لاتین

زبانی هند-اروپایی و مادر زبان‌های رومی‌تبار
(تغییرمسیر از زبان لاتین)

لاتین یا لاتینی (latīnum) یک زبان کلاسیک متعلق به شاخه ایتالی زبان‌های هندواروپایی است. زبان لاتین در اصل در نواحی اطراف رم، معروف به لاتیوم گفتگو می‌شد. با قدرت‌گیری جمهوری روم، لاتین به زبان اصلی در ایتالیا و سپس در سراسر غرب امپراتوری روم تبدیل شد. لاتین نیای زبان‌های رومی امروزی در اروپاست و واژگان بسیاری را به دیگر زبان‌های اروپایی همچون انگلیسی وارد کرده‌است. در انگلیسی از ریشه‌های لاتین (و یونانی باستان) در الهیات، علوم، پزشکی و قانون استفاده می‌شود. لاتین در سریر مقدس (شهر واتیکان) زبان رسمی است.

لاتین
lingua latīna
Rome Colosseum inscription 2.jpg
نوشته‌های لاتین در کولوسئوم رم
زبان بومی در
قومیتلاتین‌ها
دورهلاتین عامیانه در سده ۶ تا ۹ میلادی به زبان‌های رومی تبدیل شد؛ زبان رسمی آن به عنوان زبان میانجی علمی اروپای قرون وسطی و کیلیکیه و همچنین زبان مقدس کلیسای کاتولیک تداوم یافته‌است.
الفبای لاتین
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
  سریر مقدس
تنظیم‌شده توسط
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹la
ایزو ۲–۶۳۹lat
ایزو ۳–۶۳۹lat
گلاتولوگimpe1234[۲]
lati1261[۳]
زبان‌شناسی51-AAB-aa to 51-AAB-ac
{{{mapalt}}}
نقشه اوج امپراتوری روم در زمان تراژان (حدود ۱۱۷ میلادی) و مناطق لاتین‌زبان (جگری‌رنگ). زبان‌های دیگری نیز در امپراتوری رایج بود.
{{{mapalt2}}}
محدوده زبان‌های رومی، نوادگان امروزی زبان لاتین، در اروپا
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

در اواخر دوران جمهوری روم (۷۵ قبل از میلاد)، لاتین باستان به لاتین کلاسیک معیار تبدیل شده بود. لاتین عامیانه گونه محاوره‌ای لاتین بود که در همان زمان گفتگو می‌شد و در کتیبه‌ها و آثار طنزنویسانی مانند پلوتس و ترنتیوس و نویسندگانی همچون پترونیوس از آن یاد شده‌است.[۴] لاتین پسین زبان نوشتاری از قرن ۳ است. شکل محاوره ای آن لاتین عامیانه در قرن‌های ۶ تا ۹ به زبان‌های رومی، مانند ایتالیایی، ساردنیایی، ونتی، ناپولی، سیسیلی، پیدمونتی، لومبارد، فرانسوی، فرنکو-پروونسال، اکسیان، کرسی، لادین، فریولی، رومانش، کاتالان/والنسیایی، آراگونی، اسپانیایی، آستوری، گالیسی و پرتغالی توسعه یافت است. لاتین قرون وسطی از قرن ۹ تا رنسانس به عنوان زبان ادبی اروپا مورد استفاده قرار می‌گرفت. این زبان سپس به لاتین نوین تکامل یافت. لاتین تا اواخر قرن هجدهم، تا زمانی که زبان‌های بومی (از جمله زبان‌های رومی) جایگزین آن شدند، زبان ارتباطات بین‌المللی و تحصیلات علمی بود. لاتین کلیسایی زبان رسمی سریر مقدس و آیین رومی کلیسای کاتولیک است.

لاتین یک زبان کاملاً اشتقاقی، دارای سه جنس، شش یا هفت حالت دستوری، پنج صرف، چهار نوع صرف فعل، شش زمان، سه شخص، سه وجه، دو جهت فعل، دو یا سه نمود و دو شمار است. الفبای لاتین از الفبای اتروسکی و یونانی و در نهایت از الفبای فنیقی گرفته شده‌است.

تاریخویرایش

 
نقشه زبانی ایتالیای مرکزی در آغاز گسترش روم

این زبان دارای تعدادی مرحله تاریخی است که هر یک از آن‌ها با تفاوت‌های ظریف واژگان، کاربرد، املا، ریخت‌شناسی و نحو متمایز می‌شوند. هیچ قانون سخت و سریعی برای دسته‌بندی وجود ندارد. دانشمندان مختلف بر ویژگی‌های مختلف تأکید دارند. در نتیجه، فهرست‌ها گوناگون و همچنین دارای نام‌های جایگزین هستند.

علاوه بر مراحل تاریخی، لاتین کلیسایی به سبک‌هایی که نویسندگان کلیسای کاتولیک روم از اواخر دوران باستان به بعد و همچنین دانشمندان پروتستان از آن‌ها استفاده می‌کردند اشاره دارد.

پس از سقوط امپراتوری روم غربی در سال ۴۷۶ و ظهور پادشاهی‌های ژرمن به جای آن، مردم ژرمنی‌زبان لاتین را به عنوان زبانی مناسب تر برای استفاده‌های قانونی و دیگر اهداف به رسمیت شناختد.

لاتین باستانویرایش

 
لاجورد نیجر، احتمالاً کهن‌ترین کتیبه لاتین موجود، مربوط به رم در حدود ۶۰۰ ق. م در زمان پادشاهی روم

نخستین شکل شناخته‌شده لاتین، لاتین باستان است که از پادشاهی روم تا اواخر دوره جمهوری روم صحبت می‌شد. این زبان در کتیبه‌ها و برخی از آثار اولیه ادبیات لاتین، مانند کمدی‌های پلتوس و ترنتیوس، گواهی شده‌است. الفبای لاتین از الفبای اتروسکی ابداع شد. این نوشتار در ابتدا راست به چپ یا بوستروفیدن بود[۵] و در نهایت به یک خط چپ به راست تبدیل شد.

