باز کردن منو اصلی

اسماعیل ادیب خوانساری

خواننده ایرانی
(تغییرمسیر از ادیب خوانساری)

اِسماعیل اَدیب خوانساری (زادهٔ ۱۲۸۰– درگذشتهٔ ۱۳۶۱) نخستین خواننده مرد در رادیوی ملی ایران بود.[۱]

اسماعیل ادیب خوانساری
ادیب خوانساری.jpg
اطلاعات
نام اصلی اسماعیل ادیب خوانساری
تولد ۱۲۸۰ خورشیدی
خوانسار، استان اصفهان
ملیت ایرانی ایران
مرگ ۶ فروردین ۱۳۶۱
تهران
بهشت زهرا

محتویات

زندگی‌نامهویرایش

اسماعیل ادیب خوانساری فرزند یک روحانی و خوشنویس برجسته به نام «میرزا محمود بن ابی القاسم الخوانساری» و شاگرد عندلیب خوانساری، سید رحیم اصفهانی، حبیب شاطر حاجی، نایب اسدالله (و شاگرد غیرمستقیم طاهرزاده) بود.

ادیب از سال ۱۳۰۳ تا سال ۱۳۰۹ گاه در اصفهان گاه در تهران به سر می‌برد. در سال ۱۳۰۹ وارد خدمات دولتی شد و کار اداری خود را از ۱۶ مهر ماه ۱۳۰۹ در بلدیه که همان شهرداری تهران امروزیست آغاز کرد.[۲]

در سال ۱۳۱۹ وقتی برای نخستین بار در ایران رادیو ملی تأسیس شد، در حالی که سی‌ونهمین سال زندگی را می‌گذراند به عنوان نخستین خواننده مرد رادیوی ملی ایران، به رادیو دعوت شد. او در آن دوران با نوازندگانی چون ابوالحسن صبا، علی اکبر شهنازی، حسین یاحقی، حبیب سماعی، عبدالحسین شهنازی، مهدی خالدی و مرتضی محجوبی همکاری می‌کرد.[۳]

آثار او در صفحات گرامافون ۷۸ دور (صفحات سنگی)، آثار رادیویی، آوازها و تصانیف همراه با ساز و ارکستر و تعداد بیشماری ضبط‌های خصوصی و خانگی به‌جا مانده‌است. از آوازهای محلی بختیاری (اجرا شده با ارکستر انجمن موسیقی ملی) شلیل و خون دل قابل ذکر است، ادیب خوانساری دربرنامه برگ سبز و گل‌های جاویدان هم چندین اجرا داشته‌است.
او برای هنرش قدر و منزلت زیادی قائل بود، خودش در این باره می‌گوید: «هیچگاه از کسی در ازای خواندن نوا پول نگرفته‌ام؛ زیرا این کار را دون شخصیت یک هنرمند می‌دانم.»[۳] از ویژگی‌های منحصر به فرد او می‌توان به دارا بودن زمینه معنوی و عرفانی در آثارش، ادای صحیح شعر و حفظ حالت درونی آن و تکنیک‌های منحصر به فرد در ساختار تحریرها اشاره کرد.[۴] در تاریخ ۱۹ فروردین ۱۳۸۶ کتاب ادیب خوانساری: آوای جاویدان در موسیقی ایران نوشته شیرین ادیب (دختر ادیب خوانساری) که در ۵ فصل شامل زندگی‌نامه، فعالیت‌های هنری، گفته‌ها، نوشته‌ها و خاطرات ادیب ارائه شده[۵] توسط مؤسسه فرهنگی و هنری آوای هنر و اندیشه منتشر شد.[۶][۷]

تدریس و شاگردانویرایش

اسماعیل ادیب خوانساری مدتی در مدرسه عالی موسیقی روح‌الله خالقی به تدریس آواز مشغول شد که از جمله احمد ابراهیمی از شاگردان ایشان بود. با پایه‌گذاری مرکز حفظ و اشاعه موسیقی توسط داریوش صفوت در سال ۱۳۴۹ از وی نیز برای تدریس آواز دعوت به عمل آمد. در سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵ به دعوت هوشنگ ابتهاج (سایه) که مدیریت موسیقی رادیو ایران را به عهده داشت مدتی را به تعلیم تعدادی از هنرجویان علاقه‌مند به یادگیری آواز در رادیو ایران اختصاص داد.[۸] از کسانی که مستقیماً از تعلیمات ادیب بهره گرفته‌اند می‌توان به حسن کسایی، هنگامه اخوان و فخری ملک‌پور اشاره کرد، اکبر گلپایگانی نیز از آموزش‌های ادیب بهره بسیار برده و ظرائف مکتب اصفهان را از او آموخته‌است.[۹][۱۰]

