باز کردن منو اصلی

کرمانشاه

کِرمن‌شاه، مرز و حدود منشاه، ماننا یا ماد

کرمانشاه (آوای فارسی:[kʰeɾmɒːnʃɒːh]) (کردی: کرماشان؛ آوای کردی جنوبی: [kʰɨɾmäːʃäːn] ( )) نهمین شهر پرجمعیت، و یکی از کلان‌شهرهای ایران و مرکز استان کرمانشاه در ایران است، که دارای جمعیتی بالغ بر ۹۴۶٬۶۵۱ نفر در سرشماری سال ۱۳۹۵[۲۲] و مساحت آن ۹۳٬۳۸۹٬۹۵۶ متر مربع است.[۱۰][۲۳] شهر کرمانشاه بزرگترین شهر کردنشین محسوب می‌گردد[۲۴][۲۵][۲۶] و مهم‌ترین شهر در منطقهٔ مرکزی غرب ایران است.[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰]

کرمانشاه
کرماشان[۱][۲]
Taq-e Bostan - main view.jpg
Moavenol-molk-2.JPG
Taqwesan Blvd.jpg
کشور ایران
استانکرمانشاه
شهرستانکرمانشاه
بخشمرکزی
نام(های) دیگرالیپی،[۳] کنپد،[۴]
کامبادن، گامبادنه
کارمیسین، کرمینشان
کارمیشین، کرمیشین
کرمیسین، قرمسین
قرمشین، کرمانشاهان
قهرمانشهر، باختران[۵]
سال شهرشدنسدهٔ چهارم میلادی[۶][۷]
مردم
جمعیت۹۴۶٬۶۵۱ نفر[۸]
رشد جمعیت۰٫۹[۹]
تراکم جمعیت۸۳۵۰[۱۰] نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۹۵٫۹۷ کیلومتر مربع[۱۵]
ارتفاع۱۴۰۰ متر[۱۶]
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه۱۴سانتی گراد
میانگین بارش سالانه۴۵۶٫۸ میلی‌متر
اطلاعات شهری
شهردارسعید طلوعی[۱۸]
ره‌آوردنان برنجی، نان خرمایی، نان شکری، بژی، کاک، محصولات کشاورزی[۱۹]
محصولات ساختمانی[۲۰]
[پیوند مرده]
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۸۳[۱۷]
وبگاهشهرداری کرمانشاه
شناسهٔ ملی خودرو ایران19[۲۱]

کرمانشاه از شهرهای تاریخی و فرهنگی ایران به‌ شمار می‌رود و پیدایش آن به سده چهارم میلادی بازمی‌گردد[۶] و از آن دوران تا حمله اعراب به ایران به عنوان دومین پایتخت ساسانیان مورد توجه حکومت بود.[۳۱] در دوران سلجوقیان در قرن یازدهم میلادی کرمانشاه به عنوان شهر ارشد کردستان انتخاب شد.[۱۲] در قرون وسطی شهر کرمانشاه یا قِرمِسیَن در حکم یکی از نواحی چهارگانه عراق عجم شناخته می‌شد. در آن زمان اغلب اوقات ایالت جبال را عراق عجم می‌نامیده‌اند تا با عراق عرب اشتباه نشود که به‌طور تقریبی نیز با ناحیه ماد باستانی مطابقت داشت.[۳۲][۳۳] با گذشت یازده قرن از حملهٔ اعراب به ایران، این شهر در دوران قاجار دوباره شکل شهرنشینی خود را بازیافت و به‌دلیل قرارگرفتن در چهارراه دو محور شمال به جنوب و خاور به باختر و نیز همسایگی با کشور عراق و واقع‌شدن بر سر راه شهرهای زیارتی کربلا و بغداد از اهمیت بسیاری برخوردار است.[۳۴] این شهر در جنبش مشروطه سهمی به سزا داشت و در جنگ جهانی اول و دوم به تصرف نیروهای بیگانه درآمد و پس از پایان جنگ تخلیه شد. همچنین این شهر در جنگ ایران و عراق، خسارت‌های زیادی دید.[۳۵]

شهر کرمانشاه از شمال به کوه فرخشاد، از شمال باختری به طاق‌بُستان و از جنوب به سفید کوه ختم می‌شود و یکی از شاهراه‌های ارتباطی خاور و باختر و کهن‌ترین راه گذر از ایران به میان‌رودان است.[۳۶]

شهر کرمانشاه دارای آب و هوای معتدل کوهستانی است.[۳۷][۳۸] در سده چهارم میلادی شهر کرمانشاه که در آن دوران روستای خوش آب و هوایی بود به عنوان دومین اقامتگاه پادشاهی ساسانیان برگزیده شد.[۳۹] در دوران ساسانیان باغ‌های بزرگی در این منطقه ساخته شده است و تا مدت‌ها مکان خوش‌گذرانی پادشاهان ساسانی بوده‌است.

محتویات

وجه تسمیه

پیشینه نام کرمانشاه

کرمانشاه در دوره‌های مختلف دارای نام‌های مختلفی بوده که معمولاً با تغییر از حکومتی به حکومتی دیگر صورت می‌گرفته‌است، در قدیمی‌ترین شکل خود اولین بار در دوران باستان و در زمان فرمانروایی کاسی‌ها کرمانشاه را با نام الیپی می‌خوانند[۳] و در دوران هخامنشیان از کرمانشاه با نام‌های کامبادن، کارمیسین، کارمیشین، کرمینشان و غیره یاد می‌شود.

پس از اسلام، نام کرمانشاه در زبان عربی به قرماسین تغییر پیدا کرد،[۴۰] اما در دوره‌های بعدی از نام‌های کرمانشاهان و کرمانشاه استفاده شد.

نام کرمانشاه پس از پیروزی انقلاب ۵۷ به قهرمانشهر و چندی بعد به باختران تغییر پیدا کرد؛ ولی از آن‌جایی که این امر با اعتراضات گستردهٔ مردم همراه شد، در نتیجه چندی بعد با تلاش‌های اسماعیل ططری و با تصویب قانونی نام شهر به نام قدیمی خود تغییر یافت.[۴۱][۴۲][۴۳]

نام کرمانشاه در افسانه‌ها

در افسانه‌ها بنای شهر کرمانشاه را بدست طهمورث دیوبند پادشاه افسانه‌ای پیشدادیان بیان کرده‌اند.[۴۴]

باورها در مورد نام کرمانشاه

در مورد نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی است، عده‌ای نام کرمانشاه را به بهرام چهارم منسوب می‌دانند که در سدهٔ سوم تا چهارم میلادی پادشاه شهر کرمان بوده و پس از تأسیس کرمانشاه این شهر را با نام او می‌خوانند.[۴۵][۴۶]

نام این شهر در زبان مردم محلی کرماشان تلفظ می‌شود. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، نام کرمانشاه را تلفظی اشتباه اما مصطلح از کلمهٔ کرماشان می‌داند که از کرمانچ یا کرمانج به معنای رعیت گرفته شده و به باور وی شهر رعایا معنا می‌دهد.[۴۷] عبدالرحمان شرفکندی (هژار) نیز در فرهنگ واژگان کردی-فارسی خود با عنوان هنبانه بورینه، معنای واژهٔ کرمانج را روستایی کرد، و کرمانشاه را مخفف «کرمانج شار یا کرمانجان» دانسته‌است.[۴۸]

پیشینه

تاریخ باستان

 
نخستین مولاژ ساخته شده از انسان نئاندرتال در ایران،[۴۹] موزه پارینه سنگی زاگرس

کرمانشاه که در میانه‌های رشته کوه زاگرس قرار دارد به دلیل وضعیت آب و هوایی، کوهستانی بودن و وجود پناهگاه و غارهای طبیعی همواره مورد توجه انسان‌های عصر سنگ بوده‌است.[۵۰]