لاتین کلاسیکویرایش

در اواخر دوران جمهوری و در نخستین سال‌های امپراتوری، یک لاتین کلاسیک جدید، با نوشتن آثار بزرگ ادبیات کلاسیک که در مکاتب دستور زبان و بلاغت تدریس می‌شد، توسط سخنوران، شاعران، مورخان و دیگر باسوادان، به وجود آمد. دستور زبان‌های آموزشی امروزی ریشه در چنین مدارسی دارد که به عنوان نوعی آکادمی زبان غیررسمی فعالیت می‌کرده و به حفظ و تداوم گفتار تحصیل‌کردگان اختصاص داشته‌است.

لاتین پسینویرایش

لاتین پسین در دوران باستان پسین[۶] از سده ۳ تا ۶ میلادی رایج بود.[۷][۸] این دوره از لاتین را میان دوره‌های لاتین کلاسیک و لاتین قرون وسطی می‌دانند. در مورد زمان دقیق پایان لاتین کلاسیک یا شروع لاتین قرون وسطی اتفاق نظر علمی وجود ندارد. با این حال، آثار لاتین پسین با داشتن ویژگی‌هایی قابل شناسایی هستند.

لاتین عامیانهویرایش

تجزیه و تحلیل فلسفی آثار لاتین باستان، مانند آثار پلوتوس، که حاوی بخش‌هایی از گفتار روزمره است، نشان می‌دهد که یک زبان گفتاری لاتین (اصطلاحاً sermo vulgi، «گفتار توده‌ها» به نوشته سیسرون)، همزمان با لاتین کلاسیک وجود داشت. این زبان غیررسمی به ندرت نوشته می‌شده‌است و بنابراین فیلسوفان فقط واژگان و عبارات منفردی را ذکر می‌کنند که در آثار نویسندگان کلاسیک و دیوارنویسی‌ها آمده‌است.[۹] از آنجا که توسعه این زبان به خودی خود آزاد بود، هیچ دلیلی وجود ندارد که تصور کنیم این زبان از نظر تاریخی یا جغرافیایی یکنواخت باشد. برعکس، جمعیت‌های اروپایی رومی‌زبان هر یک گویش‌های خود را در این زبان داشتند، که در نهایت منجر به تمایز زبان‌های رومی شد.[۱۰] سقوط امپراتوری روم به معنای زوال معیارهای آموزشی بود که باعث ایجاد لاتین پسین شد، مرحله‌ای پساکلاسیک از زبانی که در نوشته‌های مسیحیان آن زمان دیده می‌شود. این امر نه تنها به دلیل کاهش تحصیلات بلکه به دلیل تمایل به انتشار آثار به زبان توده‌ها و منطبق‌تر با گفتار روزمره بود.

لاتین عامیانه حداکثر تا قرن نهم، که نخستین نوشته‌های رومی شروع به پدیداری کرد، به زبان‌های متمایزی تبدیل شده بود. آن‌ها، در طول این دوره، به گفتار روزمره محدود بودند، زیرا لاتین قرون وسطی برای نوشتن استفاده می‌شد.[۱۱][۱۲]

لاتین قرون وسطیویرایش

 
کتاب مقدس مالمزبری به لاتین مربوط به ۱۴۰۷.

لاتین قرون وسطی لاتین نوشتاری است و در دوره‌ای از لاتین پساکلاسیک استفاده می‌شود که هیچ زبان لاتین گفتاری وجود ندارد. چرا که زبان گفتاری به زبان‌های مختلف رومی آغازین تبدیل شده بود. با این حال، در دنیای تحصیل‌کردگان و در امور رسمی، زبان لاتین بدون داشتن پایگاه گفتاری طبیعی، تداوم یافت. این لاتین همچنین به سرزمین‌هایی گسترش یافت که هرگز به زبان لاتین صحبت نکرده بودند، مانند ملت‌های ژرمنی و اسلاوی. این زبان برای ارتباطات بین‌المللی بین کشورهای عضو امپراتوری مقدس روم و متحدان آن مفید واقع شد.

لاتین رنسانسویرایش

 
بیشتر کتاب‌های چاپی قرن پانزده (اینکانوبولا) به زبان لاتین بودند و زبان‌های بومی نقش کوچکی را در چاپ بازی می‌کردند.[۱۳]

موقعیت لاتین در رنسانس با تصویب اومانیست‌ها، به عنوان یک زبان گفتاری تقویت شد. آن‌ها که غالباً توسط اعضای روحانیت هدایت می‌شدند، از تخریب سریع بازمانده‌های جهان کلاسیک و ادبیات آن متعجب بودند؛ بنابراین تلاش کردند هرچه را که می‌توانند حفظ کنند و زبان لاتین را به آنچه در گذشته بود برگردانند و روش تولید نسخه‌های اصلاح‌شده آثار ادبی را که با مقایسه نسخه‌های خطی برجای‌مانده انجام می‌شد، معرفی کردند. آن‌ها حداکثر تا قرن پانزدهم، نسخه‌های پشتیبانی‌شده توسط دانشمندان را جایگزین لاتین قرون وسطایی کردند و با انجام پژوهش سعی در کشف زبان لاتین کلاسیک داشتند.[۱۴][۱۱]

لاتین نوینویرایش

در اوایل دوران نوین، زبان لاتین هنوز مهم‌ترین زبان فرهنگی در اروپا بود؛ بنابراین، تا پایان قرن هفدهم بیشتر کتاب‌ها و تقریباً تمام اسناد دیپلماتیک به زبان لاتین نوشته می‌شدند. پس از آن، بیشتر اسناد دیپلماتیک به زبان فرانسوی (یک زبان رومی) و سپس به زبان‌های بومی یا سایر زبان‌ها نوشته شدند.