محمدعلی گلپایگانی (محمد گلریز) برادر کوچکتر اکبر گلپایگانی نیز از آموزش‌های ادیب استفاده بسیار برده‌است.
حسن کسایی از هنرمندانی است که آثار خصوصی و رادیویی زیادی با ادیب دارد. در سالهای ۱۳۳۴ تا ۱۳۳۵ به مدت یک سال در تهران و در خانه ادیب بود و از وی درس می‌گرفت. پس از اینکه به اصفهان بازگشت شعر زیر را سرود:[۹]

اگرچه در همه آفاق شهره‌ام به هنر کنون چه چاره که هستم به شهر خویش غریب
مرا ز خطه ری خاطرات شیرینیست که روزهای خوشی بود در حضور ادیب

دیسکوگرافی آثار استاد ادیب خوانساریویرایش

دیسکوگرافی آثار استاد ادیب‌خوانساری بر روی صفحات سنگی ۷۸ دور رامی‌توان از لحاظ زمانی به چهار دوره تقسیم کرد:

  • ۱. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، زمستان ۱۳۰۶ خ.
  • ۲. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، تابستان ۱۳۰۸ خ.
  • ۳. توسط کمپانی بایدافون، تهران، اوایل ۱۳۰۹ خ.
  • ۴. توسط کمپانی هیزمسترزویس، تهران، ۱۳۲۶ خ.

در مجموع آثار ضبط شده از ادیب خوانساری بر روی صفحات سنگی گرامافون ۷۸ دور، ۸۰ روی صفحه می‌باشد.[۱۱]

۶ آلبوم از مجموعه آثار موسیقایی «اسماعیل ادیب خوانساری» ۲۵ سال پس از درگذشت او به شرح زیر منتشر شده‌است:

  1. در سی‌دی نخست این آلبوم، آوازهای ادیب خوانساری در بیات ترک، اصفهان، ماهور شکسته و ماهور دلکش، شور و صدا همراه با تار «موسی معروفی»، «کرد بیات»، «چهارگاه»، «مخالف چهارگاه» و «نوا» همراه با ویولن «حسین یاحقی»، افشاری و نوا، همراه با نی «مهدی نوایی» و بیات اصفهان و با همراهی تار «عبدالحسین برازنده» اجرا شده‌است
  2. همچنین در سی‌دی دوم این مجموعه نیز آوازهایی در دشتی و همایون با پیانوی «مرتضی محجوبی»، شور با ویولن «رضا محجوبی»، سه‌گاه و شور همراه با ارکستر طاطایی، دشتی و رهاوندی با تار «عبدالحسین شهنازی»، ابوعطا با سنتور «قباد ظفر» و شلیل با ارکستر انجمن موسیقی ملی همراهی شده‌است.[۱۲]
  3. در سی دی سوم از این مجموعه، آوازهای ادیب خوانساری در دستگاه همایون با پیانوی مرتضی محجوبی، سنتور رضا ورزنده، ویولن حسین یاحقی، و تار لطف‌الله مجد در سال ۱۳۳۰ و بیداد همایون، شوشتری- منصوری و شور با سنتور رضا ورزنده در سال‌های نخست دهه ۳۰ اجرا و ضبط شده‌است.
  4. در سی دی چهارم نیز آوازهایی در بیات ترک، بیات اصفهان، شوشتری، بختیاری و بیداد همایون، با کمانچه اصغر بهاری در سال ۱۳۳۶ اجرا و ضبط شده‌است.[۱۳]
  5. در سی دی ۵ آوازهای ادیب خوانساری در دستگاه ماهور و همایون (مثنوی) همراه با نی حسن کسایی؛ مثنوی در شور همراه با نی حسن کسایی، تار لطف‌الله مجد و تمبک حسین تهرانی؛ اجرا شده‌است.
  6. در سی دی ۶ آوازهایی در افشاری همراه با سه‌تار ابوالحسن صبا، نی حسن کسایی و تنبک حسین تهرانی؛ بیات ترک همراه با سه‌تار ابوالحسن مشیرمعظم افشار؛ بیات اصفهان و شور همراه با سه‌تار ارسلان درگاهی به اجرا درآمده است.[۱۴]

آثار ضبط شده ادیب خوانساری موجود در آرشیو رادیو، توسط مشیر همایون شهردار، رئیس وقت موسیقی رادیو به دلیل کدورت قدیمی با وی پاک شد و از بین رفت و به این ترتیب گنجینه مهمی از موسیقی اصیل ایرانی نابود شد. آثاری که از او باقی مانده، ضبط‌های خصوصی و خانگی و ردیف آوازی وی است که در سال‌های کهولت وی ضبط شده و به جا مانده‌است.

