باز کردن منو اصلی
سیر انتقال ردیف موسیقی ایرانی از استادان مختلف به یکدیگر، بر اساس منابع مختلف[۱][۲]

ردیف موسیقی سنتی ایرانی از زمان تدوینش در دورهٔ قاجاریه تا به امروز، نسل به نسل بین استادان موسیقی ایرانی منتقل شده‌است. این مقاله به بررسی سیر انتقال ردیف بر اساس منابع موجود می‌پردازد.

تاریخچهویرایش

آن دسته از موسیقی‌دان‌های دورهٔ قاجار که در اواسط قرن بیستم هنوز زنده بودند، «مکتب» های مختلفی از ردیف را آموزش می‌دادند. این مکتب‌ها وجود فیزیکی نداشتند، اما شاگردان هر مکتب از دیگری معمولاً جدا بودند و لذا سبک ردیف به صورت سلسله مراتبی بین شاگردان هر مکتب تسری می‌یافت.[۳]

منابعی که در مورد سیر انتقال ردیف بحث کرده باشند، محدود هستند. برونو نتل در کتاب ردیف موسیقی سنتی ایرانی، نموداری را به نقل از کتاب «استادان موسیقی ایرانی» از داریوش صفوت و منابع دیگر آورده‌است که در آن سیر انتقال مهم‌ترین ردیف‌های موسیقی ایرانی تا آن زمان آمده‌است.[۴] مجید کیانی نیز در کتاب هفت دستگاه موسیقی ایران به طور مبسوطی سیر انتقال ردیف را به صورت نمودارهایی نمایش داده‌است. این نمودارها بر اساس ساز تقسیم‌بندی شده‌اند و شامل ردیف‌های آوازی نیز می‌شوند.[۵]

تار و سه‌تارویرایش

کیانی سیر انتقال ردیف سازهای تار و سه‌تار را به شکل زیر ترسیم کرده‌است (نقطه‌چین به معنی انتقال همراه با تغییر است؛ مواردی که با مشخص شده‌اند در بیش از یکجای نمودار دیده می‌شوند اما برای سادگی نمودار، افراد متأثر از آن‌ها فقط در یکی از کاربردها نمایش داده شده‌اند).[۶]

آقا علی‌اکبر فراهانی
آقا غلامحسین فراهانی
نعمت‌الله خان اتابکییوسف‌خان صفاییمحمدخان مستوفیآقاحسینقلیمیرزاعبدالله
باصرالدوله رادارفع الملکمیرزا غلامرضا شیرازی
یوسف فروتنعلینقی وزیریفخام بهزادی
حسین علیزادهجلال ذوالفنونداریوش طلایی
مرتضی نی‌داوودیحیی حاتمی
عبدالحسین شهنازیعلی‌اکبر شهنازیغلامحسین درویش
حبیب‌الله صالحیداریوش پیرنیاکان
حسینقلی غفارییحیی زرپنجهشکرالله قهرمانی
عبدالله دادورسعید هرمزیعلی‌محمد صفایی
نورعلی برومندسلیمان نی‌داوودامیرارسلان درگاهی
موسی معروفیمرتضی نی‌داوودیوسف فروتن
هوشنگ ظریف
سیدحسن خلیفهمهدی صلحیمهدی‌قلی هدایتمحمدخان مستوفی
سیدمهدی دبیریبیان الممالکابوالحسن صباجواد عبادی
مولود
(دختر بزرگ میرزاعبدالله)
حاج‌آقا محمد ایرانی
احمد عبادیمحمود کریمیداریوش صفوترضا شفیعیان
اسماعیل قهرمانی
نورعلی برومند
محمدرضا لطفیداریوش طلاییحسین علیزادهجلال ذوالفنون

سنتورویرایش

کیانی سیر انتقال ردیف ساز سنتور را به شکل زیر ترسیم کرده‌است (نقطه‌چین به معنی انتقال همراه با تغییر است).[۷]

