شرکت سهامی هواپیمائی ایران

شرکت هواپیمائی ایران (سهامی خاص)[۱] یا (به انگلیسی: Iranian Airways) را گروهی از بازرگانان ایرانی در آذرماه سال ۱۳۲۳ شمسی بنیان‌گذاری کردند. هواپیمائی ایران به عنوان اولین ایرلاین فعال کشور همچنین بر پایه تاریخ بنیان‌گذاری شرکت‌های هواپیمایی[۲] رتبه سومین خط هوایی قاره آسیا (پس از ایر ایندیا و تاجیک ایر) و نیز سومین شرکت هواپیمایی منطقه خاورمیانه (پس از ترکیش ایرلاینز و اجیپت ایر) را در اختیار دارد.

شرکت هواپیمائی ایران
IranAir Logo.png
سهامی خاص

شماره ثبت ۱۹۰۷

شناسه ملی ۱۴۰۰۷۹۳۴۶۳۳
IATA ICAO Callsign
IR-104 IRA IRANAIR
بنیان‌گذاری۹ آذرماه ۱۳۲۳
قطب‌هافرودگاه بین‌المللی مهرآباد
قطب‌های دومفرودگاه بین‌المللی زاهدان فرودگاه بین‌المللی آبادان
مقصدها۲۴ مقصد
ستادایران - تهران خیابان سعدی، کوچه بانک تجارت
افراد کلیدیموسسین رضا افشار (وزیر وقت وزارت راه) و غلامحسین ابتهاج (رئیس وقت بانک ملی و شهردار اسبق تهران)

تاریخچهویرایش

 
هواپیمای داگلاس سی - ۴۷ داکوتا (کارگو) شرکت هواپیمائی ایران در دهه سی شمسی

در ۲۳ اسفندماه ۱۳۲۰ شمسی گروهی از صاحب منصب های متموّل، بازرگانان و سرمایه گذاران با نفوذ ایرانی نسبت به تأسیس اولین سازمان مسافرتی و جهانگردی ایران به نام شرکت ایران تور (سهامی خاص)[۳] اقدام کردند.

چندی بعد و در ۹ آذرماه سال ۱۳۲۳ برخی از شرکای ایران تور با محوریت رضا افشار شرکت هواپیمائی ایران را با سرمایه اولیه ۵۰ میلیون ریال بنیان‌گذاری کردند. در سال ۱۳۲۷ نیز رضا افشار (از مؤسسان شرکت) ۷۰٪ از کل سهام هواپیمائی ایران را خریداری کرد و مدیر عامل و رئیس هیئت مدیره این شرکت شد.

هواپیمائی ایران در دهه ۳۰ و اوایل دهه ۴۰ شمسی در کنار شرکت هواپیمائی پارس یکی از دو شرکت هواپیمایی تجاری با اهمیت در ایران بود.

خرید اولین هواپیماهای مسافربریویرایش

شرکت هواپیمائی ایران در آغاز فعالیت و در اوایل سال ۱۳۲۴ شمسی، سه فروند هواپیمای ترابری نظامی داگلاس سی - ۴۷ داکوتا را از مزایده تجهیزات مازاد ارتش آمریکا خریداری کرد. این هواپیماها پس از تغییر کاربری به نوع مسافربری داگلاس دی‌سی-۳ در ۲۶ اردیبهشت سال ۱۳۲۶ وارد تهران شدند. در ادامه هواپیمائی ایران با خرید تعداد بیشتری از هواپیمای داگلاس دی‌سی-۳، ناوگان خود را گسترش داد و نهایتا به تملیک و بهره برداری ۲۰ فروند از این نوع هواپیما رسید.

امضای موافقت نامه همکاری فنیویرایش

شرکت هواپیمائی ایران در سال ۱۳۲۴ در ازای واگذاری ۱۰ درصد از سهام خود، موافقت نامه همکاری فنی با شرکت هواپیمایی تی دبلیو ای (انگلیسی: TWA Trans World Airlines) را به دست آورد.