لاتین امروزیویرایش

زبان لاتین امروزه با وجود نداشتن گویشور بومی، هنوز هم برای اهداف مختلفی در جهان استفاده می‌شود.

استفاده مذهبیویرایش

 
تابلویی در متروی تاین و ور در انگلستان به انگلیسی و لاتین، برای ادای احترام وجود یک پاسگاه امپراتوری روم در این منطقه.

بزرگترین سازمانی که لاتین را در زمینه‌های رسمی و نیمه‌رسمی حفظ می‌کند، کلیسای کاتولیک است. لاتین زبان آیین رومی مسیحی است. این زبان رسمی سریر مقدس، زبان اصلی مجله عمومی آن و زبان کاری روتای رومی است. در واتیکان همچنین تنها خودپرداز جهان به زبان لاتین وجود دارد.[۱۵] در دانشگاه‌های پاپی دوره‌های تحصیلات تکمیلی قانون کلیسایی به زبان لاتین تدریس می‌شود و مقالات نیز به همان زبان نوشته می‌شوند.

استفاده از لاتین برای شعارهاویرایش

در جهان غرب، بسیاری از سازمان‌ها، دولت‌ها و مدارس به دلیل ارتباط آن با رسمیت ، سنت و ریشه‌های فرهنگ غربی، از لاتین برای شعارهای خود استفاده می‌کنند.

شعار کانادا A mari usque ad mare («از این کران تا آن کران») و بیشتر شعارهای استان‌های آن به زبان لاتین هستند. صلیب ویکتوریای کانادا از صلیب ویکتوریای بریتانیا که دارای کتیبه «For Valor» است، الگو گرفته‌است. از آنجا که کانادا رسماً دو زبانه است، عبارت لاتین Pro Valore مدال کانادا جایگزین عبارت انگلیسی پیشین آن شده‌است.

شعار اسپانیا PLVS VLTRA، به معنای «فراتر از آن»، نیز ریشه لاتین دارد.[۱۶] این برگرفته از شعار شخصی کارل پنجم، امپراتور مقدس روم و پادشاه اسپانیا (به عنوان کارل اول) و حاصل واژگونی عبارت Non terrae plus ultra («هیچ سرزمینی فراتر از آن نیست») است. گفته می‌شود که این کار برای هشدار بر روی ستون‌های هرکول در تنگه جبل‌الطارق، که حاشیه جهان شناخته‌شده آن روز بود، حک شده بود. کارل این شعار را در پی کشف دنیای جدید توسط کلمبوس اتخاذ کرد و همچنین دارای استعاره‌هایی در مورد خطرپذیری و تلاش برای تعالی است.

چندین ایالت آمریکا نیز شعار لاتین دارند: مانند Qui transtulit sustinet («کسی که بپیوندد، باقی خواهد ماند») کنتیکت؛ Per aspera ad astra («به سوی ستارگان، با هر سختی‌ای») کانزاس؛ Nil sine numine («هیچ‌چیز بدون خداوند ممکن نیست») کلرادو؛ Si quaeris peninsulam amoenam, circumspice («اگر در جستجوی خوشحالی هستی، به خود نگاه کن») میشیگان؛ Salus populi suprema lex esto («بگذار رفاه مردم، قانون اساسی باشد») میزوری؛ Esse Quam Videri («بودن بهتر از وانمود کردن») کارولینای شمالی؛ Sic semper tyrannis («این است فرجام ستمکار») ویرجینیا؛ و Montani Semper Liberi («کوه‌ها همیشه آزادند») ویرجینیای غربی.

امروزه بسیاری از سازمان‌های نظامی دارای شعارهای لاتین مانند Semper Paratus («همیشه آماده»)، شعار گارد ساحلی ایالات متحده؛ Semper Fidelis («همیشه وفادار»)، شعار نیروی دریایی ایالات متحده؛ Semper Supra («همیشه بالاتر»)، شعار نیروی فضایی ایالات متحده؛ و Per ardua ad astra («از طریق ناملایمات / مبارزه با ستارگان»)، شعار نیروی هوایی سلطنتی.

برخی از کالج‌ها و دانشگاه‌ها شعارهای لاتین را پذیرفته‌اند، برای نمونه شعار دانشگاه هاروارد Veritas («حقیقت») است. وریتاس الهه حقیقت، دختر کیوان و مادر فضیلت بود.

سایر کاربردهای امروزیویرایش

سوئیس Helvetia نام کوتاه لاتین این کشور را روی سکه‌ها و تمبرها چاپ می‌کند، زیرا با رسمی بودن چهار زبان در سوئیس، جایی برای نوشتن نام کشور به هر چهار زبان وجود ندارد. به همین دلیل، کد بین‌المللی وسیله نقلیه و اینترنت سوئیس CH است که مخفف Confœderatio Helvetica، نام کامل لاتین این کشور، می‌باشد.

میراثویرایش

زبان‌های ایتالیایی، فرانسوی، پرتغالی، اسپانیایی، رومانیایی، کاتالان، رومانش و سایر زبانهای رومی نوادگان مستقیم زبان لاتین هستند. همچنین مشتقات بسیاری از لاتین به انگلیسی و همچنین آلمانی، هلندی، نروژی، دانمارکی و سوئدی وارد شده‌است. زبان لاتین هنوز در شهر واتیکان، یک دولت‌هر شهری واقع در رم، که مقر کلیسای کاتولیک است، صحبت می‌شود.

