باز کردن منو اصلی

اف-۱۴ تام‌کت‌های ایران

جنگنده رهگیر هوایی و برتری هوایی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران
هواپیمای تامکت آمریکایی در پایگاه نیروی هوایی نلیس که به صورت تام‌کت‌های ایرانی رنگ آمیزی شده بود (برای مقاصد آموزشی در در پی جنگ اول خلیج فارس)
دومین رنگ استتار

تام‌کت‌های ایران تنها نمونه از جنگنده گرومن اف-۱۴ تام‌کت «Airpower Classics» (PDF). AIR FORCE Magazine. ژانویه ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۳ مارس ۲۰۱۸.</ref> در نیروی هوایی شاهنشاهی ایران) هستند که در خدمت نیرویی غیر از نیروی دریایی آمریکا فعالیت می‌کنند. این جنگنده‌ها در سال ۱۹۷۴ توسط محمدرضا شاه پهلوی خریداری شد. در سال ۱۹۷۷ اولین اسکادران پروازی این جنگنده آماده عملیات شد. در مجموع ۸۰ فروند اف ۱۴ توسط ایران خریداری و ۷۹ فروند آن‌ها به ایران تحویل داده شد. بعد از انقلاب ۱۳۵۷ این جنگنده در جنگ ایران و عراق موفقیت‌های چشمگیری را به دست آورد. نیروی هوایی ایران با وجود دشواری فراوان موفق شد تا در طول جنگ با عراق توان انجام مأموریت را برای حدود ۷۰ فروند از جنگنده‌های اف ۱۴ حفظ کند. این جنگنده تاکنون در حال سرویس‌دهی می‌باشد. ایران تاکنون بعضی از قطعات این هواپیما را ارتقاء داده و به‌روزرسانی کرده‌است تعدادی از این جنگنده بعد از مدت پانزده سال زمین‌گیری اورهال اساسی شده و به نیروی هوایی ایران پیوست.[۱]

آخرین بروزرسانی تامکت توسط نهاجا
نشان تام‌کت‌های ایرانی که نوسط نیروی هوایی آمریکا طراحی شده بود. ولی هیچ وقت توسط خلبانان ایرانی استفاده نشد.

پیشینهویرایش

زمانی که کارایی فوق‌العادهٔ هواپیمای تامکت در نیروی دریایی آمریکا به خوبی به اثبات رسید، کشور ایران که برای جلوگیری و پایان دادن به تهدیدهای هوایی اتحاد جماهیر شوروی که با ایران و آمریکا در حال رقابت بود، تصمیم به خرید هواپیمای اف-۱۴ تامکت در نیروی هوایی خود گرفت. در اولین سال‌های دهه ۱۹۷۰، بخش عمده‌ای از هواپیماهای نظامی نیروی هوایی ایران مانند هواپیماهای اف-۴ فانتوم ۲، نورثروپ اف-۵ و بالاخره پی-۳ اوریون سفارش داده و تحویل گردید، گرچه هیچ‌یک از این هواپیماها، توانایی مقابله با هواپیمای میگ-۲۵ را که سریعترین جنگنده عملیاتی جهان بود، نداشتند. هواپیماهای میگ-۲۵ به دلیل سرعت و سقف پرواز بالا می‌توانستند بدون روبرو شدن با مشکل خاصی، حریم هوایی ایران را نقض کرده، اقدام به پروازهای شناسایی نمایند.[۲] نیروی هوایی شاهنشاهی چندین فروند از فانتومهای دی خود را در مقابله با میگهای شوروی از دست داده بود و مصمم بود به هر قیمت از شکستهای هوایی متوالی جلوگیری به عمل آورد.

پیش زمینهٔ خرید هواپیمای اف-چهارده از سوی ایرانویرایش

بسیاری از ناظران غربی ناتوانی ایران از جلوگیری از تجاوز میگ-۲۵های شوروی به خاک ایران را عامل اصلی خرید هواپیمای اف-۱۴ تامکت می‌دانند؛ ولی واقعیت اندکی متفاوت است. از اواخر دههٔ ۱۹۵۰ میلادی نیروی هوایی شاهنشاهی ایران با همکاری نیروی هوایی آمریکا پروازهای فوق محرمانه‌ای را بر فراز خاک شوروی انجام می‌دهد. در آغاز هواپیماهای سبک (حتی ترابری) برای این منظور به کار می‌رفت و چند فروند آن‌ها به وسیلهٔ جنگنده‌های شوروی سرنگون شدند. پس از تحویل نخستین سفارش اف-۴ فانتوم۲ که نوع شناسایی هم جزء سفارش‌ها بود، این عملیات تشدید شد.

شوروی‌ها نگران قدرت تسلیحاتی ایران بودند و مأموریت‌های شناسایی خود را بر روی ایران انجام می‌دادند. هواپیماهای رهگیر نیروی هوایی شاهنشاهی به ویژه هواپیماهای اف-۴ فانتوم ۲ بارها سعی کردند تا میگ-۲۵هایی که وارد خاک ایران می‌شدند را رهگیری کنند ولی باتوجه به سرعت بسیار بالای آنها موفق نمی‌شدند. شاه علاقه‌ای به رویارویی مستقیم با شوروی نداشت و هنگامی که تجاوز مرزی از سوی هر دو طرف شدت گرفت شاه پیشنهاد داد که اگر شوروی‌ها تجاوز هوایی خود را متوقف کنند نیروی هوایی ایران و آمریکا نیز ورود به حریم هوایی شوروی را متوقف سازند. این پیشنهاد بارها و بارها تکرار شد و هر بار رد شد؛ بنابراین شاه به نیروی هوایی دستور داد که در ازاء هر تجاوز هوایی فاکس بت‌های شوروی دو یا چند مأموریت بر فراز خاک شوروی به عنوان مقابله به مثل انجام شود، ولی برای این منظور سلاحی نیرومندتر از اف-۴ فانتوم ۲ ایران مورد نیاز بود تا جلوی تجاوز شوروی‌ها را بگیرد. در این اثنا در راستای برنامه‌های توسعهٔ نظامی ایران در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی و همچنین همکاری با ایالات متحده، نیروی هوایی شاهنشاهی به دنبال هواپیمای رهگیری بود که توانایی تهدیدهای پیش‌بینی شده را تا بیست سال آینده داشته باشد. هواپیمایی که بتواند پهنهٔ گسترده‌ای از آسمان ایران را با سنسورها و سلاح‌های نیرومند پوشش دهد و دارای توانایی رزمی بالایی باشد.