 
برنامه پروازی شرکت هواپیمائی ایران، پائیز ۱۳۳۸

برندسازی، تعیین نام و علامت تجاریویرایش

حسن تدبیر مدیران شرکت هواپیمائی ایران در آغاز کار و امضای موافقت نامه همکاری فنی مشترک با یک مجموعه با تجربه و موفق آمریکایی یعنی شرکت هواپیمایی تی دبلیو ای باعث شد تا صنعت هوانوردی کشور در حوزه های تجاری بازاریابی، تبلیغات و برندسازی میانبر زده و راه صد ساله را یک شبه طی کند.

شرکت هواپیمائی ایران چندی پس از آغاز فعالیت، نام تجاری ایران ایر (به انگلیسی: IRAN AIR) را برای خود برگزید. همچنین انتخاب این شرکت به عنوان اولین خط هوایی حامل پرچم کشور باعث شد تا سه رنگ پرچم ایران یعنی سفید، قرمز و سبز به عنوان رنگبندی اصلی جهت ایجاد هويت بصری برند انتخاب شود.

 
نقشه مسیرهای پروازی شرکت هواپیمائی ایران، پاییز ۱۳۳۶

نهایتا ترکیب رنگ ها و اسم تجاری ساده ولی خوش آوای منتخب در علامت تجاری (Logo)، لیوری (Livery) یا طراحی رنگ آمیزی بدنه هواپیماها گرفته تا برنامه های زمانبندی پروازها، جلد بلیت و کلیه نقاط دید مسافرین و مشتریان تکرار شد تا  هويت بصری برند به خوبی شکل پذیرد.

شرکت هواپیمائی ایران پس از فراز و نشیب ها و نیز تغییرات مالکیتی و ثبتی نظیر ادغام، ملی سازی و تغییر نام  اکنون با عنوان شرکت هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران مشغول به فعالیت است اما کماکان در فعالیتها از نام تجاری اولیه یعنی ایران ایر[۴] با قدمتی بیش از ۷۵ سال[۵] استفاده می شود.

استخدام خلبانان ایرانیویرایش

 
اینا اوشید، عفت تجارت‌چی و قدسیه فرخزاد، سال ۱۳۱۹

در آغاز بیشتر خلبانان و پرسنل فنی هواپیمایی ایرانیان آمریکایی و توسط شرکت هواپیمایی تی دبلیو ای استخدام شده بودند. در اواخر سال ۱۳۲۵، نیروی هوایی شاهنشاهی ایران، سرهنگ مصطفوی، کاپیتان علی محمد خادمی (بعدها مدیر عامل شرکت هواپیمائی ملی ایران) و کاپیتان رفعت را به عنوان خلبان به شرکت هواپیمائی ایران مامور کرد.

چندی بعد نیز داریوش تیمسار به عنوان اولین خلبان غیر نظامی ایران، پس از طی مراحل آموزشی در باشگاه هواپیمایی کشوری به جمع خلبانان این شرکت پیوست.

استخدام خلبان زنویرایش

در آن دوران باشگاه هواپیمایی کشوری چندین خلبان زن را نیز آموزش داد که عفت تجارت چی، اینا آوشید، صدیقه دولتشاهی و قدسیه فرخزاد موفق به طی دوره آموزش و دریافت گواهینامه خلبانی شدند. شرکت هواپیمائی ایران به اینا آوشید اجازه داد که به عنوان اولین کمک خلبان زن هواپیماهای مسافربری ایران، با هواپیمای داگلاس دی‌سی-۳ این شرکت پرواز کند.

