قمر

(تغییرمسیر از ماه طبیعی)
برخی از قمرهای منظومهٔ شمسی. ۱۹ قمر با جرم کافی برای کروی شدن؛ تعادل هیدرواستاتیکی، داشته‌اند. از این میان تیتان که قمر زحل است اتمسفر دارد.

قَمَر در اخترشناسی به جسمی آسمانی گفته می‌شود که دور یک جسم آسمانی بزرگ‌تر (سیاره) بگردد. با اینکه کلمه «قمر» و «اَقْمار» (حالت جمع) وام‌واژه از زبان عربی هستند، لازم است برای جلوگیری از ابهام، از «قمر» به جای «ماه» استفاده شود زیرا «ماه» اختصاصاً برای اطلاق به قمرِ مختص به زمین استفاده می‌شود؛ همچنین کلمهٔ «ماه» معنای دیگری هم در بخش‌بندی سال دارد. در بسیاری از زبان‌های اروپایی، از عبارتی مترادف با «ماهواره طبیعی» برای اشاره به قمر استفاده می‌شود.

قمرها را می‌توان به دو دسته طبیعی و مصنوعی تقسیم‌بندی کرد: ۱.قمرهای طبیعی که به‌طور طبیعی ساخته شده‌اند، ۲. قمرهای مصنوعی که بشر برای تحقیق، رصد و ارتباطات، آنها را تولید و به مدار یک سیاره یا یک قمر طبیعی پرتاب می‌کند.

بیشتر سیارات منظومه شمسی، یک یا چند قمر دارند. بیشترین تعداد قمرها در منظومه شمسی متعلق به سیاره‌های گازی است. مریخ دو قمر به نام‌های فوبوس و دیموس دارد. گانمید از اقمار مشتری و بزرگ‌ترین قمر منظومه شمسی است. مهم‌ترین قمرهای منظومه شمسی عبارتند از ماه (قمر زمین)، قمرهای گالیله‌ای (قمرهای مشتری)، تیتان (قمر زحل)، و تریتون (قمر نپتون).

تعریف قمرویرایش

برای آنچه که می‌تواند «قمر» در نظر گرفته شود، حد پایینی در نظر گرفته نشده‌است. معمولاً هر جسم آسمانی طبیعی با مدار مشخصی در اطراف یک سیارهٔ منظومه شمسی، برخی تنها با پهنای یک کیلومتر، یک قمر در نظر گرفته شده‌است، گرچه به یک دهم اندازه آن هم در حلقه‌های زحل، که مستقیماً مشاهده نشده‌اند، در رسانه‌های نجومی ماهک خوانده شده‌اند. ماهواره‌های طبیعی سیارک‌های کوچک، مانند داکتیل را نیز به همین نام نامیده‌اند.[۱] حد بالایی نیز مبهم است. دو جسم در مدار گاهی اوقات به عنوان یک سیاره دوتایی و نه ماهواره توصیف شده‌اند.

قمر زمینویرایش

 
ماه

ماه تنها قمر طبیعی سیارهٔ زمین با فاصلهٔ متوسط ۳۸۴٬۴۰۲ کیلومتر[۲] از آن است که با بازتاب نور خورشید برخی از شب‌های زمین را کمی روشن می‌کند. قطر ماه حدود ۳۵۰۰ کیلومتر (در بزرگی پنجمین در منظومه شمسی)، و دارای بزرگ‌ترین نسبت بزرگی با سیارهٔ خود در این منظومه است. ماه جو ندارد و سطح آن از برخورد سنگ‌ها آبله گون است. ماه تنها کره خارج از زمین است که انسان‌ها تاکنون بر روی آن گام نهاده‌اند؛ در سال ۱۹۶۹ سازمان ناسا دو تن از فضا نوردان خود را به نام‌های نیل آرمسترانگ و باز آلدرین به ماه فرستاد. این دو اولین کسانی بودند که بر روی کرهٔ ماه قدم نهادند.

قمرهای مریخویرایش

 
دیموس
 
فوبوس

سیاره بهرام یا مریخ دو قمر طبیعی بسیار کوچک دارد که نام آن‌ها فوبوس و دیموس است که استدلال می‌شود که سیارک‌های اسیر شده هستند. آساف هال هر دو قمر را در سال ۱۸۷۷ میلادی کشف کرده بود.

قمرهای مشتریویرایش

سیاره مشتری ۷۹ قمر شناخته‌شده دارد که ۴ قمر آن: قمرهای گالیله‌ای آیو، گانیمید، اروپا و کالیستو، معروفیت بیشتری دارند.

قمر آیوویرایش

 
آیو

آیو نام یکی از قمرهای مشتری و یکی از اقمار گالیله‌ای است. آیو نزدیک‌ترین قمر از اقمار گالیله‌ای مشتری به آن است، این قمر از نظر اندازه کمی بزرگ‌تر از ماه است و با ۴۰۰ آتشفشان فعال، فعال‌ترین جرم از نظر زمین شناختی در منظومه شمسی است. پژوهشگران دریافته‌اند که سطح این قمر به شدت بوی نامطبوعی مانند تخم مرغ گندیده می‌دهد که ناشی از انتشار سولفور آهن و ترکیبات گوگردی از آتشفشان‌های سطح این قمر است.

