ملی‌گرایی ایرانی

ملی‌گرایی ایرانی یا ناسیونالیسم ایرانی به معنی ملی‌گرایی در میان مردمان ایرانی و کسانی که هویت ملی ایرانی دارند است؛ که شامل ارج نهی به نمادها و عوامل همبستگی ملی و کوشش در اشاعه آن است. ملی‌گرایی ایرانی برآمده از جنبش‌های سیاسی، اجتماعی، ملی و پندارگونه پدید آمده از مهر و احترام به فرهنگ، زبان و تاریخ و سرگذشته ایرانی و شور بالیدن و افتخار به ایران و مردمان ایرانی است. گرچه خودآگاهی ملی در ایران صده‌ها دیرینگی دارد، ملی‌گرایی ایرانی و باستان گرایی بیشتر از سده بیستم بدین سوی نماد برجسته‌ای برای گرایش‌های ایرانی بوده‌است.[۱]

پرچم سه‌رنگ ایران که در ملی‌گرایی ایرانی جایگاه بالایی دارد. در گذشته، از آن به عنوان پرچم شهروندی (ملی) ایران (بدون نشان شیر و خورشید) استفاده می شد. این پرچم امروزه مورد استفاده ایرانیان در خارج کشور است.

تاریخویرایش

روزگار قاجار - آغاز ملی‌گرایی نوینویرایش

جنبش ملی نوین ایران از دهه‌های پایانی سده ۱۹ آغاز شد. ناسیونالیسم ایرانی در بنیان واکنشی به استعمار اروپای سده نوزدهم در بومسار خاورمیانه است که به از دست رفتن سرزمین‌های ایران قاجار در قفقاز فرجامید.[۲] در دوره سده نوزدهم، از راه جنگ روسیه و ایران (۱۸۰۴–۱۸۱۳) و جنگ روسیه و ایران (۱۸۲۶–۱۸۲۶) و پیمان‌نامه گلستان و پیمان‌نامه ترکمنچای، ایران ناگزیر شد از سرزمین قفقاز شمالی و قفقاز جنوبی که اکنون گرجستان، داغستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان را پدیدار می‌سازد دست بکشد و آن را به امپراتوری روسیه واگذار کند.[۳] این سرزمینها برای قرن‌ها همواره بخشی از ایران بودند. [۴]

انگیزه آغازین این افراد، برای نمونه پایان سیستم تصرف زمینهای فئودالیستی، بی پروایی دولت و فساد و پلشتی سازمانی اداری و واگذاری سرمایه‌های ملی به بیگانگان بود.[۵]

یکی از کلیدی‌ترین و برجسته‌ترین پیشگامان ناسیونالیسم ایرانی روزگار قاجار، میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در خانواده ای ملّاک در قفقاز زاده شده بود و از آذری‌های ایرانی بود.[۶]

ملی‌گرایی نوینویرایش

ناسیونالیسم مدرن در ایران به سال ۱۹۰۶ برمی گردد، هنگامی که در نتیجه انقلاب مشروطه مجلس ملی پدیدار شد. رضا شاه، با تزریق آن به یک ایدئولوژی کاملاً سکولار و کمرنگ شدن نفوذ اسلام بر ایران، به شکل ناسیونالیسم ایرانی کمک کرد.[نیازمند منبع] شاه با ادغام سیاستهای حقوقی اروپا به جای دادگاه‌های اسلامی، باعث کارایی بوروکراسی دولت شد و حس قوی ملی‌گرایی ایرانی را ارتقا داد.[۷] علاوه بر این، رضا شاه در صدد تغییر نام شهرهای مختلف برای احترام به پادشاهان پیش از اسلام و قهرمانان اساطیری بود و با کوشش برای مدرن کردن ایران همچنان به کاهش قدرت روحانیان ادامه داد. بدین ترتیب سلسله پهلوی به طرز برگشت‌ناپذیری در راه تزریق کشور با شکلی از ناسیونالیسم سکولار قرار گرفت، مسیری که سرانجام آن را در تضاد با طبقه روحانی کشور قرار داد. تأثیر ناسیونالیسم ایرانی در تصمیم‌گیری در جنبش ۱۹۵۱ ملی سازی نفت ایران، غیرقابل انکار است.

در سال ۱۹۵۱ مصدق برنامه ملی سازی نفت را اجرایی کرد ولی تحریم‌های بین‌المللی باعث مشکلات اقتصادی شدیدی در کشور شد و در نهایت با کودتا حکومت مصدق پایان یافت.[۸] پس از آن با همراهی ایالات متحده، محمدرضا شاه کنترل را از سر گرفت و از افزایش قیمت بنزین برای گسترش مدرنیزاسیون در ایران استفاده کرد.[۹]

هم اکنون پویش ملی گرای ایرانی غالباً بر تاریخ پیش از اسلام ایران متمرکز شده‌است.[۱۰] در قرن بیستم، جنبه‌های مختلف این ملی‌گرایی رمانتیک توسط دودمان پهلوی که عناوینی همچون آریامهر برخود نهاده بودند ایجاد شده ا ست و برخی رهبران جمهوری اسلامی نیز همچنان آن را دنبال می‌کنند.[۱۱]

احزاب ملی‌گرای ایرانیویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Nationalism in Iran by Richard W Cottam
  2. Patrick Clawson writes:
  3. Timothy C. Dowling Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond pp 728-729 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 شابک ‎۱۵۹۸۸۴۹۴۸۴
  4. Fisher et al. 1991.
  5. Cottam, Richard W. (1979). Nationalism In Iran: Updated through 1978. Pittsburg: University of Pittsburgh Press. ISBN 0-8229-5299-8. Retrieved 2011-01-31.
  6. Tadeusz Swietochowski, Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition (New York: Columbia University Press), 1995, page 27-28:
  7. Hunt, Michael (2014). The World Transformed 1945 to the Present. New York: Oxford University Press. p. 279. ISBN 978-0-19-937102-0.
  8. Hunt, Michael (2014). The World Transformed 1945 to the Present. New York: Oxford University Press. pp. 280–281. ISBN 978-0-19-937102-0.
  9. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام :0 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  10. «Reflections on Arab and Iranian Ultra-Nationalism | MR Online». mronline.org (به انگلیسی). ۲۰۰۶-۱۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۴-۰۱.
  11. Keddie, Nikki R.; Richard, Yann (2006). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press. pp. 178f. ISBN 0-300-12105-9{{cite book}}: نگهداری CS1: پست اسکریپت (link).