محمدحسن‌خان
(سنتور خان)
محمدصادق‌خان
حسن سنتوریمیرزا اسداللهحبیب سماع حضورعلی‌اکبرخان شاهی
حبیب سماعی
قباد ظفرمهدی ناظمیمرتضی عبدالرسولینورعلی برومندحسین صباابوالحسن صبا
رضا شفیعیانمجید کیانیارفع اطرابی
فرامرز پایورداریوش صفوتحسین ملک

کمانچهویرایش

کیانی سیر انتقال ردیف ساز کمانچه را به شکل زیر ترسیم کرده‌است (نقطه‌چین به معنی انتقال همراه با تغییر است؛ حسین یاحقی هم ویولن و هم کمانچه می‌نواخت، و پرویز یاحقی فقط ویولن؛ همچنین رکن‌الدین خان، محجوبی، منصوری، وفادار و ابوالحسن صبا، همگی ویولن می‌نواختند).[۸]

آقا مُطلّبعلی خوشنوازاسماعیل خانصفدر خانموسی کاشیمیرزا غلامحسینجوادخان قزوینی
قلی‌خانحسین اسماعیل‌زادهباقرخان رامشگرعلیرضاخان چنگی
اسماعیل زرین‌فر
حسین یاحقیرکن‌الدین خانابوالحسن صبارضا محجوبیابراهیم منصوریاصغر بهاریمجید وفادار
پرویز یاحقیعلی تجویدیمحمد بهارلورحمت‌الله بدیعیحبیب‌الله بدیعیعلی‌اکبر شکارچیداوود گنجه‌ای

نیویرایش

کیانی سیر انتقال ردیف ساز نی را به شکل زیر ترسیم کرده‌است (نقطه‌چین به معنی انتقال همراه با تغییر است).[۹]

سلیمان اصفهانیابراهیم آقاباشیعلیخان (نایب السلطنه)قلی‌خان
مهدی نواییعبدالخالق اصفهانی
حسن کسائی
حسین عمومیمحمد موسوی

آوازویرایش

کیانی سیر انتقال ردیف آوازی را به شکل زیر ترسیم کرده‌است (نقطه‌چین به معنی انتقال همراه با تغییر است؛ بر خلاف موارد دیگر، سرشاخهٔ ردیف آوازی محدود به یک نفر یا تعدادی محدود نیست و کیانی تمام اشخاصی که در سطرهای بالایی آمده‌اند را جزو بنیانگذاران ردیف آوازی محسوب کرده‌است).[۱۰]

سید احمدخانابراهیم آقاباشیحاج تاج نیشابوریابوالحسن دماوندیعبدالحسین صدرحسینعلی نکیسامیرزاعباسقلی‌خان شاهیشیخ محمود خزانه
میرزا حبیب اصفهانی
(شاطر حاجی)
میرزاصادق خرازیعیسی آقاباشیمیرزاطاهر ضیاءحاجی ملاکریم جناب قزوینیعلی‌خان
(نایب‌السلطنه)
سیدابراهیم اصفهانی
ادیب خوانساریابوالقاسم عارفسلیمان امیرقاسمیابوالحسن اقبال‌آذرعبدالله دوامی
حسین طاهرزادهجلال تاج اصفهانی
عطا امیدوار
نورعلی برومند
حاتم عسگریغلامحسین بنان
رضوی سروستانی
رضاقلی ظلّیابراهیم بوذریصالح عظیمینصرالله صالح‌پورمحمود کریمیمحمدرضا شجریان

پانویسویرایش

منابعویرایش

  • خالقی، روح‌الله (۱۳۹۵). سرگذشت موسیقی ایران. تهران: نشر ماهور. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۴۰۹-۵۲-۱.
  • کیانی، مجید (۱۳۶۸). هفت دستگاه موسیقی ایران. تهران: سوره مهر. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۱۷۵-۶۱۷-۷.
  • Lucas, Ann (2014). Gelvin, James; Green, Nile, eds. Global Muslims in the Age of Steam and Print. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-95722-0.
  • Nettl, Bruno (1987). The Radif of Persian Classical Music: Studies of Structure and Cultural Context in the Classical Music of Iran. Elephant and Cat.