اوپانیشادها (تلفظ دقیق‌تر ولی کمتر رایج: اوپَه‌نیشَدها) یا ودانتا از کهنترین متون مینوی آئین هندو هستند که به دوره برهمایی بازمی‌گردند. اوپانیشادها تأثیر شگرفی بر فلسفه و دین هندو داشته‌اند و مفاهیم باطنی این آئین را بیان نموده‌اند.

از میان متون دینی هندوئیسم، اوپانیشاد، توجه دین‌پژوهان را بیشتر به خود جلب کرده‌است، زیرا این متون اوج و پایان آموزه‌های ودایی (ودانته) است، که نمایانگر گذر از چندخدایی و گرایش به یک‌خدایی و وحدت وجود است.[۱]

در اوپانیشادها تبیین «حقیقتی» که ساری و جاری در همه پدیده‌های جهان است، جایگزین سرود و ستایش ایزدان و ایزدبانوان شده‌است. مشخصه اصلیِ این متون گذر از عین به ذهن و عبور از اندیشیدن درباره شگفتی جهان خارج به تأمل درونی است.[۱]

در اوپانیشاد، نمودها و پدیده‌های طبیعی مانند: باد، آب، آتش، آسمان، و خورشید که ایزدان مورد پرستش هندوان بودند به عنوان جلوه‌ای از وجود خدا دانسته شده‌اند.[۱]

شانکرا، قدیم‌ترین شرح و تفسیر را بر اوپانیشادها نوشت.

ریشه‌شناسیویرایش

عبارت سانسکریت اوپانیشاد (از «اوپا» به‌معنای «نزدیک» + «نی-شاد» به‌معنای «بنشین»)[۲] اشاره به جلوس شاگرد در نزدیکی استاد در حین دریافت آموزه‌های روحانی دارد.[۳] به‌نوشتهٔ واژه‌نامهٔ سانسکریت مانیر-ویلیامز، «به گفتهٔ منابع معتبر محلی، اوپانیشاد به‌معنای به استراحت نشاندن جهل به‌وسیلهٔ نمودن دانش روح عظمی است.»[۴]

شانکرا در شرحش بر اوپانیشادهای کاتا و بریهاداران‌یاکا می‌نویسد که اوپانیشاد به معنای آتماویدیا[الف] به‌معنای «دانش خویشتن» یا برهماویدیا[ب] به معنای «دانش برهمن» است. واژه اوپانیشاد در متن بسیاری از اوپانیشادها هم دیده می‌شود، از جمله در خط چهارم جلد سیزدهم در فصل اول اوپانیشاد چوندوگیا. ماکس مولر و پاول دوسن[پ] واژهٔ اوپانیشاد را در متن به‌صورت «دکترین پنهان» برگردانده‌اند[۵][۶] و رابرت هیوم[ت] آن را «معنای عرفانی» ترجمه کرده‌است.[۷] پاتریک آلیول[ث] هم آن معادل «ارتباطات پنهان» را برای آن برگزیده است.[۸]

شکل‌گیریویرایش

تألیفویرایش

هویت نگارندگان اوپانیشاد معلوم نیست. به‌گفتهٔ راداکریشنان، «هویت مؤلفان اغلب آثار ادبی کهن هندی مجهول است و ما نام مؤلفان اوپانیشاد را نمی‌دانیم.»[۹] اوپانیشادهای کهن ضمیمهٔ کهن‌ترین نوشته‌های آیین هندو یعنی وداهایند که سنتا آپائوروشیا («نا-انسانی، ابرانسانی»[۱۰] یا «غیرشخصی، بدون نگارنده»[۱۱][۱۲][۱۳] ) دانسته می‌شوند. بنابر وداها، این آثار را ویشی‌ها (عالمان) ماهرانه و درپی خلاقیت ملهم ساخته‌اند، چنان‌که نجاری ارابه‌ای را می‌سازد.[۱۴]

برخی از آرای فلسفی در اوپانیشادهای نخستین را به عالمان معروفی چون یاجناوالکیا، اودالاکا آرونی، شوتاکتو، شاندیلیا، آیتاریا،[ج]، بالاکی،[چ] پیپالادا، و ساناتکومارا نسبت داده‌اند.[۹][۱۵] از زنانی چون مایتریی و گارگی نیز در مناظره‌ها و پی‌نوشت‌های اوپانیشادهای نخستین نام برده شده‌است.[۱۶] همچنین استثنائاتی بر ناشناس بودن نگارندگان اوپانیشادها نیز هست، مثلاً در پایان اوپانیشاد شوتاشوتارا نام شوتاشوتارای خردمند آمده‌است که نگارندهٔ آن محسوب می‌شود.[۱۷]