کرمانشاه از لحاظ بقایای سکونت‌های پیش از تاریخ، یکی از مناطق بسیار غنی و مهم در ایران و غرب آسیا است. قدیمی‌ترین آثار سکونت بشر در کرمانشاه مربوط به دورهٔ دیرینه‌سنگی[پانویس ۱] است که شامل چند تبر دستی سنگی است که در منطقهٔ گاکیه و غرب هرسین یافت شده‌است.[۵۰] این آثار دست‌کم حدود ۲۰۰ هزار سال قدمت دارند. آثار مهمی از دوران عصر سنگ در غارهای کرمانشاه کشف شده‌است که بیشترشان مربوط به دوره‌های میان‌سنگی[پانویس ۲] و نوسنگی[پانویس ۳] است.[۵۱]

مردم کرمانشاه در دوران باستان بسیاری از نخستین‌های تاریخ را به نام خود ثبت کرده‌اند؛ نخستین انسان‌هایی که در حدود ۹ هزار سال پیش با گرم شدن زمین غارنشینی را ترک کرده و به زندگی یکجانشینی روی آورده‌اند ساکنان این بوم بوده‌اند که نخستین خشت خام را تولید و در ساخت خانه و صنعت از آن استفاده کرده‌اند.[۵۲] و نخستین روستای خاورمیانه در دروان نوسنگی از ۹۸۰۰ ق. م تا ۷۴۰۰ ق. م در این مکان شکل گرفته‌است.[۵۳] کرمانشاهیان در دروان باستان با اختراع سفال نخستین انسان‌هایی بودند که رو به فعالیت‌های صنعتی آوردند و آثار زیادی از دوران پیش از تاریخ در کرمانشاه یافت شده‌است.[۵۲]

پیش از اسلام

 
طاق بستان، نمایی از طاق بزرگ و کوچک

تاریخدانان قدمت تاریخی کرمانشاه را بین ۸ تا ۱۲ هزار سال برآورد کرده‌اند و برخلاف سایر نقاط ایران که به صورت مقطعی مورد سکونت قرار می‌گرفته‌اند، این مکان همواره مورد سکونت انسان در دوره‌های مختلف قرار گرفته‌است.[۳۸] این شهر به لحاظ تاریخی از دوران باستان به عنوان دروازهٔ ورودی آسیا به جلگهء معروف میان‌رودان بوده‌است. دلیل این ادعا همان‌طور که در متون تاریخی نیز آمده‌است، وجود بزرگترین راه ارتباطی میان فلات ایران، چین و هندوستان با ساکنان میان‌رودان است که به این راه اصطلاحاً شاهی نیز گفته می‌شود.[۵۴]

در هزاره چهارم پیش از میلاد استان کرمانشاه یکی از مراکز مهم تجاری و بازرگانی بوده و بازرگانان آن با بازرگانان شوشی و میان‌رودانی به داد و ستد و مبادله کالا مبادرت می‌ورزیدند. حضور بازارهایی در گودین کنگاور و چغاگاوانه اسلام‌آباد از آن دوره شاهدی بر این مدعا است. به استناد کتیبه‌های بابلی و آشوری، ساکنان زاگرس اقوام لولوبی و گوتی بودند. این مردمان به منظور حفاظت از این خطه مرتب با بین‌النهرینی‌ها در جنگ و ستیز بوده‌اند که در این امر به پیروزی‌های چشمگیری نیز نایل شده‌اند و از آن پس دره‌های زاگرس قرن‌ها مرکز تمدن و حکومت‌های ایرانی و میان‌رودانی بوده‌است. حضور نقش برجسته‌های این اقوام در یکی از قدیمی‌ترین نقش برجسته‌های خاورمیانه محسوب می‌شود بیانگر این موضوع است.[۳۸]
در دوران اشکانیان سرزمین کرمانشاه به دو ایالت کادینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاه) تقسیم می‌شده‌است.[۵۵] در دورانهایی کارینا (کرند) و کامبادنه (کرمانشاهان) ساتراپی‌های چهارم و پنجم نواحی سفلای دولت مقدونی را تشکیل می‌دادند[۵۶]
در دوران ساسانیان یکی از شهرهای مهم این دوره به حساب می‌آمده که بناهای زیادی در دروان خسروپرویز در آن ساخته شد و همچنین نشستگاه وی نیز بوده‌است. گویند که در زمان خسرو بنای بلندی به ارتفاع ۴۵ متر به شکل مربع در آن ساخته بودند و سنگ‌ها را با سیخ‌های آهن چنان به هم وصل کرده بودند که میان سنگ‌ها دیده نمی‌شد و گمان می‌رفت که عمارت یکپارچه از سنگ ساخته شده‌است؛ که از آن برای پذیرایی از پادشاهان سایر کشورها استفاده می‌شد.[۴۵] کرمانشاه پایتخت بهاری خسرو پرویز بوده و وی همه ساله در فصل بهار به کرمانشاه می‌آمده.[۵۵]

همچنین در تاریخ آمده‌است هنگامی که محمد، خسروپرویز را به اسلام دعوت کرد، خسرو در کنار رود قره‌سو نشسته بود و با خواندن نامه به خروش آمد و نامه را پاره کرد و به داخل رود قره‌سو ریخت.[۵۷]

دوره اسلامی

در سال ۶۴۰ م در پی حمله اعراب به ایران «سعد جریر» به شهر دینور تاخت و از فتح آن ناکام ماند و سپس راهی کرمانشاه شد و بدون نبرد این شهر بدست اعراب افتاد[۵۸] با این وجود اعراب شهر کرمانشاه را به کلی ویران کردند؛ و از جمعیت آن کاسته شد و در پی آن ساکنان این شهر به شهر دینور مهاجرت کردند.[۵۹] و پس از آن از اویل قرن دوم هجری قمری مردم کرمانشاه شهر را در حاشیه رود قره‌سو احداث کردند[۵۹] و در دوران عباسیان به دلیل موقعیت استراتژیک خود یکی از چهار شهر مهم عراق عجم به حساب می‌آمده‌است.[۶۰][۶۱][۶۲] در دوره سلجوقیان، کرمانشاه به عنوان شهر ارشد ولایت کردستان بوده‌است.[۱۲] کرمانشاه در سال ۱۲۲۰ م پس از حمله مغول به ایران بار دیگر ویران شد و آسیب‌های بسیاری دید.[۶۳] سپاه هلاکو خان که برای فتح بغداد می‌رفت کرمانشاه را نیز ویرانه کرد. در قرن هشتم سپاه امیر تیمور به کرمانشاه یورش آورد. در توصیف شرایط آن زمان حمدالله مستوفی در کتاب نزهةالقلوب (نوشته‌شده به سال ۷۴۰ قمری برابر با ۱۳۳۹ میلادی)، شهر کرمانشاه را در شمار شهرهای کردستان آورده و نوشته‌است:

کرمانشاه، آن را در کتب قرماسین نوشته‌اند، از اقلیم چهارم است … شهری وسط بوده‌است، اکنون دیهی است و صفه شبدیز در آن حدود است و خسروپرویز ساخته و در صحرای آن باغ انداخته دو فرسنگ در دو فرسنگ، و …[۶۴]

صفویه

با تشکیل حکومت صفویان، کرمانشاه همچون دیگر شهرهای ایران تحت تسلط این حکومت درآمد. در سال‌های آغازین حکومت صفوی به دلیل جنگ و ستیز این حکومت با عثمانی، کرمانشاه گاه تحت تسلط صفویه و گاه تحت تسلط عثمانی بود. از عصر شاه صفی به بعد، با ورود خاندان زنگنه به وادی قدرت که تیولداران کرمانشاه بودند و بنای شهر کرمانشاه در این دوره در میان پل کهنه و قلعه کهنه امروز قرار داشته‌است.[۵۹] با پایان یافتن جنگ‌های میان ایران و عثمانی با انعقاد عهدنامه ذهاب در سال ۱۰۱۸ سبب شد تا کرمانشاه از عصر شاه صفی تا پایان دوره صفویه دورانی از آرامش همراه با ترقی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی طی کند. در زمان حکومت شاه اسماعیل صفوی، کرمانشاه به اشغال سپاهیان سلطان مراد آق قویونلو درآمد اما شاه اسماعیل با دوازده هزار قزلباش به جنگ وی رفت و موفق به بازپس‌گیری کرمانشاه شد.[۶۵]

افشاریه

در سال ۱۱۴۳ هـ.ق. سپاهیان نادرشاه، سپاهیان عثمانی را شکست دادند و همدان، کرمانشاهان و آذربایجان را از وجود آنان پاک کردند.[۵۵] در عصر افشاریه به دلیل وجود توپخانهٔ نادری در کرمانشاه این شهر اهمیت نظامی پیدا کرد و به جبههٔ جنگ نادر شاه با عثمانی تبدیل شد. بعد از مرگ نادر این شهر به دلیل وجود توپخانهٔ نادری در کانون توجه قدرت طلبان قرار داشت و نزاع‌های میان سرداران مختلف بر سر دستیابی به این شهر صورت گرفت که در نهایت کریم خان بر آن مسلط شد.