 
برنامه پروازی شرکت هواپیمائی ایران، بهار ۱۳۳۸

رقابت در بازار داخلی با شرکتهای خارجیویرایش

شرکت هواپیمائی ایران تا مدتها پس از آغاز فعالیت خود با آئروفلوت، شرکت هواپیمایی دولتی اتحاد جماهیر شوروی رقابت تجاری تنگاتنگ و گاها غیر منصفانه داشت. آئروفلوت برای پروازهای داخلی ایران از هواپیماهای داگلاس دی‌سی-۳ استفاده میکرد. شوروی در خلال جنگ جهانی دوم این هواپیماها را به عنوان کمک نظامی بلاعوض از متحدان آمریکایی خود دریافت کرده بود تا بتواند از خاک خود در برابر اشغال آلمان نازی دفاع کند. از جمله این رقابتهای تجاری ناسالم میتوان به جذب تمام مسافران رزرو شده پرواز تهران به مشهد شرکت هواپیمائی ایران توسط آئروفلوت و با روش پایین آوردن ناگهانی قیمت بلیت اشاره کرد.

 
ورود اولین هواپیمای داگلاس سی - ۴۷ داکوتا شرکت هواپیمائی ایران (شماره ثبت :EP-AAF) به فرودگاه مهرآباد

ثبت رسمی اولین هواپیمای مسافربریویرایش

پس از تصویب قانون هواپیمایی کشوری ایران در تیرماه ۱۳۲۸ و متعاقب عضویت رسمی ایران در سازمان بین المللی هوانوردی غیر نظامی ایکائو، عطف به ماده ۱۱ این قانون، ثبت تابعیت کلیه هواپیمای ایرانی الزام آور و مشروط به ثبت در دفتر ثبت وسایل پرنده در سازمان هواپیمایی کشوری و رویه آن معطوف به آیین نامه و دستورالعمل های اجرایی این ماده شد. اولین هواپیمای ثبت شده برای اولین شرکت هواپیمایی مسافری ایرانی به نام هواپیمائی ایران یک فروند هواپیمای داگلاس سی - ۴۷ داکوتا نیروی هوایی آمریکا است که از طریق مصر خریداری و وارد ایران شد. این هواپیما پس از تبدیل به مدل غیر نظامی داگلاس دی‌سی-۳، شماره ثبت و رجیستر EP-AAF را از آن خود کرد.[۶]

عضویت در یاتاویرایش

شرکت هواپیمایی ایرانیان در سال ۱۳۳۶ به عضویت انجمن بین المللی حمل و نقل هوایی، یاتا در آمد.

مسیرهای پروازیویرایش

 
نقشه مسیرهای پروازی شرکت هواپیمائی ایران پاییز ۱۳۳۷

شرکت هواپیمایی ایرانیان به ۱۴ مقصد داخلی و ۱۰ مقصد منطقه ای در کشورهای افغانستان، پاکستان، هندوستان، عراق و عربستان سعودی و نیز امارات و کویت پرواز داشت.

پروازهای باری و کارگوویرایش

شرکت هواپیمائی ایران پروازهای باری به مقاصد بین المللی در شهرهای آنکارا، میلان، زوریخ و فرانکفورت را انجام می داد.

مسیرهای داخلیویرایش

نخستین پرواز تجاری و برنامه ریزی شده شرکت هواپیمائی ایران بین دو شهر تهران و مشهد انجام شد و در پی آن پروازهایی نیز از تهران به اصفهان، شیراز، آبادان، اهواز، بوشهر و زاهدان برقرار شد.لازم به ذکر است که در آن زمان فقط فرودگاه های مهرآباد تهران و آبادان به اندازه کافی فعالیت داشتند.

 
طراحی جلد بلیت شرکت هواپیمائی ایران در دهه سی شمسی

پروازهای خارجی منطفه ایویرایش

شرکت هواپیمائی ایران از تابستان ۱۳۲۵ اولین پروازهای بین‌المللی خود را به شهرهای بغداد، بیروت و قاهره انجام داد. همچنین هواپیمائی ایران از اواخر سال ۱۳۲۵ فاصله هوایی بمبی تا آتن را پوشش می‌داد. چندی بعد نیز این شرکت با استفاده از هواپیماهای داگلاس دی‌سی-۳ خود پروازهایی به مقصد تل آویو و فرودگاه لیدا برقرار کرد.