برخی محققان بر این باورند که اوپانیشادها در گذر زمان با یکدیگر آمیخته[۱۸] و گسترش یافته‌اند. در متن‌های نسخه‌های مختلف اوپانیشادهای یکسان که در مناطق مختلف آسیای جنوبی یا در زبان‌های غیرسانسکریت یافت شده‌است و همچنین در بدنهٔ متن هر اوپانیشاد تفاوت‌هایی در وزن،[۱۹] شیوه نگارش، دستور زبان، و ساختار هست[۲۰][۲۱] و باور بر این است که متن‌های کنونی حاصل کار نگارندگان پرشماری باشد.[۲۲]

تاریخچهویرایش

محققان از زمان تألیف اوپانیشادها اطمینانی ندارند.[۲۳] فیلسوف و شارح متون هندو استیون فیلیپس[ح] می‌گوید که بررسی تاریخ‌شناسی اوپانیشادهای نخستین عملی دشوار است، چرا که این کار بر شواهد محدود، تحلیل لحن کهن، شیوه‌شناسی، و تکراریات بین متون صورت می‌گیرد و بر فرضیاتی مبنی بر سیر تدوین و تکامل احتمالی ایده‌ها و تأثیر فلسفه‌های هندی بر یکدیگر استوار است.[۲۴] پاتریک آلیولِ هندشناس نیز می‌گوید «بر خلاف برخی ادعاها، تعیین تاریخی برای تألیف این اسناد [اوپانیشادهای نخستین] که از چند قرن دقیق‌تر باشد کاری است به پایداری خانه‌ای پوشالی.»[۲۵] برخی محققان بر آن بوده‌اند که با تحلیل مشابهات بین اوپانیشادهای هندو و متون بودایی، تاریخ تألیف اوپانیشادها را تعیین کنند.[۲۶]

پاترین آلیول تاریخ‌شناسی ذیل را برای اوپانیشادهای نخستین (یا اوپانیشادهای اصلی) پیشنهاد می‌کند:[۲۷][۲۵]

  • بریهاداران‌یاکا و چوندوگیا متونی پیشابودایی و قدیمی‌ترین اوپانیشادهایند و می‌شود تاریخ تألیف آنها را در قرون هفتم یا ششم قبل‌ازمیلاد (یک قرن این‌ور یا آن‌ورتر) دانست.[۲۸][۲۶]
  • سه اوپانیشاد دیگر نثر (تایتیریا، آیتاریا، و کاوشیتاکی) نیز احتمالاً پیشابودایی‌اند و می‌توان آن‌ها در قرن ششم تا پنجم قبل‌ازمیلاد گذاشت.[نیازمند منبع]
  • کنا قدیمی‌ترین اوپانیشاد منظوم است و پس از آن کاتا، ایشا، شوتاشوتارا، و مونداکا سروده شده‌اند. زمان سرایش این اوپانیشادها احتمالاً در چند قرن آخر قبل‌ازمیلاد بوده‌است.[۲۹]
  • دو اوپانیشاد جدیدتر منثور، پراشنا و موندوکیا، نمی‌توانند مدت زمان بسیاری پس از میلاد مسیح تألیف شده‌باشند.[۲۷][۲۵]

استیون فیلیپس تاریخ تألیف اوپانیشادهای نخستین را در بازهٔ زمانی ۸۰۰ تا ۳۰۰ پیش‌ازمیلاد می‌داند. به‌گفتهٔ او نظر غالب هندشناسان کنونی بر این است که اوپانیشادهای بریهاداران‌یاکا، چوندوگیا، ایشا، تایتیریا، آیتاریا، کنا، کاتا، مونداکا، و پراشنا پیشابودایی و پیشاجِین‌اند و شوتاشوتارا و موندوکیا همزمان با ادبیات نخستین بودایی و آیین جین تألیف شده‌اند.[۲۴]