زندیه

 
نگاره‌ای از طاق بستان در سال ۱۸۲۹ م

در عصر زندیه کرمانشاه با وجود حکمران مقتدر خود الله قلیخان زنگنه اگر چه دورانی کوتاه توأم با آرامش را از سر گذراند، اما با مطرح شدن الله قلیخان به عنوان یکی از مدعیان قدرت و تلاش وی برای دستیابی به تاج و تخت سلطنت بعد از مرگ کریم خان، بار دیگر این شهر به وادی جنگ و ستیز مبدل گشت.

در سال ۱۷۵۳ میلادی شهر کرمانشاه که در آن زمان در درهٔ رود قره‌سو واقع شده‌بود، با حملهٔ نیروهای زندیه به‌طور کامل تخریب شده و جمعیت آن نیز به‌طور کامل تخلیه شد. ابعاد این تخریب تا اندازه‌ای بود که تا نزدیک به ۱۰ سال شهری به نام کرمانشاه وجود نداشت و منطقهٔ کرمانشاه نیز بدون حاکم‌نشین و حاکم بود. از سال ۱۷۶۲ میلادی با منصوب شدن الله قلیخان زنگنه به حکومت کرمانشاه از سوی کریم‌خان زند، به عنوان نخستین حاکم منطقهٔ کرمانشاه پس از دورهٔ ۱۰ ساله، ساخت دوبارهٔ شهر آغاز شد و کرمانشاه این بار در درهٔ رودخانه آبشوران در جنوب غربی مکان سابق احیا گردید. شهر جدید از به هم پیوستن چهار روستای فیض‌آباد، هوری‌آباد، برزه‌دماغ و چنانی شکل گرفت که به محله‌های شهر جدید تبدیل شدند.[۶۶]

قاجاریه

 
تکیه بیگلربیگی، بنایی مربوط به دوران قاجار

کرمانشاه از جمله مناطقی بود که در ابتدای سلطنت آقا محمدخان قاجار به تصرف وی درآمد.[۵۵] در قرن نوزدهم بر اهمیت تجاری و استراتژیک کرمانشاه افزوده شد و کرمانشاه مرکز کردستان ایران شد. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از کرمانشاه دیدن کرده‌است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده‌است می‌نویسد:

.... کرمانشاه با شهر سنه که در شمال آن واقع شده، عنوان حاکم‌نشین کردستان ایران را دارند.[۶۷]

سر جان ملکم اهمیت کرمانشاه را به عنوان بازاری برای تجارت بین ترکیه و ایران ذکر کرده‌است. سر جان مک‌دانلد کینر بیان می‌کند که در ۱۸۰۱ شهر در حال شکوفایی بود و حدود ۱۲۰۰۰ خانه داشت که جمعیتی بالغ بر حدود ۶۰۰۰۰ نفر را سکنی می‌داد.[۶۸]

دوران بعدی رشد و توجه به کرمانشاه در دوران قاجاریه بود که مورد توجه دوباره حکومت از لحاظ سیاسی و اجتماعی بود. در سال ۱۱۸۴ با منصوب شدن محمد علی میرزا دولتشاه به حکومت کرمانشاهان طرح‌های شهری را در کرمانشاه به اجرا درمی‌آورد و شکل کنونی شهر کرمانشاه را بنا می‌کند.[۵۹] پس از در گذشت محمدعلی میرزا دولتشاه فرزندش محمدحسین میرزا حشمت‌الدوله در سال ۱۲۳۷ هـ.ق. به حکومت غرب و عراق عرب و عراق عجم از جمله کرمانشاهان منصوب شد.[۵۵]

دوران معاصر

 
میدان شهرداری سابق در سال ۱۳۱۷

به نوشته دانشنامه ایرانیکا کرمانشاه به‌طور فعال در انقلاب مشروطه درگیر بود.[۶۹] به نوشته دائرةالمعارف الاسلامیه نقش اندکی در انقلاب مشروطه داشت. در سال ۱۹۱۱، سالار الدوله به نام محمد علی شاه، شاه سابق، وارد کرمانشاه شد. یک سال بعد، او با نیرویی متشکل از کلهرها، سنجابی‌ها و دیگر عشایر کرد به سوی تهران پیشروی کرد. او در نزدیکی همدان شکست خورد و سربازان دولتی کرمانشاه را بازپس گرفتند. عملیات تا پاییز ادامه یافت و در این حین کرمانشاه چند بار دست به دست شد.[۶۸]

کرمانشاه در جنگ جهانی اول برای مدتی محل تشکیل دولت موقتی مهاجرین مشروطه خواه بود. این دولت که با مهاجرت نمایندگان مجلس شورای ملی به کرمانشاه به ریاست نظام السلطنه مافی تشکیل شده بود، مناطق غربی ایران را زیر نفوذ خود داشت و توانست ۹ ماه پایدار بماند. با ورود نیروهای روسیهٔ تزاری در ۲۵ فوریه ۱۹۱۶ اعضای این دولت به قصر شیرین و از آنجا به عثمانی مهاجرت کردند. همچنین با وقوع انقلاب فوریه ۱۹۱۷ در روسیه، نیروهای روسیه تزاری از کرمانشاه خارج شدند و ارتش عثمانی توانست کرمانشاه را اشغال نماید.[۷۰]

کرمانشاه همچنین در جنگ جهانی دوم به تصرف نیروهای بریتانیا درآمد و تا پایان جنگ در اشغال ماند.

کرمانشاه در وقوع انقلاب بهمن ۱۳۵۷ نیز تأثیر زیادی داشت و تظاهرات و اعتصاب‌های مردم سبب شد تا به عنوان یکی از مراکز مقاومت مردم در برابر حکومت پهلوی شناخته شود. پس از انقلاب این شهر در جنگ ایران و عراق، خسارات زیادی دید.[۷۱]

جغرافیا

موقعیت

مناطق ۵گانه استان‌های ایران
منطقه محل دبیرخانه استان‌ها
۴ کرمانشاه استان کرمانشاه
استان ایلام
استان لرستان
استان همدان
استان مرکزی
استان خوزستان

شهر کرمانشاه از شمال به کوه فرخشاد، از شمال غربی به کوه طاق بستان و از جنوب به سفید کوه منتهی می‌شود که در قسمت مرکزی استان کرمانشاه با موقعیت ۴۷ درجه و ۴ دقیقهٔ شرقی و ۱۹ درجه و ۳۴ دقیقهٔ شمالی قرار دارد و دارای ۲۴۵۰۰ کیلومتر مربع گستردگی و ارتفاع ۱۲۰۰ متر از سطح دریا است.[۱۶] کرمانشاه یکی از شاهراه‌های ارتباطی شرق و غرب و قدیمی‌ترین راه عبور زائران عتبات عالیات است که به همین سبب تأثیرات فرهنگی و معنوی برجا گذارده‌است.[۳۸] کرمانشاه در دروازه زاگرس قرار دارد. رشته کوه زاگرس که فلات ایران را از سرزمین‌های همسایه جدا کرده‌است در مسیر کرمانشاه، به دشت‌های وسیع و کوه‌های عمدتاً مجزا و دره‌های وسیعی منتهی می‌شود که از قدیم برای رسیدن به میان‌رودان مورد استفاده قرار گرفته‌است.

فاصلهٔ زمینی شهر کرمانشاه در شرایط مطلوب تا بغداد، ۳۹۰ کیلومتر، تا تهران، ۵۹۰ کیلومتر از اتوبان ساوه و ۵۱۰ کیلومتر از اتوبان قم، تا مرز خسروی (مرز ایران و عراق) در حدود ۲۰۰ کیلومتر[۷۲] و فاصلهٔ هوایی آن تا تهران ۴۱۳ کیلومتر است.

