دولت نخست محمد مصدق

دولت نخست محمد مصدق یکی از دولت‌های دوران پادشاهی مشروطه در دورهٔ پهلوی است که از اردیبهشت ۱۳۳۰ تا تیر ۱۳۳۱ فعالیت کرد. رئیس این دولت، محمد مصدق بود.

دولت نخست محمد مصدق
نخست‌وزیر ایران
کابینه مصدق در روز معرفی به شاه
تاریخ تشکیل۸ اردیبهشت ۱۳۳۰
تاریخ انحلال۱۴ تیر ۱۳۳۱
کسان و سازمان‌ها
رئیس دولتمحمد مصدق
پیشینهٔ رئیس دولتنمایندهٔ مجلس شورای ملی
وزیر امور خارجه (۱۳۰۲)
والی آذربایجان (۱۳۰۱–۱۳۰۰)
وزیر مالیه (۱۳۰۰)
والی فارس (۱۳۰۰–۱۲۹۹)
جانشین رئیس دولتسید باقر کاظمی
رئیس کشورمحمدرضا پهلوی
شمار وزیران۱۲
وزیران کناررفته
(درگذشت/استعفا/برکناری)
۱۶ (۹ استعفا، ۶ جابجایی، ۱ برکناری)
شمار همهٔ وزیران۲۶ وزیر + ۲ وزیر مشاور
حزب عضوجبهه ملی ایران
وضعیت در مجلساقلیت مؤثر[۱]
۸ از ۱۳۶ (۶٪)
پیشینه
انتخابات(ها)انتخابات مجلس شورای ملی (۱۳۲۸)
دوره(های) مجلسمجلس شانزدهم
مجلس هفدهم
پیشینعلاء ۱
پسینمصدق ۲

با استعفای حسین علاء از نخست‌وزیری، مجلس شورای ملی در جلسهٔ خصوصی روز ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰، تمایل خود به زمامداری مصدق — نمایندهٔ اقلیت و رئیس کمیسیون مخصوص نفت — را ابراز کرد و محمدرضاشاه در ۸ اردیبهشت، مصدق را به نخست‌وزیری منصوب کرد. مصدق، هیئت وزیران را در روز ۱۱ اردیبهشت به شاه، در روز ۱۲ اردیبهشت به مجلس شورای ملی، و در روز ۱۴ اردیبهشت به مجلس سنا معرفی کرد.[۲]

رأی اعتماد ویرایش

ابراز تمایل به نخست‌وزیری
تاریخ مجلس رأی منبع
۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ شورا
۷۹ از ۱۱۰ (۷۲٪)
[۳]
۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ سنا
۲۹ از ۴۳ (۶۷٪)
[۴]
تصویب برنامه دولت
تاریخ مجلس رأی منبع
۱۵ اردیبهشت ۱۳۳۰ شورا
۹۹ از ۱۰۲ (۹۷٪)
[۵]
۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ سنا
۴۸ از ۵۱ (۹۴٪)
[۶]
تداوم برنامه دولت
مرتبه تاریخ مجلس رأی منبع
اول ۳۰ خرداد ۱۳۳۰ شورا
۹۱ از ۹۲ (۹۹٪)
[۷]
۳۰ خرداد ۱۳۳۰ سنا
۴۱ از ۴۴ (۹۳٪)
[۷]
دوم ۳۰ مرداد ۱۳۳۰ شورا
۷۲ از ۸۱ (۸۹٪)
[۸]
۳۰ مرداد ۱۳۳۰ سنا
۳۳ از ۳۶ (۹۲٪)
[۸]
سوم ۳ آذر ۱۳۳۰ شورا
۹۰ از ۱۰۷ (۸۴٪)
[۹]
۴ آذر ۱۳۳۰ سنا
۳۶ از ۳۶ (۱۰۰٪)
[۱۰]

توضیح: رئیس مجلس شورای ملی در رأی‌گیری‌ها شرکت نداشت.[۷]