در تابستان ۱۹۷۲ نامه‌ای از سوی محمدرضا پهلوی شاه وقت به پنتاگون فرستاده شد. در این نامه قصد شاه از بازدید از ایالات متحده آمریکا به منظور گفتگو دربارهٔ هواپیمای رهگیر بود که قرار بود در نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا به خدمت گرفته شود. در این نامه برنامه‌ریزی او برای تماشای نمایش هوایی این نوع جنگنده‌ها به قصد الگوگیری برای شاخهٔ مورد علاقهٔ او در نیروهای مسلح یعنی نیروی هوایی قید شده بود. پیشنهاد اولیه ایران هواپیمای اف-111 بود. که مورد توافق قرار نگرفت. سپس فرماندهان نیروی هوای ایران پیشنهاد خرید پیشرفته ترین جنگنده نیروی دریایی آمریکا را دادند.

این ملاقات آغاز یک معاملهٔ مناقشه‌برانگیز بود که منجر به استقرار مدرن‌ترین هواپیمای جنگنده‌ای می‌شد که آمریکا به یکی از متحدانش فروخته بود. این برای نخستین بار بود که آمریکایی‌ها موافقت کرده بودند یک چنین جنگنده پیشرفته و استراتژیک را به یک مشتری خارجی بفروشند. از سوی دیگر این اقدام برای ایران یک اقدام جسورانه بود. زیرا هنوز در حال تجربه‌اندوزی در زمینهٔ سیستم‌های با تکنولوژی مدرن و تأسیسات لازم برای عملیاتی کردن آن‌ها بود.

همچنین فروش این هواپیما از سوی آمریکا به یک کشور دیگر به این معنای بود که کل پروژهٔ اف-۱۴ به وسیلهٔ ایران نجات پیدا می‌کرد. زیرا ایران موافقت کرده بود که کل هزینه تحقیقات و تمام هزینه راه‌اندازی خط تولید هواپیما را به شرکت گرومن پرداخت کند تا هواپیما به تولید برسد.

دولت وقت سفارش خرید ۷۱۴ موشک فینیکس را نیز به آمریکا داد که تا زمان انقلاب ۱۳۵۷ ۲۸۴ فروند از آن‌ها به ایران تحویل داده شده بود. بعد از انقلاب دولت آمریکا تحویل این موشک را لغو کرد.[۲]

در حدود ۱۲۰ خلبان و ۸۰ کمک خلبان نیز دوره‌های آموزشی تخصصی این جنگنده را در پایگاه هوایی اندروز(به انگلیسی: Joint Base Andrews Naval Air Facility) در مریلند و پایگاه هوایی نس میرمار(به انگلیسی: Marine Corps Air Station Miramar) در کالیفرنیا و پایگاه هوایی نس اوشینا(به انگلیسی: Naval Air Station Oceana) در ویرجینیا با نمرات ممتاز سپری کردند. سرانجام اولین واحدهای عملیاتی این جنگنده در تابستان ۱۹۷۷ آماده فعالیت شدند. بعد از پیروزی انقلاب، آمریکا از تحویل دادن آخرین جنگنده خودداری ورزید.[۳] این جنگنده جهت امور آموزشی به نیروی دریایی آمریکا تحویل داده شد.[۴] جنگنده‌های تحویل شده توسط ایران از شماره ۳–۶۰۰۱ تا شماره ۳–۶۰۷۹ سریال‌بندی شدند. در ماه مه ۱۹۷۴میلادی، یک گروه از پرسنل نیروی هوایی ایران که پیشتر دوره‌های آموزشی پیشرفته بر روی هواپیمای اف-۴ فانتوم را دیده بودند، جهت آموزشهای پروازی هواپیماهای F-14 وارد ایالات متحده آمریکا شدند.

اولین دسته از خلبانان ایرانی که برای آموزش دیدن برای خلبانی این جنگنده وارد آمریکا شدند شامل ۴ نفر بودند. این خلبانان که وارد پایگاه دریایی میرامار (به انگلیسی: Miramar Naval Base) گشتند عبارت بودند از:

  1. سرگرد عبدالمحمد فرح‌آور (کابین جلو)
  2. سرگرد کاظم حیدرزاده (کابین جلو)
  3. سروان سید محمد مهدی فرجادی (کابین عقب)
  4. سروان علی سلیمی (کابین عقب)

به فاصلهٔ کوتاهی پس از آنان، دومین دسته از خلبانان به پایگاه دریایی اُشینا (به انگلیسی: Oceana Naval Base) در ویرجینیا اعزام شدند که شامل افراد زیر بودند:

 
تام‌کت‌های ایرانی در خلال جنگ نفت‌کش‌ها
  1. سرگرد مجتبی زنگنه
  2. سرگرد علی عابدی # سروان جمشید افشار
  3. سروان حسین تقدیس
  4. سروان حسن افغان طلوعی
  5. سروان جلیل مسلمی
  6. سروان ابوالفضل هوشیار
  7. سروان محمدرضا عطایی
  8. سروان بهرام قانعی
  9. سروان محمد پیراسته
  10. سروان عباس امیراصلانی
  11. سروان شهرام رستمی
  12. سروان جواد شکرایی فر
  13. سروان محمدهاشم آل آقا
  14. سروان محمدهادی ولی
  15. سروان علی دهنادی
  16. سروان سعید آغاسی بیک
  17. سروان علی خانشرفی
  18. سروان یدالله خلیلی
  19. سروان علی اصغر جهانبخش
  20. سروان عباس حزین
  21. سروان مصطفی نبی پور
  22. سروان ایرج خرم
  23. سروان غلامحسین هاشمپور
  24. سروان علیرضا گرانپایه
  25. سروان علی شفائی
  26. سروان محمدجعفر بهادران
  27. سروان عطااله معصومی
  28. سروان ناصر ادراکی
  29. سروان حبیب صادق پور
  30. سروان خلیل دشتی زاده

تام‌کت‌های ایران برای فرود در باند زمینی تغییر یافته‌اند در حالیکه تام‌کت‌های آمریکایی برای فرود بر عرشه ناو هواپیمابر ساخته شده بودند. تعدادی از سیستم‌های ناوبری این هواپیما نیز حذف شد.