موقعیت منطقه‌ای

استان‌های ایران در طبقه‌بندی جدید در سال ۱۳۹۳ توسط وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران به پنج منطقه برحسب عوامل همجواری، جغرافیایی و ویژگی‌های مشترک تقسیم‌بندی شدند؛ که هر یک از مناطق پنجگانه یک دبیرخانه دایمی دارد؛ که شامل شهرهای تهران، اصفهان، تبریز، کرمانشاه و مشهد می‌باشد؛ و هرکدام یک دفتر ستاد مرکزی در وزارت کشور دارند؛ که برای حل مشکلات مناطق بدون مراجعه به مرکز تشکیل شده‌اند.[۷۳]

این تقسیم‌بندی جدای از تقسیمات استانی مصوب مجلس شورای اسلامی می‌باشد؛ و مربوط به موضوعات داخلی وزارت کشور می‌باشد. شهر کرمانشاه در این تقسیم‌بندی به عنوان دبیرخانه دائمی منطقه چهار شامل استان‌های کرمانشاه، ایلام، لرستان، همدان، مرکزی و خوزستان می‌باشد.[۷۴]

آب و هوا

شهر کرمانشاه دارای اقلیم معتدل کوهستانی است.[۳۷][۳۸] در قرن چهارم میلادی شهر کرمانشاه که در آن دوران روستای خوش آب و هوایی بود به عنوان دومین اقامت گاه سلطنتی ساسانیان انتخاب شد.[۳۹] در دوران ساسانیان باغ‌های بزرگی در این منطقه ساخته شد و تا مدت‌ها مکان تفریحی شاهان ساسانی بوده‌است. در دوران اسلامی نیز بارها شهر کرمانشاه را شهری خوش آب و هوا توصیف کرده‌اند که در آن آب‌ها جاری است و درختان و میوه جات فراوان دارد و کالاها در آن ارزانند.[۷۵]ابن فقیه در کتاب البلدان که در سال ۲۹۰ هجری نگاشته‌است در مورد کرمانشاه می‌نویسد:[۳۱]

او-قباد- از مداین تا رود بلخ در همه راه هیچ سرزمینی که هوایش از کرمانشاهان تا گردنه همدان-اسدآباد- خوش‌تر و آبش گواراتر و نسیمش لذت بخش‌تر باشد نیافت این بود که قرمسین را ساخت.

بیشترین ساعات آفتابی کرمانشاه به ۲۹۹۹ ساعت می‌رسد، بیشترین ساعات آفتابی در ماه‌های تیر و مرداد و کمترین آن در ماه‌های دی و بهمن است. موقعیت اقلیمی و اکولوژیک استان کرمانشاه با توجه به میزان متوسط بارندگی و رطوبت نسبی سالیانه به نحوی است که دامنه کوه‌ها و دشت‌های آن عموماً پوشیده از جنگل و مرتع بوده و در پاره‌ای از نقاط نیز زمین‌های زارعی آبی و دیمی است.[۷۶] میانگین دمای سالانهٔ شهر کرمانشاه در حدود ۱۴سانتی‌گراد و میزان بارش سالانهٔ این شهر ۴۵۶٫۸ میلی‌متر است.

 آب و هوای کرمانشاه 

ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال

گرم‌ترین
۱۴ ۲۰ ۲۵ ۲۸ ۳۴ ۴۰ ۴۳ ۴۳ ۳۷ ۳۴ ۲۵ ۲۰ ۴۳

میانگین گرم‌ترین‌ها
۳ ۷ ۱۳ ۱۹ ۲۵ ۳۲ ۳۶ ۳۶ ۳۱ ۲۴ ۱۶ ۸ ۲۱

میانگین سردترین‌ها
۳ ۸ ۱۲ ۱۷ ۲۲ ۲۰ ۱۷ ۱۲ ۵ ۱ ۱۰

سردترین
-۲۱ -۲۷ -۱۴ ۲ ۷ ۱۱ ۲ ۰ -۲۷


منبع: وبگاه ودربیس[۷۷]

ناهمواری‌ها

 
کوه پراو؛ بلندترین قلهٔ شهر کرمانشاه با ۳۳۵۷ متر از سطح دریا (کوهی که پوشیده از برف است)[۷۸]

کوه‌های عمدهٔ شهرستان عبارتند از بیستون، کوه فرخشاد در شمال، پرآو در شمال شرقی، کوه میوله در شمال غربی و سفیدکوه که در جنوب شرقی شهر کرمانشاه واقع شده‌اند و غار پرآو که شهرت جهانی دارد یکی از بزرگ‌ترین غارهای دنیاست و در کوه پرآو واقع شده‌است.[۷۹]

نام موقعیت ارتفاع رشته کوه
پراو شمال شرقی کرمانشاه ۳۳۵۷ متر[نیازمند منبع] رشته کوه زاگرس
کوه سفید جنوب کرمانشاه ۲۸۰۵ متر[نیازمند منبع] رشته کوه زاگرس
فرخشاد شمال کرمانشاه ۲۹۳۰ متر رشته کوه زاگرس
میوله شمال کرمانشاه ۲۱۰۰ متر (تقریبی) رشته کوه زاگرس
 
ارتفاعات شمال کرمانشاه (از چپ به راست: فرخشاد، کوهستان پراو و میوله)

آب‌ها

 
دریاچه طاق بستان

مهمترین آب‌های کرمانشاه رودخانه قره‌سو، رودخانهٔ آبشوران، رودخانهٔ چم‌بشیر،[۸۰] دریاچهٔ طاق بستان، سراب خضر الیاس و سراب نیلوفر می‌باشند.

وضعیت محیط زیست

آلودگی هوا

مهم‌ترین عامل آلودگی هوای کرمانشاه ناشی از گرد و غبار بیابان‌های کشورهای عراق و عربستان است که باعث تعطیلی ادارات، مدارس و لغو پروازها به دلیل کاهش شدید دید در برخی روزها می‌گردد؛[۸۱] میزان دید در برخی از روزها به ۱۰۰ تا ۲۰۰ متر کاهش می‌یابد؛ و این آلودگی در ۱۴ تیر ۱۳۸۸ به ۲۱ برابر حد مجاز رسید؛[۸۲] عاملی که باعث بستری شدن ده‌ها نفر در بیمارستان‌ها به دلیل مشکلات تنفسی و قلبی بوده‌است.[۸۲] همچنین این پدیده باعث آسیب شدید به جنگل‌های بلوک، نابودی پوشش گیاهی و بیابانی شدن منطقه شده‌است.[۸۳]

آلودگی آب‌ها

با گسترش شهر کرمانشاه رودخانهٔ قره‌سو که از میان شهر عبور می‌کند با مشکلات زیست‌محیطی مواجهه شده‌است، مهم‌ترین عامل در آلودگی این رودخانه ریختن فاضلابی است که رودخانه آبشوران همراه می‌آورد و پس از آن ریختن فاضلاب‌های کشاورزی است به‌طوری‌که این رودخانه امروز تبدیل به فاضلاب شده‌است.[۸۴] در سال‌های پیشین این رودخانه بیش از ۱۵ نوع ماهی را در خود جای می‌داده به‌طوری‌که شغل برخی از بومیان منطقه از راه صید و فروش ماهی تأمین می‌شده‌است؛ که امروزه این زیستگاه به کلی تخریب شده‌است.[۸۵]

زباله

کرمانشاه نخستین شهر در ایران بود که دفن زباله در آن متوقف شده و نخستین طرح بازیافت پسماند در آن به اجرا درآمد. شرکت بازیافت مواد و تولید کود آلی کرمانشاه در سال ۱۳۸۰ تأسیس شد و از آن زمان مسئولیت جمع‌آوری و بازیافت زباله را در شهر کرمانشاه بر عهده دارد.[۸۶] بنا بر اعلام مدیرکل محیط زیست استان کرمانشاه در سال ۱۳۹۵، روزانه در شهر کرمانشاه ۶۰۰ تن زباله تولید می‌شود. همچنین سرانۀ هر شهروند کرمانشاهی در طول روز بین ۶۸۰ تا ۸۰۰ گرم زباله است. در حال حاضر ۱۰۰ درصد پسماند تولیدی در شهر کرمانشاه بازیافت می‌شود که ۷۰ درصد آن به کود کمپوست تبدیل می‌شود.[۸۷] پسماندهای ویژۀ بیمارستانی شهر کرمانشاه نیز پس از بی‌خطرسازی در محلی در نزدیکی سراب قنبر دفن می‌شود.[۸۶]