گانیمیدویرایش

 
گانیمید

گانیمید یا گانیمد یکی از اقمار مشتری و بزرگ‌ترین قمر منظومه شمسی با قطری برابر ۵۲۷۰ کیلومتر است. از لحاظ قطر بزرگ‌تر از سیاره عطارد و کم‌تر از نصف آن حجم دارد و حجمی سه برابر ماه دارد. این قمر، تنها قمر منظومه شمسی است که یک میدان مغناطیسی قدرتمند دارد که احتمالاً نشان دهنده وجود یک هستهٔ رسانا از فلز مایع است.

اروپاویرایش

 
قمر اروپا

اروپا نام یکی از هفتاد و نه قمر سیاره مشتری است. گالیله این قمر را در سال ۱۶۱۰ میلادی کشف کرد.

کالیستوویرایش

 
کالیستو

کالیستو یک قمر طبیعی سیاره مشتری است و گالیله آن را در سال ۱۶۱۰ کشف کرد و سومین قمر بزرگ در سامانه خورشیدی است و دومین قمر بزرگ بعد از گانیمد است.

قمرهای زحلویرایش

ستاره شناسان معتقدند حلقه‌های زحل جزو قمرهای آن محسوب می‌شوند چون بر دور این سیاره در حال گردشند. علاوه بر حلقه‌ها، زحل دارای ۸۲ قمر است که ۲۵ قمر به قطر تقریبی ۱۰ کیلومتر و چندین قمر کوچکتر نیز هست. بزرگترین قمر این سیاره تیتان نام دارد. قطر این قمر ۵۱۵۰ کیلومتر است. تیتان یکی از معدود اقمار موجود در منظومه شمسی است که دارای جو است. اتمسفر این قمر حاوی حجم زیادی نیتروژن است. بیشتر اقمار زحل دارای چاله‌های بزرگی هستند. برای مثال قمر میماس (Mimas) چاله‌ای دارد که یک سوم قطر این قمر را پوشانده‌است. قمر دیگر، لاپتوس (Iapetus)، دارای یک‌نیمه روشن و یک‌نیمه تاریک است. نیمه روشن این قمر ۱۰ برابر بیش از نیمه تاریک آن نور را باز می‌تاباند. قمر هایپریون (Hyperion) بیشتر شبیه به یک استوانه چاق است تا یک کره.[۳]

قمرهای اورانوسویرایش

اورانوس بیست و هفت ماه شناخته شده دارد و دو ماه نخست اورانوس که تیتانیا و ابرونت نام دارند را ویلیام هرشل در سال ۱۷۸۱ میلادی کشف کرد. ویلیام راسل دیگر ماه‌های اورانوس یعنی آریل و اومبریل را در ۱۸۵۱ میلادی کشف کرد و در سال ۱۹۴۸ جرارد کوپر میراندا را کشف کرد. ویجر۲ و تلسکوپ‌های بسیار قوی زمینی بقیهٔ ماه‌ها را هم کشف کردند.

قمرهای نپتونویرایش

نپتون ۱۴ قمر شناخته شده دارد. تریتون (Triton) بزرگترین قمر این سیاره ۲۷۰۵ کیلومتر قطر دارد و در فاصله ۳۵۴٫۷۶۰ کیلومتری سیاره قرار گرفته‌است. این جرم تنها قمر در منظومه شمسی است که برخلاف جهت حرکت سیاره مادرش در چرخش است. تریتون مداری دایره شکل دارد و در مدت ۶ روز زمینی یک بار دور نپتون می‌چرخد. احتمالاً تریتون زمانی دنباله‌دار بزرگی به دور خورشید بوده و در مقطعی این دنباله‌دار گرفتار گرانش نپتون شده‌است.[۴]

آیا یک قمر می‌تواند برای خود قمری داشته باشد؟ویرایش

چنین چیزی در منظومه شمسی وجود ندارد، اما امکان اینکه یک قمر به دور قمر دیگری گردش کند، وجود دارد. با این حال، نیروهای گرانشی نوسانی که از جانب سیاره و قمر مادر اعمال می‌شود، در درازمدت باعث ناپایداری مدار خواهد شد. در مقیاس‌های به اندازه کافی بزرگ، قمر یک قمر می‌تواند میلیون‌ها سال دوام آورد. برخی از خرده‌سیارک‌های منظومه شمسی قمر دارند. نمونه معروف این خرده‌سیارک‌ها آیدا و قمر آن داکتایل است. همچنین در طول پنجاه سال گذشته، ماه زمین نیز به دفعات صاحب اقمار کوتاه عمری شده‌است که اغلب آن‌ها ترکیبات آهنی داشتند.

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. F. Marchis, et al. (2005). "Discovery of the triple asteroidal system 87 Sylvia". Nature. 436 (7052): 822–24. Bibcode:2005Natur.436..822M. doi:10.1038/nature04018. PMID 16094362.
  2. https://spaceplace.nasa.gov/moon-distance/en/
  3. http://www.noojum.com/article/55-satrun/309-2009-03-14-23-27-43.html
  4. http://www.noojum.com/article/124-all/307-2009-03-14-23-27-43.html

پیوند به بیرونویرایش