در ماه اوت سال ۱۹۷۷ نیروی هوایی شاهنشاهی ایران ایران یک فروند هواپیمای شناسایی بدون خلبان شوروی را مورد رهگیری تام کت‌های ایرانی قرار گرفت. با این اخطار شوروی به پرواز جنگنده‌های شناسایی میگ-۲۵ خود بر فراز آسمان ایران پایان داد.

ویژگی‌هاویرایش

برخی از مهمترین ویژگی‌های جنگنده‌های تحویل داده شده به ایران عبارت بودند از:

  • رنگ‌آمیزی: تمامی تام‌کت‌های تحویلی ایران دارای پوشش سطحی ترکیب‌شده از سه رنگ بودند. رنگها توسط نیروی هوایی ایران و در قالب سفارش TO-1-1-4 به گرومن عرضه شد. رنگ کرم با کد FS20400، سبز تیره با کد FS34079 و قهوه‌ای با کد FS36622، رنگهای مورد نظر ایران بودند.
  • موتور: مذاکره دولت ایران با شرکت پرت و ویتنی برای قراردادن موتور اف۱۰۰ بر روی تام‌کت‌های سفارشی ایران به سرانجام نرسید و در نهایت موتور تی‌اف۳۰ بر روی گربه‌های ایرانی نصب شد. شاید بتوان گفت بزرگترین نقیصه این تام‌کت‌ها همین موتور غیرقابل اطمینان باشد.
  • توپ: بر روی هریک از تام‌کت‌ها یک توپ ام۶۱ والکان نصب شده‌است. این توپ در زیر و سمت چپ اتاقک خلبان قرار دارد.
  • شابلون: تمام شابلون‌های انجام‌شده بر روی اتاقک خلبان و سایر نقاط بدنه گربه‌های ایرانی به زبان انگلیسی انجام‌شده و از این جهت کاملاً مشابه مدل‌های مورد استفاده در نمونه‌های ارتش آمریکاست.
  • امکانات جانبی: تام‌کت‌های سفارشی ایران از امکانات جانبی بیشتری نسبت به مدل‌های نیروی دریایی آمریکا برخوردارند. وجود ماسک اکسیژن، صندلی‌های راحتتر با قفل‌های مطمئنتر و سیستم هدف‌گیری دقیقتر بعضی از این تمایزها هستند.

تام‌کت‌ها در خدمت نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایرانویرایش

 
بال خلبانی جنگنده F14 که بر روی لباس خلبانان این جنگنده نصب می‌شود
 
ایستاده از راست به چپ:جلیل زندی - بهروز خلیلی - حسن مظاهری. نشسته از راست به چپ: محسن محنتی - ابوالفضل مهرگان‌فر - فریدون علی‌مازندرانی

در فوریه و مارس ۱۹۷۹ میلادی، یعنی بعد از رفتن محمدرضاشاه و وقوع انقلاب، بسیاری از تام‌کت‌ها دچار نقص فنی شده بودند که مستشاران آمریکایی در آخرین روزهای دولت شاهنشاهی بوجود آورده بودند. این مستشاران موفق شده بودند دستگاه‌های الکترونیکی و خودکار این هواپیماها را از آن‌ها خارج سازند و نابود کنند.[۵]

در مارس ۱۹۷۹ آمریکا پیشنهادی مبنی بر بازگرداندن اف-۱۴های در اختیار ایران به آمریکا ارائه داد. این درخواست شامل محموله موشک‌های فینیکس نیز می‌شد. آمریکا این پیشنهاد را در جهت جلوگیری از در اختیار قرار گرفتن احتمالی کاتالوگ‌ها و در نتیجه تکنولوژی پیشرفته این جنگنده به دست کارشناسان نظامی اتحاد جماهیر شوروی انجام داد. در ابتدا مقامات دولت موقت انقلاب از جمله مهدی بازرگان با این درخواست موافقت کردند، ولی به دلیل حاصل نشدن توافق نهایی بر سر مبلغ پرداختی از جانب دولت فدرال آمریکا، این بازپس‌گیری انجام نشد.[۶]

در سپتامبر ۱۹۸۰ نیروی هوایی ایران فعالیت‌های خود را دوباره از سر گرفت و نام خود را به نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران (نهاجا IRIAF) تغییر داد. اکثریت خلبانان این نیرو کسانی بودند که پیش از انقلاب در آمریکا آموزش دیده بودند و سطح کیفی آن‌ها در هنگام اخذ مدرک خوب آموزش دیده(به انگلیسی: Well-Trained) بوده‌است.

اولین درگیری ثبت شده تامکت در جنگ ایران و عراق مربوط به یک فروند جنگنده اف-۱۴ با شماره سریال ۳–۶۰۲۰ بود که در تاریخ ۲۵ اردیبهشت ۱۳۶۰ (۱۵ می۱۹۸۱) یک موشک فونیکس به سمت یک فروند میگ ۲۵ نیروی هوایی عراق شلیک کرد. در این حادثه هواپیمای عراقی صدمه جدی ندید و توانست با سرعت ۲۸۰۰ کیلومتر بر ساعت از مهلکه بگریزد. در طول ۶ ماه اول جنگ تام‌کت‌ها موفق شدند ۵۰ فروند جنگنده عراقی (اکثراً جنگنده‌های میگ-۲۱ و میگ-۲۳ و تعداد کمتری هم سوخوهای ۲۰ و ۲۲ (مدل‌های صادراتی سوخو-۱۷) را سرنگون کنند. تنها گزارشی در ۶ ماهه اول جنگ از تلفات تام‌کت‌ها موجود است مربوط به آسیب یک تامکت در اثر نزدیکی زیاد به یک فروند میگ ۲۱ در لحظه انفجار آن است.[۳] قدرت جنگی تام‌کت‌ها به حدی بود که به خلبانان عراقی دستور داده شده بود با هیچ تام‌کتی درگیر نشوند و با دیدن تامکت صحنه مخاصمه را ترک کنند و عقب‌نشینی کنند.[۱]