هیئت دولت ویرایش

مقام نام آغاز تصدی پایان تصدی حزب سیاسی منبع
نخست‌وزیر محمد مصدق[الف]۸ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۱۲]
وزیران
وزیر اقتصاد ملی شمس‌الدین امیرعلائی[ب]۱۷ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۰ مرداد ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۴]
 علی امینی۹ آذر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۱۵]
وزیر امور خارجه سید باقر کاظمی۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۱۶]
وزیر بهداری محمدحسن لقمان‌ادهم۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۲ مهر ۱۳۳۰مستقل[۱۶]
 محمدعلی ملکی۲ مهر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۱۷]
وزیر پست و تلگراف و تلفن یوسف مشار۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۶]
 غلامحسین صدیقی۲۰ آذر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۱۸]
وزیر جنگ علی‌اصغر نقدی۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰نظامی[۱۶]
 مرتضی یزدان‌پناه۹ آذر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱نظامی[۱۵]
وزیر دارایی محمدعلی وارسته۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۲ مهر ۱۳۳۰مستقل[۱۶]
 محمود نریمان[پ]۲ مهر ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۷][۱۹]
 علی‌اصغر فروزان*۲۰ آذر ۱۳۳۰۲۳ اسفند ۱۳۳۰مستقل[۱۸]
 محمدعلی وارسته۲۳ اسفند ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۰]
وزیر دادگستری علی هیئت۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰مستقل[۱۶]
 شمس‌الدین امیرعلائی۹ آذر ۱۳۳۰۱۶ بهمن ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۵]
 حسن سمیعی*۱۶ بهمن ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۱][۲۲]
وزیر راه جواد بوشهری۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۱۶]
وزیر فرهنگ کریم سنجابی۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۶][۱۹]
 محمود حسابی۱۳ آذر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۳]
وزیر کار محمدابراهیم امیرتیمور کلالی[ت]۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۳ دی ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۶][۲۴]
 ابراهیم خلیل عالمی۲۸ دی ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۲۵]
وزیر کشاورزی حسنعلی فرمند[ث]۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰مستقل[۱۶][۲۶]
 خلیل طالقانی۲۰ آذر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۱۸]
وزیر کشور فضل‌الله زاهدی۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۰ مرداد ۱۳۳۰نظامی[۱۶]
 شمس‌الدین امیرعلائی۱۰ مرداد ۱۳۳۰۹ آذر ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۳]
 محمدابراهیم امیرتیمور کلالی[ج]۹ آذر ۱۳۳۰۱۳ دی ۱۳۳۰جبهه ملی[۱۵][۲۴]
 الله‌یار صالح۲۳ بهمن ۱۳۳۰۲۶ اسفند ۱۳۳۰جبهه ملی[۲۷]
 مصطفی‌قلی رام۲۶ اسفند ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۸]
وزیران مشاور
وزیر مشاور محمدحسن لقمان‌ادهم۲ مهر ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۱۷]
وزیر مشاور شمس‌الدین امیرعلائی۱۶ بهمن ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱جبهه ملی[۲۱]
معاونان نخست‌وزیر
معاون اداری عباس مؤدب نفیسی۲۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۹]
معاون سیاسی و پارلمانی حسین فاطمی۲۱ اردیبهشت ۱۳۳۰آذر ۱۳۳۰جبهه ملی[۲۹]
رئیس اداره‌کل انتشارات و تبلیغات حسین فاطمی*۱۷ اردیبهشت ۱۳۳۰۲۱ اردیبهشت ۱۳۳۰جبهه ملی[۳۰]
 محمد حجازی۲۱ اردیبهشت ۱۳۳۰۱۴ تیر ۱۳۳۱مستقل[۲۹]

استعفای دولت ویرایش

با آغاز دوره هفدهم مجلس شورای ملی، وزیران استعفانامه‌های خود را در روز ۱۴ اردیبهشت ۱۳۳۱ تقدیم نخست‌وزیر کرده و امور وزارت‌خانه‌ها را به معاونان خود سپردند. محمد مصدق طبق سنت پارلمانی، استعفای خود و دولت را عصر همان‌روز به حضور شاه تقدیم کرد.[۳۱] نتیجهٔ رأی‌گیری مجلسین نسبت به ادامهٔ نخست‌وزیری مصدق به شرح زیر است:

تاریخ مجلس رأی منبع
۱۵ تیر ۱۳۳۱ شورا
۵۲ از ۶۶ (۷۹٪)
[۳۲]
۱۸ تیر ۱۳۳۱ سنا
۱۴ از ۳۶ (۳۹٪)
[۳۳]

پس از ابراز تمایل مجلس شورای ملی و علی‌رغم نارضایتی مصدق از رأی ضعیف مجلس سنا،[۳۴] وی در روز ۱۹ اردیبهشت دوباره به نخست‌وزیری منصوب شد[۳۵] اما به دلیل مخالفت شاه با واگذاری منصب وزارت جنگ به نخست‌وزیر، مصدق در ساعات پایانی روز ۲۵ اردیبهشت استعفا داد.[۳۶]

یادداشت ویرایش

  1. سید باقر کاظمی وزیر امور خارجه، در دوران سفر مصدق به ایالات متحده آمریکا، به‌عنوان کفیل نخست‌وزیری به فعالیت پرداخت.[۱۱]
  2. تا زمان تعیین وزیر جدید، احمد زیرک‌زاده معاون وزارت اقتصاد ملی به اداره امور وزارت‌خانه پرداخت.[۱۳]
  3. تا زمان تعیین وزیر جدید، علی‌اصغر فروزان معاون وزارت دارایی به اداره امور وزارت‌خانه پرداخت.
  4. تا زمان تعیین وزیر جدید، حبیب نفیسی معاون وزارت کار به اداره امور وزارت‌خانه پرداخت.
  5. تا زمان تعیین وزیر جدید، هادی اشتری معاون وزارت کشاورزی به اداره امور وزارت‌خانه پرداخت.
  6. تا زمان تعیین وزیر جدید، عماد ممتاز معاون وزارت کشور به اداره امور وزارت‌خانه پرداخت.[۲۴]