اگرچه روش تفکیک از مبداء از سال ۱۳۷۹ در کرمانشاه آغاز شده و کرمانشاه نخستین شهر ایران بوده که کارخانه بازیافت زباله کشور در آن راه‌اندازی شده‌است،‌ اما شهرداری منطقۀ ۶ از ۱۶ آبان ۱۳۹۸ به دلیل مسئلۀ زباله‌گردها در کرمانشاه، بار دیگر تصمیم به اجرای روش سنتی جمع‌آوری زباله گرفته و اعلام کرده که مخازن جمع‌آوری زباله را برمی‌چیند.[۸۸]

مردم

زبان

زبان اهالی کرمانشاه، کردی[۸۹][۹۰][۹۱][۹۲] و فارسی کرمانشاهی است.[۶۱][۸۹][۹۰][۹۱] عده‌ای از مردم کرمانشاه به زبان کردی، گویش کلهری سخن می‌گویند.[۹۳] علاوه بر کردی کلهری دیگر گویش‌های کردی از جمله کردی کرمانشاهی، سنجابی، زنگنه و سورانی هم گویشورانی در میان مردم دارد.[۸۹] در کنار زبان کردی، عده‌ای از مردم به لهجهٔ فارسی کرمانشاهی تکلم می‌کنند.[۹۳][۹۴] لهجهٔ فارسی کرمانشاهی تنها خاص شهر کرمانشاه‌است[۹۵] و از ۲۰۰ سال پیش در پی ورود مهاجرانی که برای زیارت عتبات و کسب و کار به کرمانشاه آمدند ایجاد شده‌است.[۹۶][۹۷][۹۸] همچنین در بخش‌هایی از مناطق شهر، زبان لکی در میان برخی ساکنان رواج دارد.

موسیقی

 
میدان شهرداری سابق در سال ۱۳۱۰ (ضلع غربی)
یک گروه موسیقی در حال اجرای برنامه هستند.

کرمانشاه یکی از مراکز موسیقی کردی و ایرانی است. چهره‌های نامداری از این شهر و شهرهای نزدیک به آن در موسیقی ظهور کرده‌اند که نقش پررنگی در هنر موسیقی داشته‌اند. علی اکبر مرادی نوازندهٔ برجستهٔ تنبور از شهر کرمانشاه به عنوان مرکز موسیقی کردی یاد می‌کند و ریشهٔ بسیاری از گوشه‌های موسیقی ایرانی را در موسیقی کرمانشاه می‌داند.[۹۹] حسین علیزاده دیگر استاد موسیقی ایرانی نیز از کرمانشاه با نام «پدر موسیقی ایرانی» یاد می‌کند.[۱۰۰]بهمن کاظمی پژوهشگر موسیقی، موسیقی رایج در شهر کرمانشاه را به سه دستهٔ موسیقی باستانی، موسیقی روستایی و موسیقی شهری تقسیم‌بندی می‌کند.[۱۰۱] از سازهای رایج در موسیقی کردی در کرمانشاه می‌توان به تنبور، دف، شمشال و کمانچه اشاره کرد.[نیازمند منبع] پیش از انقلاب ۵۷، کرمانشاه مرکز رادیو کردی بود و این رادیو مخاطبان بسیاری در میان کردهای هر چهار کشور به دست آورده بود.[۱۰۲]

فرهنگ

در کرمانشاه همواره بزرگان زیادی در ادبیات، هنر، تاریخ و سیاست برخاسته‌اند[۱۰۳] بزرگانی همچون، میرزا محمدرضا کلهر از نستعلیق‌نویسان مهم تاریخ ایران، علی‌اشرف درویشیان از نویسندگان سرشناس ایران، شامی کرمانشاهی شاعر کرد زبان، ابوالقاسم لاهوتی شاعر و فعال سیاسی انقلابی، کیهان کلهر نوازندهٔ بلندآوازهٔ کمانچه، شهرام ناظری خوانندهٔ معروف و شناخته شده، رشید یاسمی نویسنده، مورخ، مترجم و شاعر معاصر ایرانی، پوران درخشنده کارگردان سرشناس، علی‌محمد افغانی نویسنده نخستین رمان واقعی به زبان فارسی، مجتبی شمسی‌پور شیمیدان، ابوحنیفه احمدابن داود دینوری گیاه‌شناس، ستاره‌شناس، ریاضیدان و مورخ قرن نهم میلادی، یارمحمدخان کرمانشاهی از مبارزان انقلابی جنبش مشروطه و … را می‌توان نام برد.

چاپخانه‌ها و نشریه‌ها

پس از انقلاب مشروطه وسایل تحصیل در کرمانشاه منحصر به چند مکتبخانه بود و در این میان کسانی که با کتاب و نشریه آشنا بودند به فکر تأسیس مدرسه و روزنامه‌های دستنویس و خطی افتادند، در میان سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۲۸۷ با تلاش میر عبدالباقی نخستین چاپخانه سنگی کرمانشاه افتتاح شد و پس از آن میرزا احمد خان معتضدالدوله وزیری چاپخانهٔ شرافت احمدی را تأسیس کرد و در تاریخ ۱۸ مرداد ۱۳۰۲ با ورود نخستین چاپخانهٔ مجهز از آلمان، شرکت سعادت تشکیل شد و پس از فوت برادران سعادت شرکت منحل شد و بعدها در سال ۱۳۲۸ علاوه بر چاپخانهٔ سعادت، روزنامهٔ آن نیز منتشر می‌شد و در این چاپخانه بود که روزنامه‌های فصاحت و کوکب غرب انتشار یافتند.[۱۰۴] نخستین روزنامه رسمی در شهر کرمانشاه، روزنامه بیستون بود که در سال ۱۳۲۵ هجری قمری (۱۹۰۷ میلادی و ۱۲۸۶ هجری خورشیدی) به صاحب امتیازی ابوالقاسم لاهوتی در این شهر منتشر شد.[۱۰۵]

اجتماع

پوران درخشنده چندی پیشتر در واکنش به تعطیلی سینماهای شهر کرمانشاه عنوان کرده بود:

بالا بودن آمار بی‌کاری، افزایش طلاق، و آمار بالای معتادین در این شهر همه و همه گویای این مطلب است که در این شهر کار فرهنگی قابل توجه صورت نمی‌گیرد و استان کرمانشاه در حال طی کردن یک روند غیر فرهنگی است.[۱۰۶]

مذهب

بر مبنای پژوهشی که توسط امیر رستگار خالد استاد دانشگاه شاهد تهران و میثم محمدی انجام شده و نتایج آن در شمارهٔ ۵۸ (تابستان ۱۳۹۴) مجلهٔ علمی-پژوهشی جامعه‌شناسی کاربردی چاپ اصفهان منتشر شده‌است، مردم شهر کرمانشاه پس از شهرهای رشت، تهران و اهواز کمترین گرایش را به دین دارند. همچنین بر مبنای این آمار، شهر کرمانشاه در باور به سکولاریسم پس از شهرهای شیراز، اهواز، تهران، رشت، سنندج، همدان، ارومیه سکولارترین شهر ایران به‌شمار می‌رود.[۱۰۷][۱۰۸]

آمار دقیقی از میزان گرایش مردم کرمانشاه به دین و نیز درصد پیروان دین‌های گوناگون در این شهر وجود ندارد. اما به‌طور کلی بیشتر مردم شهر پیرو یکی از سه مذهب تشیع، تسنن و اهل حق (یارسان) هستند. همچنین گروه‌های کوچکتری از اقلیت‌های دینی وجود دارند که در مجموع ۰/۱۷ درصد از کل جمعیت را تشکیل می‌دهند که مهم‌ترین آن‌ها زرتشتیان با ۰/۱۲ درصد، مسیحیان ۰/۰۲ درصد و کلیمیان ۰/۰۳ درصد از کل جمعیت هستند.[۹۱]