در طول جنگ ایران و عراق از اف-۱۴ تام‌کت بیشتر برای اسکورت جنگنده‌های اف-۴ فانتوم و پوشش هوایی آسمان ایران استفاده می‌شد. رادار AWG-9 بسیار قوی تام‌کت‌ها قادر به شناسایی جنگنده‌های عراقی از فواصل بسیار دور بوده و از این حیث شبیه یک آواکس کوچک عمل می‌کرده‌است.[۷]

یکی از برگ‌های برنده تامکت در میان تمام جنگنده‌های دهه ۸۰ مجهز بودن این جنگنده به موشکهای فونیکس بوده‌است. استفاده از این موشک باعث می‌شد که تامکت برخی اوقات در نبردهای یک به سه در مقابل هواپیماهای عراق برنده پیکار شود.[۸]

بین سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۸۶ از تامکتهای نیروی هوایی بیشتر برای حفاظت از مراکز سیاسی تهران یا حفاظت و گشت‌زنی در اطراف جزیره خارگ مورد استفاده قرار می‌گرفت. پیروزیهای متعدد تامکتهای ایران در نبردهای هوایی با جنگنده‌های سوخو و میگ نیروی هوایی عراق موجب شد که عراق به دنبال جایگزینی برای این جنگنده‌ها افتد. در سال ۱۹۸۷ عراق اقدام به خرید تعدادی جنگنده داسو میراژ اف۱ مجهز به موشکهای هوا به هوا سوپر ۵۳۰ از فرانسه نمود. برای مقابله با تام‌کت‌های ایران، جنگنده‌های میراژ اف-۱ عراقی با سرعت بالا و در ارتفاع پایین که خارج از دید رادار اف-۱۴ است به پرواز درمی‌آمدند. هواپیماهای میراژ پس از نزدیک شدن به تامکت، ناگهان ارتفاع خود را افزایش می‌دادند و با یک حمله برق‌آسا یک یا دو موشک هوا-به-هوا به تام‌کت‌های ایرانی شلیک می‌کردند. از تیر سال ۱۳۶۷ (ژوئیه ۱۹۸۸)، عراق به همین روش توانست چندین اف-۱۴ ایرانی را هدف قرار دهد.[۷]

تهیه قطعات یدکیویرایش

پس از فروپاشی نظام شاهنشاهی در ایران و تیره شدن روابط ایران و آمریکا و اعمال تحریم تسلیحاتی بر ضد ایران، نیروی هوایی ایران برای سرویس این هواپیما دچار مشکلاتی بوده‌اند. ایران برای رفع این تحریم با کمک دلالان اسلحه اسرائیلی موفق شد حجم قابل توجهی از قطعات مورد نیاز خود را که تنها در اختیار ارتش آمریکا قرار داشت تهیه کند. بخشی از این قطعات در ماجرای ایران - کنترا به ایران ارسال شد.

بومی‌سازی تامکتویرایش

با ادامه تحریم نظامی آمریکا علیه ایران، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران از سال ۱۹۸۲ اقدام به ساخت قطعات یدکی و تعمیر قطعات معیوب این جنگنده در داخل ایران نمود و همچنین با بهسازی قطعات و ارتقای آن توانسته این هواپیما را تا حدودی به روز نگه دارد. واحد مهندسی و اورهال نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران توانسته کلیه کارهای مربوط به سرویس و نگهداری هواپیما از جمله تعمیرات سنگین را به مرحله خودکفایی برساند.[۸] ایران هم‌اکنون توانایی تولید کل قطعات و تجهیزات این هواپیما را دارا می‌باشد.[۹]

پیروزی‌های حاصله در جنگ ایران و عراقویرایش

تام‌کت‌های ایرانی در طول جنگ ۸ ساله بر اساس آمار دست کم ۱۶۰ پیروزی هوایی تأیید شده در نبرد هوایی با جنگنده‌های عراق به دست آوردند اگرچه تعیین دقیق نوع هواپیماهای منهدم شده در مواردی امکان‌پذیر نمی‌باشد اما با توجه به اطلاعات ایستگاه‌های شنود و فرکانس‌های دریافتی هواپیمای خفاش (یک هواپیمای سی-۱۳۰ مجهز به سامانه‌های شنود که قبل از انقلاب توسط ایران خریداری شد) و لاشه‌های کشف شده می‌توان جزئیات آن را صورت ذیل دانست:

کارنامهٔ خلبانان اف-۱۴ ایران در جنگ ایران و عراقویرایش

جدول زیر کارنامهٔ خلبانان اف-۱۴ ایران در جنگ ایران و عراق که نام‌شان تاکنون ثبت شده را دربردارد. این آمار مجموعاً شامل پیروزی‌های تأییدشده توسط منابع غربی و پیروزی‌های احتمالی می‌باشد. پیروزی‌های تأییدشده در ستون نوع هواگردهای شکارشده با فونت پررنگ نوشته شده و پیروزی‌های احتمالی با فونت کم رنگ و اریب نوشته شده‌اند.