گسترش پروازهای بین المللی به اروپاویرایش

شرکت هواپیمائی ایران نخستین پرواز اروپایی و فراقاره‌ای خود را از طریق بیروت به مقصد پاریس انجام داد و در سال ۱۳۲۶ نخستین دفتر خارجی خود را در این شهر دایر کرد.

 
برنامه پروازی و لیست دفاتر نمایندگی و فروش بلیت شرکت هواپیمائی ایران، بهار ۱۳۳۸

نمایندگی ها و دفاتر فروش بلیتویرایش

شرکت هواپیمائی ایران در دهه سی شمسی، علاوه بر دفتر فروش اصلی در میدان فردوسی تهران شعبات متعددی در شهرهای آبادان، اهواز، بوشهر، اصفهان، همدان، کرمان، کرمانشاه، خرمشهر، مشهد، مسجد سلیمان، شیراز، تبریز، یزد و زاهدان را نیز دایر نمود.

همچنین با گسترش پروازهای بین المللی، دفاتر فروش بلیت و نمایندگی ها نیز در اکثر مقاصد پروازی خارجی این شرکت نظیر شهرهای کابل، فرانکفورت، دهلی نو، بغداد، کویت، بیروت، کراچی، جده، کپنهاگ، زوریخ، آنکارا، شارجه، لندن و نیویورک دایر شد.

ناوگان هواییویرایش

 
تنوع ناوگان شرکت هواپیمائی ایران بین سالهای ۱۳۲۳ الی ۱۳۴۰ شمسی

شرکت هواپیمائی ایران به مروز زمان تعداد هواپیمای نوع داگلاس دی‌سی-۳ ناوگان خود را به ۲۰ فروند رساند. در سال ۱۳۳۲ یکی از شرکتهای حمل و نقل هوایی کمتر شناخته شده ایالات متحده یعنی شرکت هواپیمایی ترنس اوشن ۲ فروند کانوایر ۲۴۰- اف را بصوزت استیجاری در اختیار شرکت هواپیمائی ایران قرار داد. ترنس اوشن همچنین از همین سال با همکاری فنی خود را با هواپیمائی ایران آغاز کرد.

تا سال ۱۳۳۶ ناوگان شرکت هواپیمائی ایران تنوع هواپیماهایی نظیر داگلاس دی‌سی-۳، داگلاس دی‌سی-۴، داگلاس دی سی-۶ بی و کانوایر سی وی - ۲۴۰ را شامل بود.

دولت وقت ایران در سال ۱۳۳۶ سه فروند هواپیمای مسافربری توربوپراپ ویکرز ویسکونت ۷۸۲ سفارشی را از انگلستان خریداری کرد و بهره برداری از این هواپیماهای لوکس و مدرن را به شرکت هواپیمائی ایران سپرد.

حوادثویرایش

بر طبق مستندات موجود[۷] نخستین حادثه جدی منجر به جرح و فوت برای شرکت هواپیمائی ایران در تاریخ ۲۳ شهریور ماه ۱۳۲۹ ثبت شده‌است. همچنین این شرکت بین سالهای ۱۳۲۷ تا ۱۳۴۰، سه حادثه سقوط هواپیما داشته‌است که همگی آنها هواپیماهایی از نوع داگلاس دی‌سی-۳ بوده و در مجموع ۴۱ نفر در این سوانح کشته شدند.

