جامع خوزان با قدمتی به دوران سلجوقی، عصارخانهٔ صفوی، آرامگاه ابن مردویه، خانه تاریخی خلیلی‌هامتعلق به استادعلی صفاری وهمین طورخانه تاریخی معروف بهنوروزی هامتعلق بهعباس قاسم که قدمت آن به یازده قرن قبل از خانه تاریخی خلیلی ها برمیگرددکه که از آن می توان به عنوان قدیمی ترین خانه تاریخی واقع در پنج شنبه بازار را نام برد. [نیازمند منبع]

طبیعتِ خمینی‌شهرویرایش

از نظر آب و هوا می‌توان این شهر را یک منطقه معتدل نامید. برخی مناطق طبیعی این شهر به شرح ذیل است:

  • چشمه لادر
  • چشمه بیژن
  • چشمه چوجی
  • چشمه قنبر
  • چشمه منجر یا منظر
  • چشمه هورموده
  • چشمه حسن و حسین
  • چشمه آخوند
  • چشمه لادوزخ
  • چشمه لاوه یا لاوی
  • راه مانده علی
  • دره مویی
  • منطقه کارخانه آسفالت
  • منطقه حفاظت شده قامیشلو
  • باغات سده و کوشک که در اثر بی آبی رو به خشک شدن است.
  • پارک جنگلی
  • بام سبز خمینی شهر
  • رشته کوه‌ صلا

سراسرنماویرایش

 

یادداشت‌هاویرایش

  1. آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت خمینی شهر ۳۱۵٬۰۵۲ تن و استان اصفهان ۵٬۱۲۰٬۸۵۰ تن بوده‌است.

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش

  1. نتایج سرشماری ۱۳۹۵ وبگاه مرکز آمار ایران
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ایسنا: زبان وِلاتی، گویشی در حال فراموشی. ۲۰۱۸. بازدید: ۴ اردیبهشت ۱۳۹۹.
  3. «آزمایشگاه الزهرا - آزمایشگاه الزهرا خمینی شهر». www.alzahra-lab.com. دریافت‌شده در ۲۰۱۷-۱۲-۲۹.