نام خلبان تعداد پیروزی هواگردهای شکار شده
نوع سلاح تاریخ توضیحات
فریدون علی‌مازندرانی[۱۰] ۱۵ میگ-۲۱
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۱
داسو سوپر اتاندارد
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۳
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
میگ-۲۷
میگ-۲۷
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
سجیل (هوابه‌هوا) - ام‌آی‌ام۲۳ هاوک
ام۶۱ والکان
ام۶۱ والکان
سانحه سقوط هواپیما
سانحه سقوط هواپیما
سانحه سقوط هواپیما
سانحه سقوط هواپیما
سانحه سقوط هواپیما
سانحه سقوط هواپیما
۵۹/۰۶/۲۶
۵۹/۰۷/۰۳
۵۹/۰۷/۰۳
۵۹/۰۹/۰۹
۵۹/۰۹/۰۹
۶۰/۰۲/۰۴
۶۵/۱۱/۰۵
۶۲/۱۰/۱۸
۶۲/۱۲/۱۵
۵۹/۰۸/۲۲
۶۳/۱۱/۰۵
۶۳/۱۱/۰۵
۶۴/۰۱/۰۴
۶۴/۰۱/۰۴
سایت www.ganjejang.com مجموعه خاطرات نبردهای هوائی ایشان را منتشر نموده‌است.
فضل‌الله جاویدنیا[۱۰] ۱۳ میگ-۲۳
میگ-۲۳
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۱
داسو میراژ اف۱
میگ-۲۳
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
داسو میراژ اف۱
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
۶۰/۰۶/۲۴
۶۰/۰۷/۱۳
۶۰/۰۹/۰۴
۶۰/۰۹/۱۲
۶۱/۰۳/۱۶
۶۱/۰۴/۲۹
۶۱/۰۶/۰۶
۶۱/۱۱/۱۸
۶۲/۰۵/۲۰
۶۲/۱۱/۱۲
۶۳/۱۰/۰۱
خاطرات خود را در کتابی به نام " نبرد در آسمان " به چاپ رسانده‌است.
جلیل زندی[۱۰] ۱۱ میگ-۲۱
میگ-۲۱
میگ-۲۳
میگ-۲۳
سوخو-۲۲
سوخو-۲۲
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میراژ اف۱
میراژ اف۱
میراژ اف۱
ایم-۹پی
؟
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
؟
؟
؟
ایم-۵۴ای
؟
ایم-۹پی
ایم-۹پی
۶۰/۲/۲۵
؟ /۶۰/۱۰
۶۱/۷/۱۸
۶۱/۷/۱۸
؟ /۶۲/۶
؟ /۶۲/۶
؟ /۶۵/۱
؟ /۶۵/۱
۶۶/۶/۷
؟ /۶۶/۱۱
؟ /۶۶/۱۱
موفق‌ترین خلبان در نبردهای هوایی جنگ ایران و عراق و همچنین در تاریخ ایران تاکنون و همچنین موفق‌ترین خلبان هواپیمای اف- ۱۴ در جهان[۱۱][۱۲]
شهرام رستمی[۱۰] ۶ میراژ اف۱
میراژ اف۱
میراژ اف۱
میگ-۲۱
میگ-۲۵
میگ-۲۵
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
ایم-۷ئی
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
۶۰/۷/۳۰
۶۰/۷/۳۰
۶۰/۷/۳۰
۶۰/۷/۳۰
۶۱/۶/۲۵
۶۱/۹/۱۰
نخستین شکارچی میگ-۲۵
جمشید افشار[۱۰] ۶ میگ-۲۳
میگ-۲۱
میگ-۲۱
میراژ اف۱
سوخو-۲۲
میراژ اف۱
؟
ایم-۷ای
ایم-۵۴ای
؟
ایم-۵۴
ایم-۹پی
۵۹/۷/۲۱
۵۹/۸/۳۰
۵۹/۹/۶
۶۵/۷/۱۵
؟ /۶۵/۱۱
۶۷/۲/۲۵
عبدالمحمد فرح‌آور[۱۳] ۴ میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۳
ایم-۵۴ای ۶۰/۱۰/۱۷ عبدالمحمد فرح‌آور با یک موشک ایم-۵۴ فینیکس ۴ جنگندهٔ میگ-۲۳ فلاگر را هدف قرار داده و رکورد او در گینس ثبت شده‌است.
مصطفی (مجید) روستائی[۱۰] ۴ میگ-۲۳
میگ-۲۳
میگ-۲۱
میراژ اف۱
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
سانحه سقوط هواپیما
ایم-۵۴ای
۵۹/۱۰/۲۵
۶۰/۰۷/۱۳
۶۱/۰۸/۱۴
۶۳/۰۵/۱۶
مجموعه خاطرات نبردهای هوائی ایشان در فیس بوک https://www.facebook.com/mostafa.roustaie درج شده‌است.
اسدالله عادلی[۱۰] ۴ میگ-۲۳
'میگ-۲۳
'
میگ-۲۳
میگ-۲۹
ایم-۵۴ای
سجیل (هوابه‌هوا) - ام‌آی‌ام۲۳ هاوک
۶۰/۱۰/۱۷
۶۷/۰۵/۱۷
اسدالله عادلی به همراه کابین عقب محمد مسبوق در روزهای اولیه جنگ ۳ فروند میگ ۲۳ که در فرمیشن بسیار نزدیک به هم پرواز می‌کردند را با شلیک یک موشک فونیکس در حوالی جزیره خارگ سرنگون کردند که از این لحاظ دارای رکورد سرنگونی سه جنگنده با یک موشک فینیکس می‌باشد.
محمدهاشم آل آقا[۱۰] ۳ میگ-۲۱
میراژ اف۱
میراژ اف۱
ایم-۷ئی
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
۵۹/۸/۲۸
۶۰/۹/۲۰
۶۰/۹/۲۰
حسن افغان طلوعی[۱۴] ۲ میراژ اف۱
میراژ اف۱
ایم-۷ئی
ایم-۹پی
۶۵/۱۱/۲۹
۶۵/۱۱/۲۹
عباس امیراصلانی[۱۰] ۲ سوخو-۱۷
داسو میراژ اف۱
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
۶۰/۷/۳۰
۶۶/۱۲/۱
میراژ عراقی از نزدیکی دزفول و از فاصلهٔ ۱۵۰ کیلومتری هدف قرار داده شد و در حوالی دهلران سقوط کرد.
محمدرضا عطایی[۱۰] ۱ میگ-۲۳ ایم-۵۴ای ۵۹/۶/۲۲ نخستین شکارچی جنگندهٔ عراقی در پی تجاوز جنگنده‌های عراقی به خاک ایران ۹ روز پیش از آغاز رسمی جنگ ایران و عراق
جلیل مسلمی[۱۰] ۱ میگ-۲۳ ایم-۷ئی ۶۶/۱۱/۳
عباس حزین[۱۰] ۱ میگ-۲۱

میگ-25

ایم-۹پی ۵۹/۸/۴ اولین انهدام میگ 25
علی اصغر جهانبخش[۱۰] ۴ سوخو-۲۲
میگ-۲۵
میگ-۲۵
میگ-۲۱
ایم-۵۴ای
ایم-۵۴ای
سانحه سقوط هواپیما
ایم-۵۴ای
۵۹/۰۸/۱۲
۶۱/۰۹/۱۳
۶۲/۰۲/۲۳
۶۳/۱۱/۰۹
حسن هرندی[۱۰] ۳
ابوالفضل هوشیار[۱۰] ۳
بهرام قانعی[۱۰] ۲
عباس امیراصلانی[۱۰] ۳
یداله خلیلی[۱۰] ۶
حسین خلیلی[۱۰] ۲
غلامحسین هاشم پور[۱۰] ۴
محمدجعفر بهادران[۱۰] ۲
ناصر ادراکی[۱۰] ۲
خلیل دشتی زاده[۱۰] ۴
کمال جمشیدی[۱۰] ۲
ارسلان خادمی[۱۰] ۲
محمداسماعیل پیروان[۱۰] ۴
والی اویسی[۱۰] ۳
صمد ابراهیمی[۱۰] ۴
محمود کریمی[۱۰] ۲
غلامرضا نظام آبادی[۱۰] ۲
محسن محنتی[۱۰] ۴
حسین فرخی[۱۰] ۴
ابوالفضل مهرگانفر[۱۰] ۴
احمد مرادی طالبی[۱۰] ۲
رضا رمضانی[۱۰] ۲
روح الدین ابوطالبی[۱۰] ۳
علیرضا بیطرف[۱۰] ۲