سال وقوع نوع هواپیما رجیستر و کد ثبتی ماموریت پرواز مسیر پرواز مصدومین تلفات محل حادثه وضعیت
پنجشنبه ۱۶ دیماه ۱۳۲۷ داگلاس دی سی-۳ EP-ACI[۸] پارک توقف در فرودگاه بیرجند ۰ ۰ فرودگاه بیرجند آتش‌سوزی در هنگام توقف
پنج‌شنبه ۲۳ شهریور ۱۳۲۹[۹] داگلاس دی سی-۳ EP-AAG[۱۰] جابجایی خدمه تهران به جده ۹ ۹ نزدیکی فرودگاه مهرآباد سقوط پس از برخاستن
جمعه ۱۰ آذرماه ۱۳۲۹ داگلاس دی سی-۳ EP-AAJ[۱۱] مسافربری تبریز به تهران ۸ ۸ کوه‌های جماران تهران برخورد به کوه
پنجشنبه ۴ دیماه ۱۳۳۱[۱۲] داگلاس دی سی-۳ EP-ACJ[۱۳] مسافربری اصفهان به تهران ۲۵ ۲۴ نزدیکی فرودگاه مهرآباد سقوط هنگام تقرب
سه‌شنبه ۹ تیرماه ۱۳۳۲ داگلاس دی سی-۳ EP-ACV[۱۴] آموزشی اطراف تهران ۶ ۰ فرودگاه مهرآباد فرود سخت
شنبه ۴ اردیبهشت ۱۳۳۸ داگلاس دی سی-۳ EP-ACL[۱۵] مسافربری سنندج به کرمان ۰ ۰ نزدیکی کرمان فرود اضطراری
جمعه ۱۳ مردادماه ۱۳۴۰ داگلاس دی سی-۴ EP-ADK[۱۶] کارگو بیروت به تهران ۳ ۰ نزدیکی رودسر فرود اضطراری
 
اینفوگرافی تغییرات ثبتی رسمی «هما» در گذر زمان

ادغام، ملی سازی و تغییر نامویرایش

بروز مشکلات عدیده مالی در سالهای پایانی شرکت هواپیمائی ایران باعث شد تا این شرکت خصوصی نتواند از پس هزینه های سنگین نوسازی ناوگان هوایی خود بر آمده و کیفیت خدمات را برای جلب رضایت و انتظارات مشتریان بهبود بخشد به نحوی که این شرکت در اواخر دوران فعالیت، تنها ۳ فروند هواپیمای ویکرز ویسکونت و ۱۱ فروند هواپیمای داگلاس دی سی - ۳ و در مجموع ۱۴ فروند هواپیمای فعال را در ناوگان عملیاتی خود داشت.

همچنین عدم توجه کافی مسئولین این شرکت به الزامات مربوط به ایمنی سفرهای هوایی منجر به بروز حوادثی شد که جدی ترین آن سانحه دیماه ۱۳۳۱ و سقوط هواپیمای داگلاس دی‌سی-۳ هواپیمائی ایران در نزدیکی فرودگاه مهرآباد تهران و کشته ۲۴ نفر بود. در نتیجه و در اواخر دهه ۳۰ شمسی، سیر نزولی ایمنی و کیفیت ارائه خدمات حمل و نقل هوایی در ایران در کنار افزایش درآمدهای نفتی باعث شد تا دولت وقت نسبت به ملی کردن صنعت هوانوردی کشور تصمیم بگیرد.

در انتها و در ۱۰ مردادماه ۱۳۴۰ این شرکت با شرکت هواپیمائی پارس ادغام[۱۷] و شرکتی با عنوان شرکت واحد هواپیمائی ایران تشکیل شد. در ۵ اسفند سال ۱۳۴۰ دولت نسبت به خرید کل سهام این شرکت و تغییر نام آن به شرکت هواپیمایی ملی ایران اقدام نمود. این شرکت تمام امکانات و پرسنل دو شرکت هواپیمائی ایران و پارس را در اختیار گرفت و از فروردین ماه سال ۱۳۴۱ فعالیت‌ رسمی خود را آغاز کرد.

 
هواپیمای داگلاس دی‌سی-۴ شرکت هواپیمائی ایران در فرودگاه کویت، سال ۱۳۳۵ شمسی

اولین‌ها در هوانوردی تجاری ایرانویرایش

اولین ایرلاین حامل پرچم ایران: شرکت هواپیمائی ایران اولین خط هوایی حامل پرچم کشور است.[۱۸]

بکارگیری هواپیماهای مسافربری آمریکایی: شرکت هواپیمائی ایران برای اولین بار در کشور از هواپیماهای مسافربری آمریکایی داگلاس دی‌سی-۳ در ناوگان هوایی خود استفاده کرد. این هواپیما گونه تغییر کاربری یافته هواپیمای ترابری نظامی داگلاس سی - ۴۷ داکوتا بود که در جنگ جهانی دوم بسیار خوش درخشید.