منابع ویرایش

  1. Angrist, Michele Penner (2006). Party Building in the Modern Middle East. Seattle: University of Washington Press. pp. 131–132. ISBN 0-295-98646-8.
  2. شجیعی، زهرا (۱۳۷۲). نخبگان سیاسی ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی: مطالعه از نظر جامعه‌شناسی سیاسی. ج. ۳: هیأت وزیران ایران در عصر مشروطیت (ویراست دوم). تهران: انتشارات سخن. ص. ۲۵۸–۲۵۹. شابک ۹۶۴-۳۷۲-۰۸۸-۸.
  3. «دیروز علاء استعفا داد - امروز مجلس تشکیل شد و به دکتر مصدق رأی تمایل داد». اطلاعات (۷۵۰۴): ۱ و ۵. ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  4. «مجلس سنا هم رأی تمایل داد». اطلاعات (۷۵۰۵): ۱ و ۸. ۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  5. «دولت رأی اعتماد گرفت». اطلاعات (۷۵۱۱): ۱، ۵ و ۸. ۱۵ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  6. «مجلس سنا برنامه دولت را تصویب کرد». اطلاعات (۷۵۱۴): ۱، ۵ و ۸. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ «مجلسین به دولت رأی اعتماد دادند». اطلاعات (۷۵۵۰): ۱ و ۸–۷. ۱ تیر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ «دولت از مجلسین رأی اعتماد گرفت». اطلاعات (۷۵۹۸): ۸. ۳۰ مرداد ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  9. «نطق نخست‌وزیر و چند نفر از نمایندگان». اطلاعات (۷۶۷۵): ۲–۱ و ۸–۷. ۴ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  10. «سناتورها باتفاق آراء رأی اعتماد دادند». اطلاعات (۷۶۷۵): ۱، ۵ و ۸. ۴ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  11. «جلسات هیئت دولت از این پس در کاخ ابیض تشکیل خواهد شد». اطلاعات (۷۶۳۶): ۱. ۱۵ مهر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  12. «دکتر مصدق قبول زمامداری نمود». اطلاعات (۷۵۰۵): ۱. ۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «استعفای وزیر کشور و انتخاب وزیر جدید». اطلاعات (۷۵۸۲): ۸. ۱۰ مرداد ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  14. «معرفی وزیر اقتصاد ملی». اطلاعات (۷۵۱۳): ۸. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ ۱۵٫۳ «امروز صبح آقای دکتر مصدق وزیران جدید را معرفی نمود». اطلاعات (۷۶۷۸): ۱. ۹ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  16. ۱۶٫۰۰ ۱۶٫۰۱ ۱۶٫۰۲ ۱۶٫۰۳ ۱۶٫۰۴ ۱۶٫۰۵ ۱۶٫۰۶ ۱۶٫۰۷ ۱۶٫۰۸ ۱۶٫۰۹ ۱۶٫۱۰ «دولت جدید و برنامه». اطلاعات (۷۵۰۹): ۱. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ «سه وزیر جدید امروز معرفی شدند». اطلاعات (۷۶۲۵): ۱. ۲ مهر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ «وزیران جدید حضور ملوکانه معرفی شدند». اطلاعات (۷۶۸۹): ۸. ۲۱ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ «وزیران فرهنگ و دارائی هم استعفا دادند». اطلاعات (۷۶۸۰): ۱. ۱۱ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  20. «وزیر جدید دارائی». اطلاعات (۷۷۶۷): ۴. ۲۳ اسفند ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «آقای امیرعلائی بسمت وزیر مشاور منصوب شد». اطلاعات (۷۷۳۵): ۸. ۱۶ بهمن ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  22. «استعفای کفیل دادگستری قبول نشده است». باختر امروز (۸۱۲): ۸. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  23. «دیروز عصر وزیر جدید فرهنگ معرفی شد». اطلاعات (۷۵۸۳): ۱. ۱۴ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ «استعفای وزیر کشور». اطلاعات (۷۷۰۷): ۱. ۱۴ دی ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  25. «وزیر جدید کار معرفی شد». اطلاعات (۷۷۲۰): ۱ و ۸. ۲۹ دی ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  26. «استعفای وزیر کشاورزی». کیهان (۲۵۷۸): ۸. ۱۰ آذر ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  27. «مصاحبه با وزیر جدید کشور». اطلاعات (۷۷۴۲): ۸. ۲۴ بهمن ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  28. «وزیر جدید کشور نزد نخست‌وزیر». اطلاعات (۷۷۷۰): ۸. ۲۶ اسفند ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ «معاونین نخست‌وزیر بحضور ملوکانه معرفی شدند». اطلاعات (۷۵۱۵): ۸. ۲۱ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  30. «سرپرستی اداره تبلیغات». اطلاعات (۷۵۱۴): ۸. ۱۸ اردیبهشت ۱۳۳۰ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  31. «نخست‌وزیر ساعت ۵ بعدازظهر امروز استعفانامه خود را بحضور ملوکانه تقدیم می‌کند». کیهان (۲۷۴۷): ۱–۲. ۱۴ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  32. «جلسه خصوصی». کیهان (۲۷۴۸): ۸. ۱۵ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  33. «در جلسه خصوصی امروز سنا ۱۴ نفر از ۳۶ نفر عده حاضر به نخست‌وزیری مجدد دکتر مصدق ابراز تمایل کردند». کیهان (۲۷۵۱): ۱ و ۸. ۱۸ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  34. «سناتورها بعرض رسانیدند که ۱۴ رأی تمایل دیروز سنا برای تشکیل مجدد کابینه از طرف آقای دکتر مصدق کافی است». کیهان (۲۷۵۲): ۱ و ۸–۷. ۱۹ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  35. «فرمان نخست‌وزیری آقای دکتر مصدق صادر شد». کیهان (۲۷۵۳): ۱ و ۸. ۲۱ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.
  36. «دیشب دکتر مصدق از نخست‌وزیری استعفا داد». کیهان (۲۷۵۸): ۱ و ۸–۷. ۲۶ تیر ۱۳۳۱ – به واسطهٔ سامانه نشریات ایران.