ادبیاتویرایش

آثار چند صد نویسنده باستانی که به زبان لاتین می‌نوشتند، بطور کامل یا جزئی باقی مانده‌است. آن‌ها تا حدی موضوع رشته مطالعات کلاسیک هستند. آثار آن‌ها قبل از اختراع چاپ به صورت دست‌نویس منتشر می‌شد و اکنون در نسخه‌های چاپی با دقت حاشیه نویسی منتشر می‌شوند. از مهم‌ترین نسخه‌های چاپی می‌توان به کتابخانه کلاسیک لوئب ، منتشر شده توسط انتشارات دانشگاه هاروارد، یا متون کلاسیک آکسفورد ، منتشر شده توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد اشاره کرد.

آموزشویرایش

 
فرهنگ لغت لاتین چند جلدی در کتابخانه دانشگاه گراتس .

در طول تاریخ اروپا، آموزش مطالعات کلاسیک برای کسانی که مایل به پیوستن به محافل باسوادان بودند بسیار مهم تلقی می‌شد. آموزش به زبان لاتین یک جنبه اساسی است. در جهان امروز، شمار زیادی از دانشجویان لاتین در ایالات متحده لاتین را از کتاب لاتین ویلوک می‌آموزند. این کتاب که برای نخستین بار در سال ۱۹۵۶ توسط فردریک ام. ویلوک منتشر شد.[۱۷] لاتین ویلوک به کتاب معیار بسیاری از دوره‌های مقدماتی لاتین در آمریکا تبدیل شده‌است.

جنبش لاتین زنده سعی دارد آموزش زبان لاتین را به همان روشی که زبان‌های زنده آموزش داده می‌شوند، به عنوان وسیله‌ای برای برقراری ارتباط گفتاری و نوشتاری، احیا کند. آثار آن در واتیکان و برخی از موسسات ایالات متحده مانند دانشگاه کنتاکی و دانشگاه ایالتی آیووا در دسترس است. انتشارات دانشگاه کمبریج انگلستان تأمین‌کننده اصلی کتاب‌های درسی لاتین برای همه سطوح، مانند مجموعه دوره‌های لاتین کمبریج، است. همچنین زیرمجموعه ای از متن‌های کودکانه به زبان لاتین توسط Bell & Forte منتشر شده‌است که ماجراهای موشی موسوم به مینیموس را بازگو می‌کند.

وضعیت رسمیویرایش

لاتین زبان رسمی کشورهای اروپایی زیر بوده یا هست:

دستور زبانویرایش

زبان لاتین دارای شش حالت دستوری (case) است که عبارتند از:

  • ۱- حالت فاعلی یا نومیناتیو (Nominative case): این حالت چنان‌که از نامش برمی‌آید، در باب فاعل جمله سخن می‌گوید؛ برای نمونه در جملات Anni fugiunt یعنی «سال‌ها سپری می‌شوند» و Labitur aetas به‌معنای «عمر تلف می‌شود» به‌ترتیب کلمات anni و aetas فاعل هستند. در جمله‌ی Cicero declaratus est consul به‌معنای «سیسرون به‌عنوان کنسول برگزیده شد» نیز Cicero در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است.[۲۳]
  • ۲- حالت ندایی یا وُکاتیو (Vocative case): این حالت چنان‌که از نامش برمی‌آید برای خطاب کردن یا صدا زدن کسی یا چیزی به‌کار می‌رود و نسبت‌به دیگر حالات کمترین کاربرد را دارد: !Pompei meorum prime sodalium به‌معنی «ای پومپیئوس، ای اولینِ رفقایم!»[۲۴]
  • ۳- حالت مفعولی‌مستقیم یا مفعول‌به یا آکوزاتیو (Accusative case): این حالت چند کارکرد دارد که عبارتند از:

۳.۱- برای بیان «مفعول مستقیم» یا Direct object؛ برای نمونه audentes fortuna iuvat[یادداشت ۱] به‌معنی «بخت و اقبال، متهوران را یاری می‌کند» در اینجا audentes در حالت آکوزاتیو مفعول‌مستقیم به‌کار رفته‌است. Agricola colit agros, uxor domum tuetur[یادداشت ۲] به‌معنای «کشاورز زمین‌ها را درو می‌کند، همسرش خانه را رسیدگی می‌کند». نیز در جمله‌ی Haec studia adulescentiam alunt, senectutem oblectant[یادداشت ۳] به‌معنای «این آموزش‌ها جوانی را تغذیه می‌کنند، کهنسالی را محظوظ می‌کنند‌». Antonius Brutum oppugnat, Mutinam circumsedet[یادداشت ۴] یعنی «آنتونیوس بروتوس را مورد حمله قرار می‌دهد، موتینا را محاصره می‌کند». Caesar equites flumen transjecit[یادداشت ۵] یعنی «قیصر سواره‌نظام را از رود عبور داد» که در این جمله دو آکوزاتیو (flumen و equites) دیده می‌شود. Ciceronem consulem populus declaravit[یادداشت ۶] یعنی «مردم سیسرون را به‌عنوان کنسول اعلام کردند». Solem fulgere videmus[یادداشت ۷] یعنی «ما خورشید را می‌بینیم که می‌درخشد»[۲۵]

۳.۲- برای بیان حرکت به‌سوی چیزی یا کسی: Romam ire یعنی «رفتن به‌سوی روم»؛ Suppetias ire «به‌کمک شتافتن»[۲۶]

۳.۳- کارکرد به‌عنوان نوعی قید: Omnia Mercurio similis, vocemque coloremque یعنی «از هرنظر شبیه به مرکوری، چه از نظر صدا چه از حیث رنگ».[۲۷]