اولین هواپیمای تجاری ثبت شده در ایران: هواپیمای غیر نظامی داگلاس دی‌سی-۳ شرکت هواپیمائی ایران، برای نخستین بار رجیستر رسمی ایران به شماره ثبت EP-AAF را دریافت کرد.

استخدام اولین خلبان بازرگانی ایرانی در شرکت هواپیمائی ایران: داریوش تیمسار اولین خلبان ایرانی است که با گذراندن دوره خلبانی غیرنظامی موفق به دریافت گواهینامه خلبانی بازرگانی گردید. وی از سال ۱۳۲۵ در شرکت هواپیمائی ایران به عنوان اولین کمک خلبان ایرانی استخدام شد و مدتی بعد با هواپیمای داگلاس دی‌سی-۳ شروع به پرواز نمود.[۱۹]

استخدام اولین زن ایرانی خلبان هواپیمای مسافربری: در سال ۱۳۲۶ شرکت هواپیمائی ایران به اینا آوشید اجازه داد که به عنوان اولین کمک خلبان زن هواپیماهای مسافربری در ایران با هواپیمای داگلاس دی‌سی-۳ این شرکت پرواز کند.[۲۰]

نگارخانهویرایش

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. «بانک اطلاعات روزنامه رسمی کشور».
  2. ویکی‌پدیا. «شرکت‌های هواپیمایی بر پایه تاریخ بنیان‌گذاری».
  3. «اطلاعات رسمی شرکت ایران تور».
  4. امیرحسین صراف (۱۳۹۷). «روزنامه صمت، لزوم تقویت جایگاه تاریخی برند ایران‌ایر».
  5. امیرحسین صراف (۱۳۹۷). «روزنامه شرق، سال ۹۸، ۷۵ سالگی هما».
  6. ایسنا (۱۳۹۴). «علامت اختصاری روی هواپیماهای ایران».
  7. «صفحه اختصاصی شرکت هواپیمایی ایران در بانک اطلاعاتی شبکه ایمنی هوانوردی تجاری».
  8. «خلاصه گزارش حادثه هواپیمای EP-ACI شرکت هواپیمائی ایران».
  9. «نطق قبل از دستور سناتور حسین مکی در خصوص علل سانحه هواپیمائی ایران در نشست ۶۰ مجلس شورای ملی».
  10. «خلاصه گزارش سانحه هواپیمای EP-AAG شرکت هواپیمائی ایران».
  11. «خلاصه گزارش سانحه هواپیمای EP-AAJ شرکت هواپیمائی ایران».
  12. «خبر سانحه هوایی شرکت هواپیمائی ایران در نشریات خارجی».
  13. «خلاصه گزارش سانحه هواپیمای EP-ACJ شرکت هواپیمائی ایران».
  14. «خلاصه گزارش حادثه هواپیمای EP-ACV شرکت هواپیمائی ایران».
  15. «خلاصه گزارش حادثه هواپیمای EP-ACL شرکت هواپیمائی ایران».
  16. «خلاصه گزارش حادثه هواپیمای EP-ADK شرکت هواپیمائی ایران».
  17. «قانون ادغام شرکتهای هواپیمایی ایران و پارس و تأسیس شرکت واحد هواپیمائی ایران».
  18. روزنامه تعادل (۱۳۹۹). «هواپیما بر فراز ایران».
  19. تین نیوز (۱۳۹۴). «اولین خلبان بازرگانی ایرانی».
  20. ایندیپندنت فارسی (۱۳۹۸). «نخستین زنانی که آسمان ایران را تصاحب کردند».