یارسان

بخش زیادی از کردهای کرمانشاه تا اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پیروی دین یارسان بودند. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از استان کرمانشاه دیدن کرده‌است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده‌است دین غالب مردم را یارسان می‌داند. او در بازدید از شهر قصر شیرین می‌نویسد:

.... بیشتر کُردان ایران از فرقهٔ علی‌اللهی هستند. اگر آن‌ها را در انجام کارهایشان آزاد گذارند، آن‌ها هم در کار دیگران مداخله نمی‌کنند. حس احترام به عقیدهٔ مذهبی دیگران در نزد ایشان بسیار زیاد است.[۱۰۹]

او همچنین در بازدید از «شهر کرمانشاه» می‌نویسد:

.... کُردان ایالت کرمانشاه مردمی آرام و خوش‌برخوردند. آن‌ها به فرقهٔ علی‌اللهی تعلق دارند که باگذشت‌ترین فرقه‌های مذهبی هستند. در بعضی از دهکده‌ها پیروان این فرقه با مسیحیان که گذشت آن‌ها کمتر است آمیزش دارند.[۱۱۰]

یهودیان

 
انجمن کلیمیان کرمانشاه (هبرا) در سال ۱۳۴۰

محلهٔ قدیمی یهودیان کرمانشاه، در محلهٔ فیض‌آباد و در نزدیکی یکی از پنج دروازهٔ ورودی به شهر قرار داشته که در میان کرمانشاهیان به دروازهٔ یهودی‌ها معروف بوده‌است. شمار یهودیان کرمانشاه در دوران مشروطیت در حدود ۳۰۰۰ نفر برآورد شده که تا زمان احداث مدرسهٔ آلیانس کرمانشاه یعنی ۱۹۰۴ م چندان سر و سامانی نداشتند.[۱۱۱] یهودیان کرمانشاه در دوران پهلوی و با بهبود نسبی وضع اجتماعی از محله‌های قدیمی خود مهاجرت و در نقاط مختلف شهر پراکنده می‌شوند.[۱۱۲] این شهر، تا پیش از انقلاب اسلامی یکی از انجمنهای پرجمعیت یهودیان ایران بود. همچنین انجمن کلیمیان، جمعیت یهودیان این شهر را پس از انقلاب اسلامی ایران در حدود ۱۵۰۰ نفر و در سال ۱۳۸۹ درحدد ۲۵۰ نفر برآورد کرده است[۱۱۳] و یهودیان از ۴ کنیسایی که در سال‌های پیشین فعال بودند تنها در کنیسای اتحاد کرمانشاه، مراسم دینی خود را برگزار می‌کنند.[۱۱۴]

جمعیت

 
تغییرات جمعیت کرمانشاه در میان سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۸۵

کرمانشاه نهمین شهر پرجمعیت ایران است که براساس آمار درگاه ملی آمار ایران در سال ۱۳۸۵ تعداد ۳۴۶٬۸۶۴ زن و ۳۵۷٬۸۴۵ مرد شهرنشین و مجموع ۷۰۴۷۰۹ نفر شهرنشین در کرمانشاه زندگی می‌کنند؛ و با اضافه کردن روستاییان، کرمانشاه دارای جمعیت ۷۸۴٬۶۰۲ نفر می‌باشد[۱۱۵] همچنین جمعیت شهر در سال ۱۳۸۸ براساس آماری که گزتیر[پانویس ۴] انتشار داده ۸۱۵٬۰۱۴ نفر برآورد شده‌است.[۹]

سیلوستر دوساسی،[پانویس ۵] خاورشناس فرانسوی که در سال ۱۸۰۷ م از کرمانشاه دیدن می‌کند در کتابی شمار مردمان این شهر را در حدود ۱۶ تا ۱۸ هزارنفر برآورد می‌کند.[۱۱۲] کنراد مالتبرن[پانویس ۶] نیز در کتابی که در سال ۱۸۲۴ م به چاپ می‌رساند شمار خانه‌های شهر را ۳۰۰۰ خانه عنوان می‌کند.[۱۱۶]

هرم جمعیتی کرمانشاه در سال ۱۳۸۵[۱۱۵][۲۲]
مردانسنزنان
۲۱٬۲۲۴ بیش‌تر از ۶۵ ۱۸٬۶۷۸
۷٬۵۲۳ ۶۰–۶۴ ۷٬۹۹۷
۱۱٬۸۶۱ ۵۵–۵۹ ۱۲٬۱۰۶
۱۸٬۰۴۵ ۵۰–۵۴ ۱۶٬۷۷۲
۲۲٬۹۵۹ ۴۵–۴۹ ۲۱٬۹۰۵
۲۶٬۳۲۰ ۴۰–۴۴ ۲۵٬۹۰۷
۳۰٬۲۴۸ ۳۵–۳۹ ۳۰٬۱۵۶
۳۰٬۹۲۲ ۳۰–۳۴ ۳۰٬۷۸۵
۳۹٬۵۹۹ ۲۵–۲۹ ۳۹٬۳۵۰
۵۲٬۴۶۷ ۲۰–۲۴ ۵۳٬۱۲۶
۵۱٬۴۱۹ ۱۵–۱۹ ۴۹٬۴۷۳
۳۸٬۴۳۴ ۱۰–۱۴ ۳۶٬۴۴۱
۲۷٬۹۰۵ ۵–۹ ۲۵٬۹۶۰
۲۷٬۲۰۱ ۰–۴ ۲۵٬۳۰۷

اقتصاد

 
شرکت پالایش نفت کرمانشاه

مهمترین کارخانه‌های شهر کرمانشاه عبارتند از: کارخانه‌های قند، پالایشگاه کرمانشاه، پالایشگاه نفت آناهیتا، مجتمع پتروشیمی کرمانشاه، کارخانه سیمان غرب، کارخانه سیمان سامان، کارخانهٔ اسید سیتریک کرمانشاه (تنها کارخانهٔ اسید سیتریک خاورمیانه).[۱۱۷]

در تحلیلی که مرکز مطالعات ریسک دانشگاه کمبریج در دسامبر ۲۰۱۷ ارائه کرده و در آن ترکیب صدمات وارده به شهرهای جهان بر اثر دستهٔ جامعی از تهدیدهای مهم بررسی شده‌است، شهر کرمانشاه در کنار کلان‌شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، کرج، تبریز، شیراز، اهواز و قم یکی از بیشترین ریسک‌های درآمد اقتصادی را داشته‌است. در این تحلیل ۲۳ نوع تهدید در پنج طبقه، شامل (۱) بلایای طبیعی و اقلیمی مانند زلزله و توفان، (۲) مالی، تجاری و کسب‌وکار شامل سقوط بازار و تکانه‌های قیمتی، (۳) سیاسی، جنایی و امنیتی مانند بی‌ثباتی سیاسی، درگیری‌ها و تروریسم، (۴) فناوری و فضای مجازی، و (۵) سلامت و محیط زیست از قبیل بیماری‌های واگیردار و قحطی بررسی شده‌است. عمده‌ترین عامل ریسک برای شهر کرمانشاه در این تحلیل مهاجرت و جابجایی جمعیت در نتیجهٔ جنگ و قرار گرفتن در معرض بمب‌باران و موشک‌باران ناشی از درگیری میان دو کشور بوده‌است.[۱۱۸]

شرکت پالایش نفت کرمانشاه

در سال ۱۳۰۱ وجود نفت خام به مقدار کافی در غرب ایران به اثبات رسید و از این زمان فعالیت استخراج و پالایش بااحداث شرکت پالایش نفت کرمانشاه که در آن زمان «پالایشگاه کرمانشاه» نام داشت شروع گردید.[۱۹]

شرکت پالایش نفت کرمانشاه با توجه به آن که پس از گسترش شهر کرمانشاه در مرکز شهر قرار گرفت ولی یکی از واحدهای صنعتی سبز صنعت نفت با ۱۲۶ هزار متر مربع فضای سبز است.[۱۱۹]

