لشکر چهارم زرهی (ورماخت)

لشکر چهارم زرهی (به آلمانی: 4. Panzerdivision) یکی از لشکرهای زرهی نیروی زمینی آلمان در دوره رایش سوم بود که در سال ۱۹۳۸ تشکیل شد و در جریان جنگ جهانی دوم در جبهه‌های غربی و شرقی به نبرد پرداخت.

لشکر چهارم زرهی
4. Panzerdivision
— 4. PzDiv —
XX
4th Panzer Division logo 3.svg
فعال۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ – ۸ مه ۱۹۴۵
کشور آلمان
رستهنیروی زمینی
گونهنیروی زرهی
نقشرزم زرهی
اندازهلشکر
پادگان/ستادمنطقه نظامی شماره ۱۳ (وورتسبورگ)
نبردها
نشان
۱۹۴۰ و ۴۵–۱۹۴۳4 Panzer Division.JPG
۱۹۴۲4th Panzer Division logo.svg
کورسک4th Panzer Division logo 4.svg

تشکیل و سازمان

لشکر چهارم زرهی ۱۰ نوامبر سال ۱۹۳۸ در قرارگاه خود در وورتسبورگ به فرماندهی سرتیپ گئورگ-هانس راینهارت تشکیل شد. این لشکر نیز همانند سایر لشکرهای زرهی آن زمان، شامل دو هنگ ۳۵ و ۳۶ زرهی می‌شد. هر یک از این هنگ‌ها دارای دو گردان و هر گردان دارای چهار گروهان بودند.[۱]

تاریخچه عملیاتی

لهستان

لشکر چهارم به عنوان بخشی از ارتش دهم از گروه ارتش جنوب، در تهاجم به لهستان مشارکت داشت. این لشکر در کنار لشکر یکم زرهی، نقش سرنیزه زرهی ارتش دهم را بر عهده داشت. هنگ ۳۵ زرهی این لشکر به عنوان نخستین یگان آلمانی، خود را به حومه ورشو، پایتخت لهستان رساند و ۹ سپتامبر همراه هنگ ۳۶ زرهی، مأمور به ورود به شهر شد. در جریان تلاش برای اجرای این فرمان هنگ ۳۶ زرهی با برخورد به مقاومت سازمان یافته دشمن، متحمل تلفات سنگینی شد. شرایط برای هنگ ۳۵ زرهی نیز به همین ترتیب دشوار بود به شکلی که این هنگ دو تن از فرماندهان گروهان‌های خود را در میدان نبرد از دست داد. از همین تهاجم به ورشو متوقف و لشکر برای استراحت و بازسازی از خط مقدم عقب کشیده شد. در مجموع در نبرد لهستان تا ۲۰ سپتامبر، قریب به ۵۰۰ تن از ۱۰ هزار نفر نیروی لشکر چهارم زرهی کشته و ۹۴ تانک آن آسیب دیده یا منهدم شدند. خسارت وارده به تجهیزات این لشکر معادل یک سوم کل تانک‌های آغاز جنگ آن شامل ۶ تانک پنزر ۴ بود. تعدادی از تانک‌ها برای جلوگیری از به غنیمت درآمدن آن‌ها، توسط خدمه تانک‌ها منفجر شدند.[۱]

فرانسه و کشورهای سفلی

 
نیروهای موتوریزه لشکر چهارم زرهی در حال عبور از کانال آلبرت، بلژیک، ۱۱ مه ۱۹۴۰

لشکر چهارم زرهی به فرماندهی سرتیپ یوهان اشتفر به عنوان بخشی از سپاه ۱۶ زرهی از گروه ارتش ب، بلژیک را از ۱۰ ماه مه سال ۱۹۴۰ مورد تهاجم قرار داد. در این هنگام از مجموع ۳۱۴ تانک این لشکر برای انجام عملیات، ۱۵۲ دستگاه آن تانک‌های منسوخ پنزر ۱ بودند. وظیفه این لشکر محافظت از جناح گروه ارتش آ بود که قصد داشت با عبور از رود موس خط نیروهای دشمن را بشکند. با واکنش نیروهای فرانسوی به این اقدام، نخستین نبرد عمده زرهی جنگ برای هنگ ۳۵ زرهی لشکر در ۱۲ ماه مه در نزدیکی انو و روز بعد در مردور به وقوع پیوست. این یگان موفق شد در طی این درگیری‌ها ۳۹ تانک فرانسوی را از بین ببرد. در مجموع در نبردهای جبهه غربی لشکر چهارم زرهی ۵۱۸ تن از نیروها و ۸۶ دستگاه از تانک‌های خود را از دست داد.[۱]