۳.۴- برای بیان هدف: Legatos mittunt subsidium rogatum یعنی «فرستادگانی را برای کمک خواهی گسیل می‌دارند»؛ در اینجا legatos مفعول مستقیم (کارکرد اول آکوزاتیو) و subsidium هم آکوزاتیوِ هدف است.[۲۸]

  • ۴- حالت مفعولی غیرمستقیم یا مفعول‌له یا داتیو (Dative case): این حالت نیز مانند آکوزاتیو چند کارکرد دارد که عبارتند از:

۴.۱- بیان مفعول غیرمستقیم یا indirect object: مفعول غیرمستقیم در فارسی با نشانه‌های «برای»، «به» و گاهی «بر» به‌کار می‌رود: Saepe tibi meum somnium narravi[یادداشت ۸] یعنی «اغلب برای تو خوابم را تعریف کرده‌ام» یا Nobis spondet fortuna salutem[یادداشت ۹] یعنی «بخت و اقبال برای ما امنیت را ضمانت می‌کند». Imperat aut servit collecta pecunia cuique[یادداشت ۱۰] یعنی «پولِ جمع‌آوری شده بر هرکسی هم فرمان می‌رانَد و هم خدمت می‌کند».[۲۹] Gigantes bellum dis intulerunt[یادداشت ۱۱] یعنی «هیولایان به خدایان اعلان جنگ دادند»[۳۰]

۴.۲- برای بیان هدف: Laudi vertere alicui[یادداشت ۱۲] یعنی «روی کردن به کسی جهت تمجید». Equitatum auxilio Caesari miserunt[یادداشت ۱۳] یعنی «سواره‌نظامی را جهت کمک برای قیصر فرستادند»[۳۱]

۴.۳- برای بیان شخص یا چیزی که سود، نفع، یا ضرری متوجه اوست: مانند Homo homini lupus[یادداشت ۱۴] یعنی «انسان، گرگی [است] نسبت‌به انسان». Homini fidelissimi sunt equus et canis[یادداشت ۱۵] یعنی «اسب و سگ نسبت‌به انسان وفادارترین هستند»

  • ۵- حالت مفعول‌عنه یا آبلاتیو (Ablative case): این حالت نیز مانند دو حالت پیشین چند کارکرد دارد که عبارتند از:

۵.۱- برای بیان جدایی و انفصال: Populus Atheniensis Phocionem patria pepulit[یادداشت ۱۶] «یعنی خلق آتن، فوکیون[یادداشت ۱۷] را از میهن راند». vacare culpa maximum est solacium یعنی «رها بودن از گناه، بزرگ‌ترین آسودگی‌ است»[۳۲]

۵.۲- برای نمایاندن‌ سرچشمه یا اصالت چیزی: Ab Aenea prognatus[یادداشت ۱۸] یعنی «نشأت گرفته از آینیاس»[یادداشت ۱۹]. Atreus, Tantalo prognatus, pelope natus یعنی «آترئوس، از تبار تانتالوس، زاده شده از پلوپس» [۳۳]

۵.۳- برای بیان مقایسه: Nihil est amabilius virtute[یادداشت ۲۰] یعنی «هیچ‌چیز دوست‌داشتنی‌تر از فضیلت نیست»[۳۴]

۵.۴- برای بیان پیوستگی: Iuvenem praestanti munere donat[یادداشت ۲۱] یعنی «جوان را با جایزه ویژه‌ای پاداش می‌دهد». Legiones pulchris armis praeditae[یادداشت ۲۲] یعنی «لژیون‌هایی مجهز به سلاح‌های پُر زرق و برق»[۳۵]

۵.۵- برای بیان کیفیت: Habuit fretrem Dumnorigem summa audacia یعنی «برادری داشت به‌نام دومنوریکس با شجاعتی بسیار»[۳۶]

۵.۶- برای بیان شیوه انجام کاری: Magna cum cura atque diligentia scripsit[یادداشت ۲۳] یعنی «با دقت و احتیاط فراوان نگاشت»[۳۷]

۵.۷- آبلاتیو خالص یا Ablative Absolute، برای بیان فرایند انجام کاری: Regibus exactis consules creati sunt[یادداشت ۲۴] یعنی «پس از اخراج شدن پادشاهان، کنسول‌ها ایجاد شدند». Pereunte obsequio, imperium intercidit یعنی «با از میان رفتن فرمانبرداری، اقتدار محو می‌شود»[۳۸]

۵.۸- برای بیان زمان: Natus est Augustus consulibus Cicerone et Antonio یعنی «آگوستوس در دوران کنسولی سیسرون و آنتونیوس زاده‌شد». die septimi یعنی «در روز هفتم»[۳۹]

۵.۹- برای بیان عامل یا وسیله‌ی انجام کاری: Remus a Romulo interfectus est یعنی «رموس به‌دست رومولوس کشته شد».Opportuna loca armatis hominibus obsidet[یادداشت ۲۵] یعنی«مواضع مناسب را بوسیله‌ی مردان مسلح تحت کنترل دارد». Dente lupus, cornu taurus petit یعنی «گرگ با دندان حمله می‌کند، گاو با شاخ»[۴۰]

۵.۱۰- برای بیان ارزش چیزی: Vendidit hic auro patriam[یادداشت ۲۶] یعنی «این [مرد] کشورش را بخاطر طلا فروخت». Multorum sanguine victoria stetit[یادداشت ۲۷] یعنی «پیروزی به‌قیمت جان خیلی‌ها بدست‌آمد»[۴۱]

۵.۱۱- برای بیان اندازه: Sol multis partibus maior est quam luna یعنی «خورشید بارها از ماه بزرگتر است»[۴۲]