تلفات و سقوط تام‌کت‌های ایرانیویرایش

از مجموع ۷۹ فروند جنگنده تامکت اف ۱۴ که از آمریکا به ایران وارد شدند، تاکنون ۱۷ فروند از بین رفته‌است:

۱- یک فروند قبل از انقلاب در تاریخ ۱۳۵۶/۰۴/۲۰ به خلبانی مرحوم سرگرد علی عابدی و کابین عقب خلبان آمریکائی (پرواز دو فروندی تامکت برای تمرین درگیری هوائی) در یک پرواز آموزشی، به‌دلیل استال موتور، به زمین‌خورد و هر دو خلبان جان خود را از دست دادند.

۲- یک فروند قبل از انقلاب در تاریخ ۱۳۵۶/۰۸/۱۳ به خلبانی سروان (تیمسار بازنشسته) غلامحسین هاشم پور (برادر هنرپیشه معروف جمشید هاشم پور) و کابین عقبی مرحوم سرگرد (تیمسار) عباس حزین در یک پرواز آموزشی به عنوان معلم که به‌دلیل استال موتور، مجبور به ترک اضطراری هواپیما شدند و هر دو خلبان به سلامت به زمین رسیدند.

۳- یک فروند در تاریخ ۱۳۶۰/۰۱/۲۵ به خلبانی سروان خلبان جعفر مردانی و کابین عقبی ستوانیکم غلامحسین عبدالشاهی بود که در منطقه برازجان اتفاق افتاد. در این حادثه، هواپیما بلافاصله پس از پایان سوختگیری و جدا شدن از زیر تانکر، به‌دلیل مانوری غیرعادی، با توجه به سنگین بودن وزن آن، ابتداء به حالت Erected Spin فرورفت و پس از اقدامات ناخواسته متقابل توسط خلبان، وارد حالت Inverted Spin شد و به همان حالت و بدون امکان حتی ایجکت خلبانان، با زمین برخورد نمود.

۴- یک فروند در اولین رویارویی با میراژهای اف ۱ تازه‌وارد به عراق، در تاریخ ۱۳۶۰/۰۸/۲۷ به خلبانی سروان غلامرضا نظام آبادی و کابین عقبی ستوانیکم فتح اله جلال‌آبادی با معرف "آهنگ ۲" از پایگاه اصفهان که در تله میراژها قرار گرفتند (ساندویچ اتک) و پس از اصابت موشک به هواپیما، خلبانها به سلامت در نزدیکی اهواز ایجکت نمودند.

۵- یک فروند در اولین رویارویی با میراژهای اف ۱ تازه‌وارد به عراق، در تاریخ ۱۳۶۰/۰۸/۲۷ به خلبانی سرگرد ابوالفضل هشیار و کابین عقبی ستوانیکم سعید صدیقیان از پایگاه شیراز که در تله میراژها قرار گرفتند (ساندویچ اتک) و پس از اصابت موشک به هواپیما، خلبانها به سلامت در نزدیکی اهواز ایجکت نمودند.

۶- یک فروند در اولین در رویارویی با میراژهای اف ۱ تازه‌وارد به عراق، در تاریخ ۱۳۶۰/۰۸/۲۷ به خلبانی سروان محمدجعفر بهادران و کابین عقبی ستوانیکم سید حسین حسینی از پایگاه اصفهان که در تله میراژها قرار گرفتند (ساندویچ اتک) و پس از اصابت موشک به هواپیما، خلبانها به سلامت در نزدیکی اهواز ایجکت کردند.

۷- یک فروند در تاریخ ۱۳۶۱/۰۴/۲۴ به خلبانی ستوانیکم حسن هرندی به اتفاق ستوانیکم احمد روستائی (در بال تامکت شماره ۱ به خلبانی سروان ابوالفضل مهرگانفر و ستوانیکم ابراهیم انصارین) بود که در هنگام اسکورت هواپیماهای اف ۴ برای بمباران از ارتفاع بالا، حین درگیری با ۶ فروند هواپیمای میراژ مهاجم عراقی، بال هواپیما آن‌ها در روی خاک عراق مورد اصابت یکی از ۸ موشک شلیک شده از سوی میراژهای عراقی قرار گرفت و هر دو خلبان در راه برگشت به ایران پس از اتمام سوخت (به دلیل نشت سوخت از بال آسیب دیده)، به ناچار هواپیما را ترک نمودند که باد آن‌ها را به این طرف اروندرود و سمت نیروهای خودی آورد ولی هواپیما در خاک عراق به زمین‌خورد. در تصویری که در سایت‌های وجود دارد و مجسمه یک خلبان عراقی را بحالت ایستاده بر روی لاشه یک تامکت نشان می‌دهد، لاشه همین تامکت ساقط شده می‌باشد.

۸- یک فروند به خلبانی سرهنگ محمدهاشم آل آقا و کابین عقبی محمد رستم پور در تاریخ ۱۳۶۳/۰۵/۲۰ (بنا به روایات مختلف که یکی اصابت موشک میگ ۲۳ عراقی و دیگری قفل راداری از سوی کابین عقب روی یک موشک کرم ابریشم شلیک شده به سمت کشتی‌های ایرانی و نتیجتاً تغییر مسیر موشک بر روی سیگنال راداری و نهایتاً اصابت آن به اف ۱۴ می‌باشد) که رستم پور به سلامت ایجکت کرد ولی آل آقا (احتمالاً به‌دلیل عمل نکردن سیستم ایجکت) با هواپیما به درون خلیج فارس سقوط نمود و جاودانه شد.

