زبان‌های سامی (اورالی)

زبان‌های سامی مجموعه‌ای از زبان‌های اورالی هستند که در میان مردمان سامی در شمال اروپا در کشورهای سوئد، نروژ، فنلاند، و قسمت‌هایی از شمال‌شرقی و غرب روسیه رواج دارند. بسته به ماهیت و شرایط اقلیمی گسترش آن، هم‌اکنون ده یا بیشتر زبان سامی وجود دارد که دارای اسامی چندگانه هستند.

زبان سامی
لاپیش
سامی
زبان بومی درفنلاند، نروژ، روسیه، وسوئد
منطقهساپمی
قومیتمردم سامی
اورالیک
  • فینو- آگریک
    • فینو - پرمیک
      • زبان سامی
گونه‌های نخستین
پروتو - سامیک
  • زبان سامی
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
نروژ[۱][۲]; چندین ایالت فنلاند و سوئد بعنوان یک زبان اقلیت شناخته شده‌است.
کدهای زبان
ایزو ۶۳۹-۲smi
ایزو ۶۳۹-۳در زمان‌های گوناگون:
sma – زبان سامی جنوبی
sju – زبان سامی اومه
sje – زبان سامی پیته
smj – زبان سامی لوله
sme – زبان سامی شمالی
sjk – زبان سامی کمی
smn – زبان سامی ایناری
sms – زبان سامی اسکولت
sia – زبان سامی آکالا
sjd – زبان سامی کیلدین
sjt – زبان سامی تر
گلاتولوگ1281 سام ۱۲۸۱[۳]
{{{mapalt}}}
مناطقی که از لحاظ تاریخی در آن‌ها زبان‌های سامی به کار می‌رفته‌اند: ۱. سامی جنوبی، ۲. سامی اومه، ۳. سامی پیته، ۴. سامی لوله، ۵. سامی شمالی، ۶. سامی اسکولت، ۷. سامی ایناری، ۸. سامی کیلدین، ۹. سامی تر.
مناطق پررنگ، زبان سامی را به‌عنوان زبان رسمی پذیرفته بوده‌اند.

دسته‌بندیویرایش

زبان‌های سامی با زبان‌های فینی بسیار مرتبط هستند و در کنار چند شاخهٔ دیگر، خانوادهٔ زبان‌های اورالی را شکل می‌دهند. بخشی از زبان‌های سامی زنجیره گویشی را به گونه‌ای شکل می‌دهند که زبان‌های همسایه از فهم متقابل نسبت به هم برخوردار هستند اما با افزایش فاصله، این درک از بین می‌رود. زبان‌های سامی به دو گروه شرقی و غربی تقسیم می‌شوند که هریک دارای زیرشاخه‌هایی نیز هست:

سامی
غربی
جنوب غربی
سامی جنوبی

گویش آسله



گویش جامتلند




سامی اومه



شمال غربی
شمال غربی ویژه

سامی پیته



سامی لوله



سامی شمالی

سامی تورنه



سامی فینمارک



سامی دریا





شرقی
سرزمین اصلی

سامی ایناری



سامی کمی



سامی اسکولت



سامی آکالا



سامی کاینو



شبه‌جزیره

سامی کیلدین



سامی تر





پراکندگی جغرافیاییویرایش

زبان‌های سامی در لاپ‌لند در شمال اروپا، در منطقه‌ای که بین چهار کشور نروژ، سوئد، فنلاند و روسیه گسترده‌است و تا بخش جنوبی مرکز اسکاندیناوی در سر جنوب غربی شبه‌جزیره کولا در شرق نیز می‌رسد، سخن گفته می‌شوند. مرزهای بین زبان‌ها با مرزهایی که دولت‌های امروزی منطقه را از هم جدا می‌کند، همسو نیست.

در دوران قرون وسطی و دوران مدرن نخستین، گروهی از زبان‌های سامی که امروزه منقرض شده‌اند، در مرکز و بخش‌های جنوبی فنلاند و کارلیا و در منطقه گسترده‌تری در شبه‌جزیره اسکاندیناوی رایج بودند. این زبان‌ها پس از این دوران، در پی پیشروی کشاورزان فنلاندی و کارلیایی منقرض شدند و امروزه آثار آن‌ها را تنها می‌توان در مستندات تاریخی، سنت‌های شفاهی فنلاندی-کارلیایی، وام‌واژه‌های سامی در گویش محلی مردم و جای‌نام‌های سامی این مناطق یافت.