پس از فروپاشی مقاومت فرانسه، لشکر چهارم زرهی به منظور مراقبت از سرزمین‌های تصرف شده، به لیبورن در مرز اراضی تحت کنترل دولت فرانسه ویشی در جنوب منتقل گردید. در این زمان فرماندهی لشکر به سرتیپ فن لانگرمن اونت ارلنکمپ سپرده شد. برنامه‌هایی جهت پیشروی بیشتر به سمت جنوب برای مشارکت این لشکر در عملیات‌های احتمالی علیه جبل‌الطارق مطرح گشت که هیچگاه عملی نشد و لشکر در همان موضع باقی‌ماند. روز ۱۱ نوامبر هنگ ۳۶ زرهی به لشکر چهاردهم زرهی که در حال ایجاد بود، منتقل شد.[۱]

لشکر چهارم زرهی از ۴ آوریل سال ۱۹۴۱ برای آماده‌سازی جهت تهاجم به یوگسلاوی به مرز مجارستان منتقل گردید اما در نهایت ۲۰ آوریل راهی ناحیه پوزن شد که دو ماه آینده را در آن سپری نمود. از روز ۶ ژوئن راهپیمایی لشکر به سمت مرز آلمان و شوروی آغاز شد تا به سپاه ۲۴ موتوریزه گروه زرهی ۲ ملحق شود. در این زمان این لشکر ۲۰۴ تانک، ۷۸ خودروی زرهی، قریب به ۲۰۰۰ کامیون، ۱۰۰۰ اتوموبیل و ۱۶۰۰ موتورسیکلت در اختیار داشت که آن را به یکی مجهزترین لشکرهای زرهی ورماخت بدل ساخته بود.[۲]

شوروی

با آغاز عملیات بارباروسا در ۲۲ ژوئن سال ۱۹۴۱، لشکر چهارم زرهی تهاجم به شوروی را آغاز کرد. این لشکر با گذر از رود بوگ در جنوب برست، ضمن برخورد بسیار محدود با نیروهای دشمن، از طریق مناطق جنگی به سمت شرق پیشروی نمود. شهر کوبرین اندکی پس از ساعت ۱۵ روز ۲۳ ژوئن به تصرف نیروهای لشکر درآمد و سپس با با حفاظت جناح راست لشکر سوم زرهی، حرکت به سمت مینسک ادامه پیدا کرد. روز ۲۴ ژوئن حمله ۱۲ بمب‌افکن دشمن به این لشکر، سه کشته و ۲۰ زخمی برجای نهاد. لشکر چهارم زرهی ۲۷ ژوئن با تحمل خسارت تنها یک کشته و چند زخمی، شهر باراناویچی را به زیر سلطه خود درآورد و ۳۰۰ سرباز دشمن به اسارت گرفت. در همین موقعیت ۲۵ توپ، ۱۱ تانک، چندین کامیون و تعدادی ذخیره سوخت نیز غنیمت گرفته شد.[۳]

اوایل ماه ژوئیه لشکر چهارم زرهی با رخنه در خط دفاعی استالین، به سمت رود دنیپر پیشروی کرد. روز ۴ ژوئیه این لشکر مأمور به دستیابی به استاریی‌بیچوف و پل آن بر روی رود دنیپر شد. در این موضع لشکر با مقاومت شدید دشمن مواجه و درگیر مبارزات سنگینی گشت. بین روزهای ۱ تا ۱۰ ماه ژوئیه، ۱۲۰ تن از نیروهای لشکر کشته و ۱۷۸ تن دیگر زخمی شدند. پس از چند نبرد زرهی سخت، روز ۱۳ ژوئیه توان عملیاتی لشکر به ۲۵ تانک کاهش یافت. تا روز ۲۰ ژوئیه این لشکر خود را به پروپویسک رساند و شهر را به تصرف درآورد. چندین ضد حمله دشمن در این موقعیت توسط لشکر چهارم زرهی دفع گردید که مرگ ۱۵۱ تن و زخمی شدن ۴۹۳ تن از نیروهای آن انجامید. روز ۲۱ ژوئیه ۴۴ تانک عملیاتی در اختیار لشکر بود. روزهای بعد با دریافت تانک‌های جایگزین و قطعات یدکی، این مقدار به ۹۰ تانک افزایش پیدا کرد. روز ۳۰ ژوئیه در اثر کمبود مهمات عملیات عبور از روز دنیپر لغو شد.[۳]