ورزش

 
فرهاد تراش در بیستون محل برگزاری جشنواره سنگنوردی بیستون

ورزش‌های کشتی، وزنه‌برداری، پرورش اندام، فوتبال، کوهنوردی، سنگ‌نوردی، بوکس و شمشیربازی از جمله ورزش‌های پرطرفدار در کرمانشاه به‌شمار می‌آیند. باشگاه فوتبال راهیان کرمانشاه که پیشتر شیرین‌فراز نامیده می‌شد، هم‌اکنون در لیگ دسته اول فوتبال ایران بازی می‌کند. این تیم در دوره ۱۳۸۷–۱۳۸۶ در لیگ برتر فوتبال ایران حضور داشت.[۱۲۰] همچنین در زمینهٔ کشتی، شهر کرمانشاه در روزهای ۱۶ تا ۱۷ فوریهٔ ۲۰۱۷ میزبان مسابقات جام جهانی کشتی آزاد مردان بود که در سالن امام خمینی برگزار شد.[۱۲۱]

کرمانشاه در رشته کوه‌نوردی و سنگ‌نوردی، به سبب وجود کوه‌های مناسب و دیواره‌های طبیعی در اطراف شهر فعالیت زیادی دارد. همچنین دیواره بیستون به عنوان طولاترین دیواره سنگنوردی جهان در بیستون در نزدیکی شهر کرمانشاه قرار دارد.[۱۲۲] جشنواره سنگنوردی بیستون هر دو سال یک بار در ماه مهر با حضور سنگ نوردانی از سراسر جهان در دیواره بیستون برگزار می‌شود.[۱۲۳]

مهم‌ترین مجموعه ورزشی کرمانشاه مجموعه ورزشی آزادی کرمانشاه است که پیش از انقلاب بهمن ۱۳۵۷، استادیوم خسروپرویز نامیده می‌شد. به جز این ورزشگاه، ورزشگاه تختی کرمانشاه، استادیوم ۱۵ هزار نفری کرمانشاه و سالن امام خمینی از دیگر اماکن ورزشی شهر محسوب می‌شوند. در حال حاضر ورزشگاه‌ها و اماکن ورزشی زیر در کرمانشاه فعال هستند:[۱۲۴]

شماره نام ورزشگاه رشته‌های فعال
۱ ورزشگاه آزادی فوتبال، دو و میدانی، والیبال، بوکس، اسکواش، شطرنج، تنیس، ژیمناستیک، کلینیک پزشکی، موزه ورزش، تکواندو، کشتی، استخر آزادی، تیر و کمان، نابینایان، ورزش‌های روستایی عشایری، دوچرخه‌سواری، پینگ‌پنگ
۲ مجموعه ورزشی امام خمینی کشتی، جودو، اسکیت، رزمی، رزم‌آوران، ووشو، بوکس، تیر و کمان، پرورش اندام
۳ مجموعه ورزشی تختی بسکتبال، وزنه‌برداری، کشتی، کاراته، ورزش باستانی، کونگ‌فو، جودو، اتومبیل رانی، انجمنهای ورزشی، گلف
۴ مجموعه ورزشی کوثر (ویژه بانوان) بسکتبال، والیبال، فوتسال، آمادگی جسمانی، ایروبیک، رزمی، استخر، فوتبال، دو میدانی، دوچرخه‌سواری، راگبی، کریکت، گلف، تکواندو
۵ مجموعه ورزشی امام سجاد ووشو، کونگ‌فو، کبدی، کشتی، کاراته، رزمی، پینگ‌پنگ، کیک بوکسینگ
۶ استادیوم انقلاب کرمانشاه فوتبال
۷ مجموعه ورزشی اشرفی اصفهانی شنا، بدمینتون، شمشیربازی
۸ مجموعه ورزشی حضرت عباس شنا، فوتسال، والیبال، گلبال، کشتی، فوتسال معلولین، کاراته، کیک بوکسینگ، ووشو، ژیمناستیک، تکواندو، ایروبیک
۹ دهکده المپیک کرمانشاه سوارکاری، اتومبیلرانی
۱۰ مجموعه ورزشی کارمندان هاکی، ووشو، هندبال، رزمی

حمل و نقل

حمل و نقل درون‌شهری

بزرگراه‌ها

کرمانشاه به دلیل مواجهه با مشکل ترافیک به ویژه در سال‌های پس از جنگ ایران و عراق ناچار از طراحی و ساخت شبکه بزرگراهی بوده‌است. کمربندی غربی کرمانشاه که در دهه ۱۳۵۰ ساخته‌شده‌بود با رشد شهر درون بافت شهری واقع شد. این کمربندی در طرح توسعه به باغ‌راه (پارک‌وی) تبدیل شد و ساخت کمربندی غربی جدیدی آغاز شد. همچنین کمربندی شرقی کرمانشاه در سال ۱۳۷۹ به بهره‌برداری رسید. در حال حاضر شبکه بزرگراهی کرمانشاه چهار بزرگراه را در محورهای شمالی، جنوبی، شرقی و غربی این شهر شامل می‌شود. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از:[۱۲۵]

قطار شهری

در ۱۲ اردیبهشت سال ۱۳۸۶ خط ریلی کرمانشاه به طول ۱۴ کیلومتر در شورای عالی هماهنگی ترافیک به تصویب رسید و در ۱۵ تیر ماه ۱۳۸۷ سازمان قطار شهری کرمانشاه تأسیس شد. این خط قطار شهری شامل ۱۱ ایستگاه می‌شود و میدان فردوسی را به میدان طاق بستان متصل می‌کند که این پروژه در پنج سال به پایان می‌رسد.[۱۲۶] عملیات احداث خط قطار شهری کرمانشاه در سال ۱۳۸۸ به منوریل تغییر کاربری داد و مقرر شد در برخی از قطعات مسیر به صورت زیر زمینی و در برخی دیگر به صورت هوایی برای حمل مسافران استفاده شود.[۱۲۷] به این ترتیب هزینه اجرای این پروژه پنجاه درصد کاهش می‌یابد و عنوان شده‌است که به دلیل «تفکر مهندسی و اصلاح الگوی مصرف» قطار شهری کرمانشاه به منوریل تغییر یافته‌است.[۱۲۸] با توجه به گفتهٔ یکی از نمایندگان این شهر به نظر می‌رسد مشکل اجرایی نشدن منوریل کرمانشاه بیشتر ضعفی مدیریتی است تا فراهم نشدن بودجه[۱۲۹]

اتوبوس‌رانی

شرکت اتوبوسرانی کرمانشاه در تاریخ ۱۷ شهریور ۱۳۴۴ تأسیس شد و فعالیت خود را با چند دستگاه اتوبوس و مینی‌بوس در مسیر میدان وزیری (نواب صفوی) تا میدان جلیلی آغاز کرد.[۱۳۰] هم‌اکنون ناوگان اتوبوس‌رانی کرمانشاه و حومه از ۲۶۲ اتوبوس تشکیل شده که در پنج منطقه و ۵۰ خط کار می‌کنند.[۱۳۱]

حمل و نقل برون‌شهری

پایانهٔ مسافربری

دو پایانه مسافربری برون‌شهری در شهر کرمانشاه وجود دارد. پایانهٔ مسافربری شهید کاویانی برای انتقال مسافران بین شهری بوسیلهٔ مینی بوس، اتوبوس و خودروسواری مورد استفاده قرار می‌گیرد. دو شرکت ایران پیما و شرکت تعاونی مسافربری شماره ۷ در خیابان مدرس و شرکت تی بی‌تی در میدان مصدق دارای مراکز فروش بلیط هستند.[۱۳۲] پایانه مسافربری دیگر با نام پایانه مسافربری راه کربلا محل نقل و انتقال مسافران شهرستان‌های غرب استان و نیز کشور عراق است.