۹- یک فروند به خلبانی مرحوم سرگرد خلبان عباس حزین به اتفاق شهید سید حسین حسینی در تاریخ ۱۳۶۴/۰۱/۰۴ در درگیری با چهار هواپیمای عراقی پس از ساقط کردن یک فروند، مورد اصابت موشک هاگ از سوی سایت موشکی منطقه بوشهر قرار گرفته و به‌دلیل شدت انفجار، شهید حسینی بیهوش می‌گردد که با فعال نمودن صندلی پرتاب شونده وی توسط کابین جلو، موفق به ترک هواپیما می‌گردد اما پس از فرود بر روی آب به‌دلیل بیهوشی متأسفانه دچار خفگی گشته و به شهادت می‌رسد ولی مرحوم حزین از این مهلکه نیز جان سالم به در می‌برد.

۱۰- یک فروند توسط سروان احمد مرادی طالبی در تاریخ ۱۳۶۴/۰۶/۱۱ (۲ سپتامبر۱۹۸۶) به عراق پناهنده شد. کابین عقب وی، سروان (تیمسار فعلی) حسن نجفی بود که با عراقی‌ها همکاری نکرد و در سال ۱۳۶۹ بهمراه دیگر اسرای سرافراز، به ایران بازگشتند. سروان مرادی ۴ ماه بعد در آلمان کشته شد.

۱۱- یک فروند در سال ۱۳۶۵ به خلبانی سروان ارسلان خادمی به کابین عقبی ستوانیکم احمد روستائی مورد اصابت پدافند خودی در خارگ قرار گرفت که هر دو خلبان به سلامت از هواپیما خارج گردیدند.

۱۲- یک فروند به خلبانی سرهنگ بهرام قانعی و کابین عقبی ستوانیکم غلامرضا اصل داوطلب، در تاریخ ۲۷/۱۰/۱۳۶۵ در نزدیکی دزفول در تله جنگنده‌های عراقی افتاده (ساندویچ اتک) و هدف قرا می‌گیرند. شهید داوطلب در همان لحظه اصابت موشک، در ارتفاع و سرعت بالا اقدام به ایجکت نمود که در اثر پیچیده شدن بند چتر دور گردن ایشان، دچار خفگی شده و تا رسیدن به زمین، شهید می‌شود ولی قانعی که از برجسته‌ترین معلم خلبان‌های تامکت بود، هواپیما را تا نزدیکی ایذه هدایت می‌کند و در نهایت ناچار به ایجکت می‌شود و توسط یک زن از عشایر بختیاری، از پرتگاهی که چتر ایشان به درختی در بالای آن به حالت خطرناکی آویزان شده بود، نجات پیدا می‌کند و پس از تحویل به ژندارمری منطقه، به اصفهان منتقل می‌گردد.

۱۳- یک فروند در تاریخ ۲۰/۰۴/۱۳۶۶ به خلبانی سرگرد علیرضا بیطرف و کابین عقبی سروان منصور خانپور که برای یک پرواز آزمایشی از پایگاه اصفهان بلند شده بودند، زمانی که در حال چک کردن فرامین بودند (احتمالاً به دلیل failure hydraulic) هواپیما از کنترل خارج شد و به‌دلیل نزدیکی به زمین، در نزدیکی پایگاه اصفهان با زمین برخورد نمودند. در این حادثه، هر دو خلبان ایجکت کردند که علیرضا بیطرف درون آتش هواپیما به زمین رسید و شهید شد ولی خانپور در مسیر باد قرار گرفت و کمی دورتر از لاشه در حال سوختن هواپیما، سالم به زمین رسید.

۱۴- یک فروند به خلبانی علی اقبالی مقدم و کابین عقبی غلامرضا خورشیدی به‌دلیل استال موتور، در تاریخ ۰۷/۱۲/۱۳۷۰ در نزدیکی پایگاه اصفهان سقوط کرد و هر دو خلبان شهید شدند.

۱۵- یک فروند به خلبانی داریوش یاوری در کابین جلو و سرهنگ علی ابوعطا در کابین عقب در یک پرواز آموزشی در تاریخ ۳۱/۰۳/۱۳۸۳ در فاصله چند متری سطح زمین هنگام بنک زدن در نزدیکی پایگاه اصفهان سقوط کرد و هر خلبان دو شهید شدند (توضیح اینکه سرهنگ ابوعطا از قهرمانان جنگ و معلم خلبان تامکت بودند و فقط یکماه به بازنشستگی ایشان مانده بود)

۱۶- یک فروند به خلبانی سرگرد علیرضا کریمائی و کابین عقبی سروان مصطفی فصیحی در تاریخ ۰۶/۱۱/۱۳۹۱ پس از برگشت از اسکرمبل که به جهت ورودی هواپیمای آواکس آمریکایی به آب ها میهنی ایران صورت گرفته بود، در نزدیکی پایگاه بوشهر در خلیج فارس سقوط نمود و هر دو خلبان شهید شدند. (علت محتمل ورتیگو شدن خلبان ذکر شده‌است توسط رسانه‌های ایران). اما علت اصلی آن که توسط برخی از افسران ارتش به بیرون درز کرد هواپیمای اف چهارده تامکت که یکی از بهترین‌های نوع خود بود توسط سایت موشکی پدافند سپاه پاسداران به اشتباه مورد هدف قرار گرفته وجاودانه شدند.

17- متاسفان در تاريخ 22 ارديبهشت ماه سال 98 منابع خبري خبر دادند:

یکی از تامکت‌های پایگاه هوایی شهید بابایی اصفهان دچار سانحه شد و هر دو خلبان اجکت کردند.