۵.۱۲- برای بیان مکان:[۴۳] Caesar Pompeium Proelio Pharsalico vicit[یادداشت ۲۸] یعنی «سزار پومپیئوس را در نبرد فارسال مغلوب ساخت»

  • ۶- حالت اضافه یا جنیتیو (Genitive case): این حالت نیز همانند موارد پیشین دارای چند کارکرد است:

۶.۱- برای بیان تعلق داشتن و مالکیت: Nomen regis یعنی «نامِ پادشاه» Liber Gaii Iulii Caesaris یعنی «کتابِ گایوس یولیوس کایسار (سزار[۴۴]

۶.۲- برای بیان کیفیت چیزی: Puer annorum novem یعنی «پسری با نُه سال سن». Classis septuaginta navium یعنی «ناوگانی متشکل از هفتاد کشتی»[۴۵]

واج‌شناسیویرایش

تلفظ‌های باستانی لاتین بازسازی شده‌اند. از جمله داده‌های مورد استفاده برای بازسازی تلفظ‌ها، مطالب نویسندگان باستان، غلط‌های املایی، جناس، ریشه‌شناسی باستانی، املای وام‌واژگان لاتین در زبان‌های دیگر و توسعه تاریخی زبان‌های رومی است.[۴۶]

همخوان‌هاویرایش

لبی دندانی کامی نرم‌کامی چاکنایی
صاف لبی‌شده
انسدادی واک‌دار b d ɡ ɡʷ
بی‌واک p t k
سایشی واک‌دار (z)
بی‌واک f s h
خیشومی m n (ŋ)
ر-گونه r
ناسوده l j w

واکه‌هاویرایش

جلویی مرکزی پشتی
بسته i i: u u:
میانه e e: o o:
باز a a:

دستور زبانویرایش

لاتین از نظر نوع واژگان یک زبان ترکیبی و اشتقاقی است. واژاگان شامل یک جزء معنایی عینی و نشانگرهایی هستند که نقش دستوری واژه را مشخص می‌کنند. ترکیب ریشه و نشانگرها عناصر جمله‌ای بسیار فشرده‌ای را تولید می‌کند: amō، «دوست دارم» از یک جزء معنایی ama-، «عشق»، ساخته شده که بدان نشانگر ، شناسه اول شخص مفرد، افزوده شده‌است.

kra دستوری را می‌توان با تغییر نشانگرها تغییر داد: نشانگر برای بیان نقش‌های مختلف دستوری «عوض» می‌شود، اما جزء معنایی معمولاً تغییر نمی‌کند؛ در زبان‌ها برای عطف از وند استفاده می‌شود که شامل پیشوند، میانوند و پسوند است. عطف‌های لاتین هرگز پیشوند نیستند. برای نمونه amābit «او دوست خواهد داشت»، از همان ریشه amā- تشکیل شده‌است که به آن وند -bi-، نشانگر زمان آینده و وند -t، نشانگر سوم شخص مفرد، افزوده شده‌است.

در لاتین برای تصریف جنس، شمار و حالت در صفتها، اسمها و ضمیرها با فرایندی که اصطلاحاً صرف نامیده می‌شود، انجام می‌شود. نشانگرها نیز در فرایندی به نام صرف فعل به ریشه فعل‌ها برای نشان دادن شخص، شمار، زمان، جهت، وجه و نمود می پیونند. برخی از واژگان، مانند قیدها، حروف اضافه و حرف ندا، صرف‌ناپذیر هستند و هیچ‌یک از مراحل را نمی‌گذرانند.

نوشتارویرایش

 
کتیبه دوئنوس، مربوط به قرن ششم ق. م، یکی از نخستین متون شناخته شده لاتین باستان.

زبان لاتین با الفبای لاتین، که از الفبای اتروسکی گرفته شده‌است که آن نیز به نوبه خود از الفبای یونانی و در نهایت الفبای فنیقی گرفته شده‌است.[۴۷] این الفبا همچنان در طول قرن‌ها به عنوان خط زبان‌های رومی، سلتی، ژرمنی، بالتیک، فینی و بسیاری از زبان‌های اسلاوی (لهستانی، اسلواکی، اسلوونیایی، کرواتی، بوسنیایی و چکی) مورد استفاده قرار گرفته‌است. امروزه خط لاتین توسط بسیاری از زبان‌ها در سراسر جهان، از جمله ویتنامی، زبان‌های آسترونزیایی، بسیاری از زبان‌های ترکی، و بیشتر زبان‌ها در جنوب آفریقا، قاره آمریکا و اقیانوسیه، مورد استفاده قرار می‌گیرد و به همین دلیل پرکاربردترین خط جهان به‌شمار می‌رود.

تعداد حروف الفبای لاتین متفاوت است. هنگامی که این الفبا برای نخستین بار از الفبای اتروسکی گرفته شد، تنها شامل ۲۱ حرف بود.[۴۸] بعداً، G به نمایندگی /ɡ/، که قبلاً املای آن با C وارد الفبا و Z نیز از آن حذف شد، زیرا لاتین از آن پس هیچ صدای /ز/ای نداشت.[۴۹] حروف Y و Z بعداً به ترتیب برای نشان دادن حروف یونانی، اوپسیلون و زتا در وام‌واژگان یونانی افزوده شدند.

W در قرن یازدهم از VV ایجاد شد. این حرف نشان‌دهنده /w/ در زبان‌های ژرمنی بود نه لاتین که هنوز از V برای این منظور استفاده می‌کرد. در اواخر قرون وسطی J از I و همچنین U از Vمتمایز شدند.[۴۹] اگرچه برخی از واژه‌نامه‌های لاتین از J استفاده می‌کنند، اما از آن به ندرت در متون لاتین استفاده می‌شود، زیرا در دوران کلاسیک از آن استفاده نمی‌شد.