اوایل ماه اوت، لشکر چهارم زرهی به مناطق جنوبی منتقل شد تا در عملیات علیه نیروهای دشمن در حوالی کیف مشارکت نماید. این لشکر در دو روز آغازین، با پیشروی ۷۰ کیلومتری و اسارت ۴۰۰ تن از قوای دشمن، موفقیت بزرگی کسب کرد. در مجموع برآورد می‌شود در جریان نبردهای اطراف کیف، لشکر چهارم زرهی قریب به ۳ هزار سرباز شوروی را از بین برده و ۱۷ هزار تن از آن‌ها را اسارت گرفته‌است. در نهایت روز ۲۵ سپتامبر عملیات در قالب گروه ارتش جنوب به پایان رسید، این لشکر به منطقه اریول در شمال منتقل گشت تا آماده تهاجم به مسکو شود.[۳]

لشکر چهارم زرهی به عنوان بخشی از سپاه ۲۴ موتوریزه از روز ۳۰ سپتامبر در قالب عملیات طوفان، یورش به جانب مسکو را آغاز کرد. این لشکر تا ساعات پایانی روز ۱ اکتبر خود را به دمیتروفسک رساند تا در عرض دو روز نیمی از راه شهر اورل را پیموده باشد. سلطه بر اورل نیز روز ۳ اکتبر محقق شد. هنگام حرکت از روز بعد به جانب متسنسک تنها ۵۹ تانک عملیاتی معادل ۶۰ درصد کل تانک‌های آغاز عملیات، در این لشکر باقی مانده بود. از مجموع خسارات صرفاً شش تانک توسط دشمن منهدم شده بود و مابقی مشکلات فنی پیدا کرده بودند. در نبرد بر سر اورل و متسنسک، لشکر چهارم زرهی برای نخستین بار با تعداد زیادی از تانکهای قدرتمند کی‌وی-۱ و تی-۳۴ دشمن مواجه می‌گشت. پس از این درگیری شش تانک دیگر لشکر به همراه ادوات دیگری نیز از دست رفت. به هر صورت منابع شوروی مدعی شدند ۵۰ تانک آلمانی در این نبرد منهدم شده‌است. در مواجهه با مقاومت شدید دشمن، ادامه عملیات تا روز نهم اکتبر متوقف شد. با از سرگیری تهاجم، متسنسک روز ۱۱ اکتبر به تصرف درآمد اما درگیری‌ها در این شهر دو هفته دیگر ادامه پیدا کرد. پیشروی لشکر آن را روز ۳۱ اکتبر به ناحیه تولا رساند. نبرد ماه‌های اکتبر و نوامبر در مجموع موجب کشته شدن ۳۵۰ نفر از نیروهای لشکر و زخمی شدن قریب به هزار نفر دیگر از آن‌ها شد. شرایط وخیم آب‌وهوایی باعث بیماری بسیاری دیگر از نفرات لشکر گردید. اوایل ماه دسامبر ونیوف تصرف شد و تلاش برای سلطه بر تولا ادامه پیدا کرد. شرایط آب‌وهوا، کمبود سوخت و تجهیزات و مقاومت سرسختانه دشمن، دست آخر موجبات توقف نهایی لشکر چهارم زرهی در حومه تولا را فراهم آورد.[۴]

آغاز ضد حمله گسترده ارتش سرخ از پنجم ماه دسامبر، لشکر چهارم زرهی را تا اورل عقب راند. در طول این ماه لشکر تقریباً تمامی تانک‌های خود را از دست داد و تنها یک یگان به اندازه گروهان برای آن باقی ماند. تا اواخر ماه ژانویه سال ۱۹۴۲ عقب‌نشینی تا بریانسک ادامه پیدا کرد. ماه فوریه لشکر چهارم زرهی گزارش کرد در مجموع ۱۱ هزار نفر، ۱۲ تانک و ۱۸ توپ در اختیار دارد. در طول نبردهای سنگین هفت ماه گذشته قریب به ۱۳۰۰ تن از نیروهای لشکر جان خود را از دست داده و نزدیک به ۴ هزار نفر از آن‌ها زخمی شده بودند. تا این زمان تقریباً تمامی خودروهای لشکر از میان رفته بود. در ادامه نیروها وادار به راهپیمایی پیاده و استفاده از ۳۵۰۰ اسب لشکر جهت جابه‌جایی ادوات شدند.[۵]

پانویس

منابع

  • Michulec, Robert (1999). 4.Panzer-Division On The Eastern Front 1941-1943. Concord Publications. ISBN 962-361-648-1.