🔹طبق شنیده‌ها سرهنگ خلبان اقدامی و سرگرد عربی خلبانان این سانحه بودند که هر دو زنده هستند. /کن نیوز

پروژه ارتقاء شهید باباییویرایش

نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران طی سالهای بعد از جنگ تحمیلی بارها این جنگنده را مورد ارتقاهای مختلف قرار داده بود ولی پروژه شهید بابایی جدی ترین و سنگین ترین ارتقا و مدرن سازی بر روی این جنگنده بوده است. در سال 2008 ، معاونت عملیات نیروی هوایی ایران نقشه راه ارتقای تمام تامکت ها را تا سال 2020 منتشر نمود. جهادخودکفایی و تحقیقات صنعتی نیروی هوایی وظیفه یافت با تمام پیمانکاران غیرنظامی که با تفویض مسئولیت سامانه های مورد نیاز ، فناوری و قطعات یدکی را فراهم نماید. این فرآیند برنامه بابایی نام گرفت و نخستین هواپیما در ژانویه سال 2009 تخصیص یافت. کار در آشیانه بازآماد اف-۴ فانتوم۲ در مهرآباد آغاز شد و پس از 36 ماه و [دریافت خصیصه (F-14 AM) گاه + F-14Aهم گفته می شود]پرواز 30 دقیقه ای آزمایشی را در 18 ژانویه 2012 انجام داد. آزمایش های پروازی بیشتری صورت گرفت و در آوریل سال 2012 به اسکادران 82 تاکتیکی تحویل داده شد. تعدادی از F-14 ها مجهز به رادار بومی شدند و بقیه نیز با همان رادار قبلی یعنی رادارAN/AWG-9 کاملا بهینه سازی شده[رادار قدیمی از پردازنده های CPU ضعیفی بهره میبردن] و کاملا به روز شده اند. و همچنین قطعات الکترونیک قدیمی به‌ویژه قطعات مربوط به رادار AN/AWG-9 و قطعات مربوط به سامانه مهمات با قطعات سبک‌تر و سریع‌تر تعویض شده اند و همچنین سامانه جنگ الکترونیک AN/ALQ-100 با تعویض آنتن، پروسسور، تحلیلگر و سامانه پیش‌تقویت با قطعات جدید به روز شد و کل سیم‌بندی شکاری نیز تعویض شده و مقرهای 1 و 8 برای افزودن قابلیت حمل MIM-23C یا R-73E تقویت شده است. افزون بر این یک سامانه ناوبری داخلی، سامانه رادیو UHF/VHF و بعضی قطعات دیگر نصب شده‌اند. الکترونیک پرواز تغییرات عمده ای یافت.قابلیت بعدی حمل بمب به این جنگنده افزوده شده. سیستم کنترل اتش جنگنده بهینه شده و سامانه ناوبری اینرسایی جدید و سامانه هشدار دهنده راداری RWR ارتقا یافت. بدنه کاملا از اشعه ایکس ری(X-ray) گذشته و تمامی مشکلات بدنه رفع شده. موتورها بهینه سازی شده اند و مشکلات قبلی آن برطرف شده. و در اخر این جنگنده به موشک های هوا به هوای جدید از جمله فکور ۹۰ ، ویمپل ار-۷۳ ، ویمپل ار-۲۷ مجهز شده است. رنگ آمیزی هواپیما نیز پس از انجام بهینه سازی ها تغییر پیدا کرد ، اما در ارزیابی های آتی نامناسب تشخیص داده شد. در سال 2013 سه فروند F-14AM دیگر به اسکادران 82 تحویل داده شد. آن ها اکنون در این پایگاه به عنوان آلرت واکنش سریع (QRA) در حال خدمت می باشند. درسپتامبر سال 2014 مرکز بازآماد پایگاه هشتم شکاری ، F-14AM دیگری را تحویل داد ، اما این بار به اسکادران 81. طبق برنامه کنونی نیروی هوایی ، ناوگان 62 فروندی F-14 ها تا سال 2030 در خدمت باقی خواهند ماند.

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Book: Iranian F-14 Tomcat Units in Combat
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ Iranian Air Force F-14
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ By Tom Cooper & Farzad Bishop (16 September 2003). "Persian Cats".
  4. F-14 Bureau Numbers
  5. Global Security Air Force
  6. Norman Kempster (۲۹ مارس ۱۹۷۹)، «Iran ready to Come Back F-14 Fighters»، روزنامه لس‌آنجلس تایمز
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ The Islamic Republic of Iran Air Force – IRIAF History
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ Tony Holmes & Bruce Hales (۲۰۰۴)، «THREE TO ONE»، IRANIAN F-14 TOMCAT UNITS IN COMBAT، London: Ospreypublishing، شابک ۱-۸۴۱۷۶-۷۸۷-۵
  9. By Vernon Loeb (۱۰ دسامبر ۲۰۰۰)، «2 Charged in Plot to Export Jet Parts»، روزنامه واشینگتن پست، ص. A۰۲
  10. ۱۰٫۰۰ ۱۰٫۰۱ ۱۰٫۰۲ ۱۰٫۰۳ ۱۰٫۰۴ ۱۰٫۰۵ ۱۰٫۰۶ ۱۰٫۰۷ ۱۰٫۰۸ ۱۰٫۰۹ ۱۰٫۱۰ ۱۰٫۱۱ ۱۰٫۱۲ ۱۰٫۱۳ ۱۰٫۱۴ ۱۰٫۱۵ ۱۰٫۱۶ ۱۰٫۱۷ ۱۰٫۱۸ ۱۰٫۱۹ ۱۰٫۲۰ ۱۰٫۲۱ ۱۰٫۲۲ ۱۰٫۲۳ ۱۰٫۲۴ ۱۰٫۲۵ ۱۰٫۲۶ ۱۰٫۲۷ ۱۰٫۲۸ ۱۰٫۲۹ ۱۰٫۳۰ ۱۰٫۳۱ ۱۰٫۳۲ ۱۰٫۳۳ ۱۰٫۳۴ ۱۰٫۳۵ ۱۰٫۳۶ ۱۰٫۳۷ ۱۰٫۳۸ ۱۰٫۳۹ ۱۰٫۴۰ ۱۰٫۴۱ ۱۰٫۴۲ ۱۰٫۴۳ ۱۰٫۴۴ ۱۰٫۴۵ ۱۰٫۴۶ ۱۰٫۴۷ ۱۰٫۴۸ Cooper, Tom; Bishop, Farzad (2004). Iranian F-14 Tomcat Units in Combat. Oxford: Osprey Publishing. pp. 85–88. ISBN 1 84176 787 5.
  11. Imperial Iranian Air Force: Samurai in the skies
  12. Fire in the Hills: Iranian and Iraqi Battles of Autumn 1982, by Tom Cooper & Farzad Bishop, Sept. 9, 2003
  13. Arabian Peninsula & Persian Gulf Database: Iranian Air-to-Air Victories, 1976-1981, Sept. 16, 2003
  14. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۲ نوامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۳.

پیوند به بیرونویرایش