حروف الفبای لاتین کلاسیک بدین شرحند:

الفبای لاتین کلاسیک
حروف بزرگ A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
حروف کوچک a b c d e f g h i k l m n o p q r s t v x y z

اعدادویرایش

در دوران باستان، اعداد به زبان لاتین فقط با حروف نوشته می‌شدند. امروزه می‌توان اعداد لاتین را با اعداد عربی و همچنین با اعداد رومی نوشت.

ūnus, ūna, ūnum (مذکر، مونث، خنثی) I یک
duo, duae, duo II دو
trēs, tria III سه
quattuor IIII یا IV چهار
quīnque V پنج
sex VI شش
septem VII هفت
octō VIII هشت
novem VIIII یا IX نه
decem X ده
quīnquāgintā L پنجاه
centum C صد
quīngentī, quīngentae, quīngenta D پانصد
mīlle M هزار

متن نمونهویرایش

«Commentarii de Bello Gallico» متنی مربوط به جنگ‌های گالی است که توسط ژولیوس سزار نوشته شده و با متن زیر آغاز می‌شود:

Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam qui ipsorum lingua Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, institutis, legibus inter se differunt. Gallos ab Aquitanis Garumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos mercatores saepe commeant atque ea quae ad effeminandos animos pertinent important, proximique sunt Germanis, qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum gerunt. Qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos virtute praecedunt, quod fere cotidianis proeliis cum Germanis contendunt, cum aut suis finibus eos prohibent aut ipsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars, quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a flumine Rhodano, continetur Garumna flumine, Oceano, finibus Belgarum; attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen Rhenum; vergit ad septentriones. Belgae ab extremis Galliae finibus oriuntur; pertinent ad inferiorem partem fluminis Rheni; spectant in septentrionem et orientem solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pyrenaeos montes et eam partem Oceani quae est ad Hispaniam pertinet; spectat inter occasum solis et septentriones.

جستارهای وابستهویرایش

یادداشت‌هاویرایش

  1. در این جمله fortuna در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است و iuvat هم فعل مضارع اخباری است
  2. در این جمله Agricola و uxor در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌اند
  3. در این جمله Haec studia در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است
  4. در اینجا ‌Brutum و Mutinam آکوزاتیو مفعول‌مستقیم‌اند. Antonius هم در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است
  5. در اینجا equites و flumen مفعول مسقیم هستند. Caesar هم در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است
  6. در اینجا Ciceronem و consulem مفعول مستقیم‌اند. Populus هم در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است
  7. در اینجا solem مفعول‌مستقیم است. در این جمله «ما» در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است که در متن لاتین بیان نشده ولی از روی فعل videmus که اول شخص جمع است می‌فهمیم که فاعل باید «ما» باشد
  8. در این جمله meum somnium (به‌معنی خواب خود را) در حالت آکوزاتیو مفعول‌غیرمستقیم به‌کار رفته‌است و saepe (به‌معنی اغلب) نیز قید است
  9. در این جمله salutem (به‌معنی امنیت را) در حالت آکوزاتیو مفعول مستقیم به‌کار رفته‌است و fortuna نیز در حالت نومیناتیو یا فاعلی
  10. در این جمله collecta pecunia (پولِ جمع‌آوری شده) در حالت نومیناتیو یا فاعلی به‌کار رفته‌است
  11. در این جمله bellum (جنگ را) در حالت آکوزاتیو از نوع مفعول‌مستقیم به‌کار رفته‌است و gigantes (هیولاها) نیز نومیناتیو یا فاعل است
  12. alicui (به‌معنای به کسی) داتیو از نوع مفعول غیرمستقیم و laudi هم داتیو هدف است
  13. در این جمله equitatum (یعنی سواره‌نظامی را) در حالت آکوزاتیو از نوع مفعول‌مستقیم است، Caesari (برای قیصر) نیز داتیو از نوع مفعول غیرمستقیم و auxilio هم داتیو از نوع هدف است
  14. در این جمله Homo (انسان) فاعل یا نومیناتیو است، homini (به‌معنی نسبت‌به انسان/ برای انسان) نیز داتیو شخصی است که سود یا نفع یا ضرری (در اینجا ضرر) متوجه اوست
  15. در این جمله equus et canis به معنای (اسب و سگ) نومیناتیو یا فاعل هستند و صفت تفضیل fidelissimus (بسیار وفادار) هم به‌خاطر جمع بودنِ اسب و سگ، به‌صورت جمع (fidelissimi) درآمده‌است
  16. در این جمله Phocionem (فوکیون را) در حالت آکوزاتیو مفعول‌مستقیم، Populus Atheniensis (مردم آتن) در حالت نومیناتیو یا فاعلی، و patria (از میهن) در حالت آبلاتیو انفصال به‌کار رفته‌اند
  17. به انگلیسی: Phocion؛ دولتمرد و استراتژیست آتنی (۴۰۲ قبل از میلاد تا ۳۱۸)
  18. در اینجا Aeneas در حالت «آبلاتیوِ سرچشمه» به‌کار رفته‌است و نومیناتیو نیست. گفتنی است هر کلمه‌ای که بعد از حرف اضافه ab بیاید آبلاتیو خواهد بود
  19. ترجمه روان‌تر آن «فرزند آینیاس» است
  20. amabilius در اینجا یک صفت مقایسه‌ای خنثی است که مذکر و مونث آن amabilior می‌باشد و به‌معنی «دوست‌داشتنی‌تر» است. شکل ساده آن amabilis است به‌معنای «دوست‌داشتنی»
  21. در این جمله iuvenem (جوان را) آکوزاتیو مفعول‌مستقیم است؛ munere (با جایزه‌) نیز آبلاتیو پیوستگی است؛ praestans هم صفتی برای آن است و با توجه به اینکه صفت باید از حیث حالت با موصوف خود مطابقت داشته‌باشد پس praestans هم مانند munere باید به‌صورت آبلاتیو دربیاید یعنی praestanti
  22. در این جمله legiones در حالت نهادی یا نومیناتیو به‌کار رفته‌است و شمارگان آن جمع است (مفرد نیست) و جنسیتش مونث است. صفت مفرد مذکر نومیناتیو praeditus (مجهز) برای مطابقت با موصوف خود یعنی legiones باید مانند آن نومیناتیوِ جمع مونث باشد یعنی به‌صورت praeditae دربیاید
  23. هرگاه حرف ربط cum به‌معنای «با» باشد پس از آن همواره آبلاتیو می‌آید. در این جمله کلمات مفرد مونث cura و diligentia چون بر سرشان cum آمده آبلاتیو شده‌اند؛ صفت مفرد مذکر نومیناتیو magnus (به‌معنای بزرگ، فراوان) نیز برای مطابقت با آن‌ها آبلاتیوِ مفرد مونث شده‌است یعنی به‌صورت magna درآمده‌است
  24. consules در اینجا نومیناتیو جمع مذکر است و creatus (به‌معنای ایجاد شده) که یک صفت نومیناتیو مفرد مذکر است نیز باید با آن مطابقت کند یعنی باید مانند آن نومیناتیو جمع مذکر باشد و برای همین به‌صورت creati در آمده‌است
  25. در این جمله loca و صفت آن opportuna در حالت آکوزاتیو جمع هستند و فاعل جمله (نومیناتیو) نامعلوم است
  26. در این جمله ضمیر اشاره‌ی hic (به‌معنی این) فاعل یا نومیناتیو است، و patriam (کشور را) نیز آکوزاتیو از نوع مفعول‌مستقیم است
  27. در این جمله ضمیر multorum در حالت جنیتیو به‌کار رفته‌است و معنایش « ــِــ خیلی‌ها» می‌باشد
  28. Caesar در اینجا فاعل یا نومیناتیو است، Pompeium (پومپیئوس را) آکوزاتیو از نوع مفعول‌مستقیم است و vicit نیز فعل ماضی اخباری یعنی «شکست داد»