جمله زیر نقلی است از ادیب خوانساری:

روزگاری، زندگی‌ام را به پای هنر قربانی کردم و حالا زندگی‌ام دارد هنرم را قربانی می‌کند.[۱۵]

مرگویرایش

ادیب خوانساری سال‌های متمادی به‌خاطر ناراحتی ریوی از تنگی نفس رنج می‌برد؛ در سال‌های ۱۳۵۳ و ۱۳۵۴ دو بار تحت عمل جراحی ریه قرار گرفتند و هر از گاه دچار مشکلات قلبی و تنفسی می‌شدند. سرانجام روز ششم فروردین سال ۱۳۶۱ در سن ۸۱ سالگی پس از این‌که مدت‌ها دچار ضعف جسمانی و بیمار و بستری بود، درگذشت.[۱۶] آرامگاه وی در بهشت زهرا، قطعه ۹۱ ردیف ۱۰۳ شماره ۴ قرار دارد.[۹]

جستارهای وابستهویرایش

منابع بیرونیویرایش

  • ادیب، شیرین (۱۳۸۵). " ادیب خوانساری، آوای جاویدان در موسیقی ایران". انتشارات مؤسسه آوای هنر و اندیشه.
  • بروشور آلبوم‌های صوتی " ادیب خوانساری، مجموعه آثار ۱، ۲، ۳ و ۴
  • موسیقی هنری ایران. «Biography A Persian Art Music». دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.

پانویسویرایش

  1. صدا و سیمای کردستان. «اسماعیل ادیب خوانساری». تولیدات ویژه مرکز کردستان. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  2. برنامهٔ آوای ایرانی شبکه چهار صدا و سیمای ایران.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «تنها صداست که می‌ماند». دنیای اقتصاد. ۵ اردیبهشت ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  4. «شیوه آواز نخستین خواننده مرد در رادیو بررسی می‌شود». خبرگزاری مهر. ۲۹ مهر ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  5. شیرین ادیب (فروردین و اردیبهشت 1386 - شماره 103 و 104کتاب ماه هنر، خانه کتاب، ص. ۷۱ تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  6. شیرین ادیب (19 فروردین، 1386). «ادیب خوانساری: آوای جاویدان در موسیقی ایران». مؤسسه فرهنگی و هنری آوای هنر و اندیشه. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  7. «پالایش و انتشار دو ضبط خصوصی ادیب خوانساری». همشهری آنلاین. نجشنبه 4 آبان 1391. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  8. فاطمه نوروند (۱۹ فروردین ۱۳۹۴). «استاد اسماعیل ادیب خوانساری از نگاه فرزندش». مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ علی خیری. «استاد اسماعیل ادیب خوانساری». اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  10. روزنامه اطلاعات (فروردین ۶, ۱۳۹۳). «گلپا: "ادیب" یک ستون آواز مملکت است». خوانسار نیوز. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  11. «زندگینامه: اسماعیل اَدیب خوانساری (۱۲۸۰–۱۳۶۱)». همشهری‌آنلاین. ۳ آبان ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  12. ایسنا (۱۶ فروردین ۱۳۸۸). «بعد از 25 سال، مجموعه آثار موسیقایی ادیب خوانساری منتشر شد». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  13. ایسنا (جمعه ۱۶ دی ۱۳۹۰). «انتشار دومین آلبوم از مجموعه آثار ادیب خوانساری». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  14. «آلبوم ٥ و ٦ از مجموعه آثار ادیب خوانساری». سایت خانه موسیقی. ۲ اردیبهشت ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  15. «روزی که استاد ادیب خوانساری درگذشت». ایمنا. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶.
  16. ایسنا (جمعه ۶ فروردین ۱۳۹۵). «اولین خواننده رادیو ملی، مخفیانه آواز می‌خواند». ایسنا. دریافت‌شده در ۲۶ مارس ۲۰۱۶. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)