تألیف اوپانیشادهای متأخر (موسوم به «اوپانیشادهای کوچک»)، که تعدادشان به ۹۵تا می‌رسد، از اواخر هزاره نخست پیش‌ازمیلاد تا میانهٔ هزارهٔ دوم میلادی صورت گرفته‌است.[۳۰]گوین فلاد تاریخ تألیف بسیاری از بیست اوپانیشاد یوگا را در بازهٔ تاریخی ۱۰۰ تا ۳۰۰ میلادی می‌داند.[۳۱] پاتریک آلیول و محققان دیگر برآنند که هفت تا از بیست اوپانیشاد شانایاشا احتمالاً زمانی بین قرون آخر هزارهٔ نخستین بیش‌ازمیلاد تا سال ۳۰۰ میلادی تألیف شده‌اند.[۳۰] حدود نیمی از اوپانیشادهای شانایاشا را احتمالاً در قرون چهاردهم تا پانزدهم میلادی نوشته باشند.[۳۰]

جغرافیاویرایش

باور بر این است که اوپانیشادهای نخستین در شمال هند تألیف شده‌اند. این منطقه از غرب با دره سند علیا، از شرق با دره گنگ سفلی، از شمال با دامنه‌های هیمالیا، و از جنوب با رشته‌کوه ویندیا محصور است.[۲۵] محققان تا حد قریب‌به‌اطمینان بر این باورند که منطقه‌ای که اوپانیشادهای نخستین را تولید کرده مرکز برهمن‌گرایی باستان بوده و شامل کورو-پانچالا و کوسالا-ویدئا و مناطق بلافاصله مجاور اینها می‌شده‌است.[۳۲] مرزهای این منطقه دربرگیرنده مرزهای امروزی بیهار، نپال، اونار برادش، اوتارکند، هیماچال پرادش، هاریانا، شرق راجستان، و شمال مادیا پرادش بود.[۲۵]

بااینکه مساعی پرشماری درجهت تعیین خاستگاه هرکدام از اوپانیشادها انجام شده‌است، نتایج این مساعی چندان مطمئن نیستند. ویتزل[خ] مرکز اتفاقات در اوپانیشاد بریهاداران‌یاکا را منطقهٔ ویدئا می‌داند که فرمانروای آن جاناکا در این اوپانیشاد نقشی بارز دارد.[۳۳] اوپانیشاد چوندیاگا نیز احتمالاً در مناطق غربی شبه‌جزیره هند، شاید در کورو-پانچالا تألیف شده‌است.[۳۴]

در قیاس با اوپانیشادهای اصلی، اوپانیشادهای جدید مضبوط در موکتیکا به منطقه‌ای کاملاً متفاوت، احتمالاً در هند تعلق دارند.[۳۵] در فصل چهارم اوپانیشاد کاوشیتاکی، از منطقه‌ای به نام کاشی (بنارس امروزی) باد شده‌است.[۲۵]

طبقه‌بندیویرایش

متون اصیل موکتیکا: اوپانیشادهای اکبر و اصغرویرایش

اوپانیشادهای موکیاویرایش

اوپانیشادهای جدیدویرایش

بخش‌هاویرایش

مهم‌ترین بخش‌های اوپانیشادها عبارتند از:

  • ایشیا اوپانیشاد
  • آیتاریا اوپانیشاد
  • کنا اوپانیشاد
  • پراشنا اوپانیشاد
  • کاتها اوپانیشاد
  • مونداکا اوپانیشاد
  • چوندوگیا اوپانیشاد

برگردان فارسیویرایش

داراشکوه، پسر امپراتور مغولی هند، شاه جهان، برای نخستین بار پنجاه اوپانیشاد را به زبان فارسی برگرداند؛ این ترجمه با نام سر اکبر شهرت یافت. در پیشگفتار کتاب، شاهزاده هندی، بیان نموده‌است که واژه کتاب المکنون در قرآن، اشاره به اوپانیشادها دارد. آشنایی غربیان با کتاب اوپانیشادها، نخستین بار، از راه همین ترجمه فارسی بود. صادق رضازادهٔ مشفق گزیده‌ای از اوپانیشاد را تحت عنوان «گزیدهٔ اوپه نیشدها» به فارسی ترجمه کرده و شرکت انتشارات علمی فرهنگی آن را به چاپ رسانده.