نوشتارویرایش

 
آموزش سامی مربوط به سال ۱۹۳۳ در شوروی

زبان‌های سامی برای نوشتار از الفبای لاتین استفاده می‌کنند. اما هر زبان دارای چند حرف اضافه است که به شرح زیر می‌باشند:

سامی شمالی: Áá Čč Đđ Ŋŋ Šš Ŧŧ Žž
سامی ایناری: Áá Ââ Ää Čč Đđ Šš Žž
سامی اسکولت: Ââ Čč Ʒʒ Ǯǯ Đđ Ǧǧ Ǥǥ Ǩǩ Ŋŋ Õõ Šš Žž Åå Ää
سامی لوله در سوئد: Áá Åå Ŋŋ Ää
سامی لوله در نروژ: Áá Åå Ŋŋ Ææ
سامی جنوبی در سوئد: Ïï Ää Öö Åå
سامی جنوبی در نروژ: Ïï Ææ Øø Åå
سامی اومه: Áá Đđ Ïï Ŋŋ Ŧŧ Üü Åå Ää Öö

تفاوت در حروف الفبای یک زبان یکسان در در دو طرف سوئد و نروژ به دلیل تفاوت در معیارهای نگارشی الفبای سوئدی و نروژی است و تلفظ‌های متفاوت را نشان نمی‌دهد.

سامی کیلدین امروزه از گونه‌ای از الفبای سیریلیک استفاده می‌کند که شامل حروف Аа А̄а̄ Ӓӓ Бб Вв Гг Дд Ее Е̄е̄ Ёё Ё̄ё̄ Жж Зз Һһ/ʼ Ии Ӣӣ Йй Јј/Ҋҋ Кк Лл Ӆӆ Мм Ӎӎ Нн Ӊӊ Ӈӈ Оо О̄о̄ Пп Рр Ҏҏ Сс Тт Уу Ӯӯ Фф Хх Цц Чч Шш (Щщ) Ьъ Ыы Ьь Ҍҍ Ээ Э̄э̄ Ӭӭ Юю Ю̄ю̄ Яя Я̄я̄ است.

وضعیت رسمیویرایش

 
یک تابلو سه‌زبانه در یوکموک، سوئد. از بالا به پایین: سوئدی، سامی لوله، سامی شمالی

نروژویرایش

سامی از دهه ۱۹۹۰ در ۸ شهر سامی‌زبان در شمال نروژ در کنار نروژی زبان رسمی است. طبق قانون اساسی نروژ دولت‌مردان باید شرایطی را ایجاد کنند که مردم سامی قادر به حفظ و توسعه زبان، فرهنگ و شیوه زندگی خود باشند. در سال ۲۰۰۵ سامی در کنار چند زبان دیگر در چارچوب منشور اروپایی زبان‌های محلی یا اقلیت، به عنوان «زبان‌های محلی یا اقلیت» در نروژ شناخته شد.[۴]

سوئدویرایش

در یکم آوریل سال ۲۰۰۰، سامی به یکی از پنج زبان اقلیت به رسمیت شناخته‌شده سوئد تبدیل شد.[۵][۶] استفاده از سامی در برخورد با مقامات رسمی شهرداری‌های آریپلوگ، جلیواره، یوکموک و کیرونا مجاز است. در سال ۲۰۱۱، این فهرست به‌طور قابل توجهی بزرگ‌تر شد.

 
یک تابلو چهارزبانه در ایناری، فنلاند به ترتیب به زبان‌های فنلاندی، سامی شمالی، سامی ایناری و سامی اسکولت. ایناری تنها شهرداری فنلاند با چهار زبان رسمی است.

فنلاندویرایش

در فنلاند قانون زبان سامی در سال ۱۹۹۱ به گویشوران سامی شمالی، ایناری و اسکلت حق استفاده از زبان‌هایشان را برای کلیه خدمات دولتی اعطا کرد. قانون زبان سامی سال ۲۰۰۳ این زبان را در ۴ شهرداری به وضعیت رسمی درآورد. برخی از اسناد، مانند قوانین خاصی، به این زبان‌های سامی ترجمه می‌شوند، اما دانستن همهٔ یک از این زبان‌های سامی در بین مقامات رایج نیست. از آنجایی که زبان اصلی منطقه فنلاندی است، سخنوران سامی در اصل همیشه دو زبانهٔ سامی-فنلاندی هستند. در آموزش و پرورش، سامی شمالی، و به مراتب کمتر، سامی ایناری و اسکلت، می‌توانند در مقاطع ابتدایی و متوسطه، هم به عنوان یک زبان مادری (برای افراد بومی) و هم به عنوان یک زبان خارجی (برای افراد غیربومی) مورد آموزش قرار گیرند.

روسیهویرایش

در روسیه سامی هیچ وضعیت رسمی، در سطح ملی، منطقه ای یا محلی ندارد و به عنوان یک زبان اقلیت نیز به رسمیت شناخته نشده‌است؛ با این حال در برخی از دانشگاه‌ها آموزش داده می‌شود.

منابعویرایش

  1. https://snl.no/språk_i_Norge
  2. kirkedepartementet, Kultur- og (27 June 2008). "St.meld. nr. 35 (2007-2008)". Regjeringa.no.
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). 1281 "سامی" Check |chapterurl= value (help). Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  4. Minoritetsspråk, Language Council of Norway
  5. Hult, F.M. (2004). Planning for multilingualism and minority language rights in Sweden. Language Policy, 3(2), 181–201.
  6. Hult, F.M. (2010). Swedish Television as a mechanism for language planning and policy. Language Problems and Language Planning, 34(2), 158–181.

پیوند به بیرونویرایش