منابعویرایش

  1. "Schools". Britannica (1911 ed.).
  2. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Imperial Latin". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  3. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Latin". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  4. Clark 1900
  5. Diringer 1996
  6. Roberts (1996), p.537.
  7. "Late Latin". Webster's Third New International Dictionary. Volume II, H to R. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc. 1961.
  8. "Late Latin". The American Heritage Dictionary of the English Language (3rd ed.). Boston, New York, London: Houghton Mifflin Company.
  9. Herman & Wright 2000
  10. Herman & Wright 2000
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ Pulju, Timothy. "History of Latin". Rice University. Retrieved 3 December 2019.
  12. Posner, Rebecca; Sala, Marius (1 August 2019). "Romance Languages". Encyclopædia Britannica. Retrieved 3 December 2019.
  13. "Incunabula Short Title Catalogue". British Library. Archived from the original on 12 March 2011. Retrieved 2 March 2011.
  14. Ranieri, Luke (3 March 2019). "What is Latin? the history of this ancient language, and the proper way we might use it". YouTube. Retrieved 3 December 2019.
  15. Moore, Malcolm (28 January 2007). "Pope's Latinist pronounces death of a language". The Daily Telegraph. Archived from the original on 26 August 2009.
  16. "La Moncloa. Símbolos del Estado". www.lamoncloa.gob.es (به اسپانیایی). Retrieved 2019-09-30.
  17. LaFleur, Richard A. (2011). "The Official Wheelock's Latin Series Website". The Official Wheelock's Latin Series Website. Archived from the original on 8 February 2011. Retrieved 17 February 2011.
  18. "Coins". Croatian National Bank. 30 September 2016. Archived from the original on 16 November 2017. Retrieved 15 November 2017.
  19. Who only knows Latin can go across the whole Poland from one side to the other one just like he was at his own home, just like he was born there. So great happiness! I wish a traveler in England could travel without knowing any other language than Latin!, Daniel Defoe, 1728
  20. Anatol Lieven, The Baltic Revolution: Estonia, Latvia, Lithuania and the Path to Independence, Yale University Press, 1994, شابک ‎۰−۳۰۰−۰۶۰۷۸−۵, Google Print, p.48
  21. Kevin O'Connor, Culture And Customs of the Baltic States, Greenwood Press, 2006, شابک ‎۰−۳۱۳−۳۳۱۲۵−۱, Google Print, p.115
  22. Karin Friedrich et al. , The Other Prussia: Royal Prussia, Poland and Liberty, 1569–1772, Cambridge University Press, 2000, شابک ‎۰−۵۲۱−۵۸۳۳۵−۷, Google Print, p.88 بایگانی‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine
  23. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۱۹.
  24. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۱۹.
  25. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۰.
  26. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۱.
  27. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۲.
  28. Caesar. De bello Gallico. VII. ص. ۵.
  29. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۴-۱۲۳.
  30. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۷.
  31. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۷.
  32. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۸.
  33. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۸.
  34. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۸.
  35. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۹.
  36. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۲۹.
  37. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۰.
  38. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۰.
  39. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۰.
  40. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۱.
  41. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۲.
  42. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۱.
  43. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۲.
  44. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۳.
  45. Benjamin Hall Kennedy. Kennedy revised Latin primer. ص. ۱۳۵.
  46. Allen 2004
  47. Diringer 1996
  48. Diringer 1996
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ Diringer 1996

پیوند به بیرونویرایش