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ حاتمی گل‌مکانی، رحمت‌الله: رابطه خدا با انسان و جهان در اوپه‌نیشدها. در: نشریه «هفت آسمان»، بهار ۱۳۸۵ - شماره ۲۹. (از صفحه ۹ تا ۲۸).
  2. "Upanishad". Online Etymology Dictionary.
  3. Jones, Constance (2007). Encyclopedia of Hinduism. New York: Infobase Publishing. p. 472. ISBN 0816073368.
  4. Monier-Williams, p. 201.
  5. Max Müller, Chandogya Upanishad 1.13.4, The Upanishads, Part I, Oxford University Press, page 22
  6. Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, شابک ‎۹۷۸-۸۱۲۰۸۱۴۶۸۴, page 85
  7. Robert Hume, Chandogya Upanishad 1.13.4, Oxford University Press, page 190
  8. Patrick Olivelle (2014), The Early Upanishads, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸-۰۱۹۵۱۲۴۳۵۴, page 185
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ S Radhakrishnan, The Principal Upanishads George Allen & Co. , 1951, pages 22, Reprinted as شابک ‎۹۷۸-۸۱۷۲۲۳۱۲۴۸
  10. Vaman Shivaram Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary, see apauruSeya
  11. D Sharma, Classical Indian Philosophy: A Reader, Columbia University Press, ISBN, pages 196-197
  12. Jan Westerhoff (2009), Nagarjuna's Madhyamaka: A Philosophical Introduction, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸-۰۱۹۵۳۸۴۹۶۳, page 290
  13. Warren Lee Todd (2013), The Ethics of Śaṅkara and Śāntideva: A Selfless Response to an Illusory World, شابک ‎۹۷۸-۱۴۰۹۴۶۶۸۱۹, page 128
  14. Hartmut Scharfe (2002), Handbook of Oriental Studies, BRILL Academic, شابک ‎۹۷۸-۹۰۰۴۱۲۵۵۶۸, pages 13-14
  15. Mahadevan 1956, pp. ۵۹–۶۰.
  16. Ellison Findly (1999), Women and the Arahant Issue in Early Pali Literature, Journal of Feminist Studies in Religion, Vol. 15, No. 1, pages 57-76
  17. Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Volume 1, Motilal Banarsidass, شابک ‎۹۷۸-۸۱۲۰۸۱۴۶۸۴, pages 301-304
  18. For example, see: Kaushitaki Upanishad Robert Hume (Translator), Oxford University Press, page 306 footnote 2
  19. Max Müller, The Upanishads, p. PR72, at گوگل بوکس, Oxford University Press, page LXXII
  20. Patrick Olivelle (1998), Unfaithful Transmitters, Journal of Indian Philosophy, April 1998, Volume 26, Issue 2, pages 173-187;
    Patrick Olivelle (2014), The Early Upanishads, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸-۰۱۹۵۱۲۴۳۵۴, pages 583-640
  21. WD Whitney, The Upanishads and Their Latest Translation, The American Journal of Philology, Vol. 7, No. 1, pages 1-26;
    F Rusza (2010), The authorlessness of the philosophical sūtras, Acta Orientalia, Volume 63, Number 4, pages 427-442
  22. Mark Juergensmeyer et al. (2011), Encyclopedia of Global Religion, SAGE Publications, شابک ‎۹۷۸-۰۷۶۱۹۲۷۲۹۷, page 1122
  23. Olivelle 1998, pp. ۱۲–۱۳.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ Stephen Phillips (2009), Yoga, Karma, and Rebirth: A Brief History and Philosophy, Columbia University Press, شابک ‎۹۷۸-۰۲۳۱۱۴۴۸۵۸, pages 25-29 and Chapter 1
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ ۲۵٫۳ ۲۵٫۴ ۲۵٫۵ Patrick Olivelle (2014), The Early Upanishads, Oxford University Press, شابک ‎۹۷۸-۰۱۹۵۱۲۴۳۵۴, pages 12-14
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ King 1995, p. ۵۲.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ Olivelle 1998, pp. 12-13.
  28. Olivelle 1998, p. xxxvi.
  29. Patrick Olivelle, Upanishads, Encyclopædia Britannica
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ Olivelle 1992, pp. ۵, ۸–۹.
  31. Flood 1996, p. ۹۶.
  32. Olivelle 1998, p. xxxvii.
  33. Olivelle 1998, p. xxxviii.
  34. Olivelle 1998, p. xxxix.
  35. Deussen 1908, pp. ۳۵–۳۶.

منابعویرایش

  • «اوپانیشادها». ویکی‌پدیای انگلیسی. دریافت‌شده در ۲ نوامبر ۲۰۰۸.


خطای یادکرد: خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «persian-alpha» وجود دارد، اما برچسب <references group="persian-alpha"/> متناظر پیدا نشد. ().