 
فاصلهٔ زمینی شهر کرمانشاه با مراکز استان‌ها از رایج‌ترین مسیرها

فاصلهٔ شهر کرمانشاه با برخی از مناطق پر رفت‌وآمد:[۱۳۲]

شهر مقصد وسیلهٔ نقلیه طول مسافرت
تهران از مسیر همدان اتوبوس ۹ ساعت
تهران از مسیر ملایر اتوبوس ۷ ساعت
همدان مینی‌بوس ۳ ساعت
ملایر اتوبوس ۲:۴۰ ساعت
اراک اتوبوس ۴ ساعت
قم اتوبوس ۶ ساعت
بابل اتوبوس ۱۲ ساعت
بوکان اتوبوس ۶ ساعت
تبریز اتوبوس ۸ ساعت
اهواز اتوبوس ۱۰ ساعت
ارومیه اتوبوس ۱۲ ساعت
اصفهان از مسیر ملایر اتوبوس ۸ ساعت
خرم‌آباد اتوبوس ۵ ساعت

فرودگاه بین‌المللی

فرودگاه کرمانشاه با نام فرودگاه بین‌المللی اشرفی اصفهانی به عنوان استانداردترین و مهم‌ترین فرودگاه غرب کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۳۳]

پروازهای خارجی:دبی، دمشق، جده، سلیمانیه و استانبول.[۱۳۴]

پروازهای داخلی: تهران، مشهد، کیش، بندرعباس، کرمان، شیراز، عسلویه، ساری.

راه‌آهن

در سال ۱۳۵۵ مطالعات برای احداث راه‌آهن کرمانشاه انجام شد و انجام این عملیات با شروع جنگ ایران و عراق اجرایی نشد و پس از آن نیز این پروژه تا مجلس ششم به فراموشی سپرده شد، پروژهٔ راه‌آهن کرمانشاه در سه فاز انجام می‌شود. فاز اول اراک-ملایر، فاز دوم ملایر-کنگاور و فاز سوم کنگاور-کرمانشاه. عملیات ساخت این پروژه در سال ۱۳۸۰ آغاز شد[۱۳۵] و قرار بود در سال ۱۳۸۵ تکمیل شود،[۱۳۶] اما عملیات اجرایی دوباره راه‌آهن کرمانشاه در سال ۱۳۸۵ آغاز شد و عنوان شد که این پروژه در سال ۱۳۸۷ تکمیل می‌شود.[۱۳۷] این در حالی است که در سال ۱۳۸۸ فاز دوم پروژه هنوز آغاز نشده بود.[۱۳۶] یکی از دلایل عقب ماندن این طرح اختصاص دادن بودجه طرح‌های ریلی کشور از جمله راه‌آهن کرمانشاه به طرح راه‌آهن بافق-مشهد بوده که با این کار پروژهٔ بافق-مشهد چهار سال زودتر از موعد مقرر تمام شد.[۱۳۶] ساخت این پروژه تا پایان سال ۱۳۹۰ به کرمانشاه[۱۳۸] و تا پایان سال ۱۳۹۲ به مرز خسروی و به راه‌آهن خانقین عراق متصل می‌شود. با این حال پایان این پروژه در زمان تعیین شده بعید به نظر می‌رسد.[۱۳۹]

ساختار شهری

وسعت عرصهٔ شهری کرمانشاه، برابر با ۹۵٫۹۷ کیلومتر مربع (نزدیک به ۱۰ هزار هکتار) است. ۸۰ درصد وسعت این شهر را زمین‌های وقفی تشکیل می‌دهند.[۱۴۰] شهر کرمانشاه ۱٫۵ درصد از مساحت کل ایران را دارد[۵۹] و به ۸ منطقهٔ شهرداری تقسیم شده‌است. در کرمانشاه همچنین ۳۵۰ هکتار بافت فرسودهٔ شهری وجود دارد.[۱۴۱]

تغییرات شهری

نخستین طرح جامع شهر کرمانشاه در سال ۱۳۵۱ پیشنهاد شد. مرحلهٔ دوم طرح جامع کرمانشاه در جلسهٔ مورخهٔ ۵ اردیبهشت ۱۳۶۰ از تصویب شورای عالی شهرسازی و معماری ایران گذشت.[۱۴۲]

شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، در جلسهٔ مورخهٔ ۶ دی ۱۳۷۸، به بررسی مغایرت‌های اساسی طرح تفصیلی شهر کرمانشاه نسبت به طرح جامع مصوب پرداخته و تصویب نمود تا مساحت ۴۷ هکتار جنب شهرک ظفر در شمال شهر، ۲۱ هکتار در محدودهٔ جنوب شهرک گل‌ها (شامل ۶ هکتار کمربند سبز دور شهر) و ۶۰ هکتار در غرب شهرک الهیه (شامل ۲۱/۵ هکتار کمربند سبز دور شهر) به مساحت شهر افزوده شده و در بخش جنوب غربی شهر، در ناحیهٔ میدان آزادگان، ۵۰ هکتار زمین از آموزش عالی به کاربری مسکونی و خدمات تغییر کاربری بیابد، با این شرط که ۱۰ هکتار از آن به خدمات عمومی (شامل تالار شهر، مرکز تیزهوشان و …) اختصاص بیابد.[۱۴۳]

طرح جامع شهر کرمانشاه برای افق ۱۳۹۱، (پیش‌بینی شده برای جمعیت ۱۱۴۷۳۰۰ نفر و مساحت ۹۵۶۸/۱ هکتار) در جلسهٔ مورخهٔ ۳ شهریور ۱۳۸۰ شورای شهرسازی استان کرمانشاه بررسی و در جلسهٔ مورخهٔ ۲۱ بهمن ۱۳۸۱ مورد تصویب قرار گرفت.[۱۴۴] بر اساس تغییرات به عمل آمده در این طرح و بر اساس تصمیم کمیتهٔ فنی شورای عالی، حفظ کاربری‌های نظامی داخل شهر بلامانع دانسته شده و به فراهم شدن شرایط مناسب موکول شد.[۱۴۵] همچنین در این طرح پیشنهاد شد تا کرمانشاه به چند «پاره شهر» تقسیم شده و مشاور تهیه‌کنندهٔ طرح، راهکاری برای نظام مدیریت جدید برای هر یک از پاره شهرها و نیز برای کل شهر کرمانشاه ارائه نماید.[۱۴۶]

در جلسهٔ مورخهٔ ۱۶ آذر ۱۳۸۷، مسئلهٔ اصلاح حریم شهر کرمانشاه در شورای عالی برنامه‌ریزی و توسعهٔ استان کرمانشاه بررسی و نقشهٔ طرح به تصویب رسید. این نقشه‌ها در جلسهٔ مورخهٔ ۱۱ خرداد ۱۳۸۸ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران بررسی و تصویب نهایی شد.[۱۴۷] در جلسهٔ مورخهٔ ۳ اسفند ۱۳۸۸، شورای عالی شهرسازی و معماری ایران مغایرت طرح تفصیلی با طرح جامع شهر کرمانشاه را بررسی کرده و الحاق ۱۳/۵ هکتار به محدودهٔ شهر جهت اختصاص به مسکن مهر را تصویب کرد.[۱۴۸]

 
سراسر نمای پل ولایت در شب

حاشیه‌نشینی

کرمانشاه یکی از چهار شهر نخست در ایران به لحاظ حاد بودن معضل حاشیه‌نشینی است.[۱۴۹] جمعیت حاشیه‌نشینان در شهر کرمانشاه نزدیک به ۳۷۰ هزار نفر برآورد می‌شود.[۱۵۰]

شهرداری کرمانشاه

بلدیهٔ کرمانشاه در زمان قاجار در میان سال‌های ۱۲۷۹ تا ۱۲۹۰ در محل دیوانخانه تشکیل می‌شود که وظیفهٔ آن رفت و روب کردن خیابان‌های پر رفت‌وآمد و روشن کردن چراغ‌های پیه‌سوز خیابان‌ها بوده‌است که این وظایف تا زمان اولین شهردار، اسدالله خان فزونی به همین شکل اداره می‌شود که وی در زمان شهرداری‌اش به ایجاد خیابان شاه‌بختی از اجلالیه تا سه‌راه پهلوی (شریعتی)، سنگفرش خیابان‌های شهر و نصب فانوس‌های نفتی در معابر شهر اقدام می‌کند. کرمانشاه از زمان ساخت بلدیه در سال ۱۲۹۹ تاکنون ۷۴ شهردار داشته‌است.[۱۵۱]

ساختمان شهرداری کرمانشاه در سال ۱۸۹۷ م توسط سفارت انگلیس جهت کنسولگری تأسیس شده‌است، که در سال ۱۳۳۷ توسط شهردار وقت سلطان محمد دولتشاهی، برای ساختمان شهرداری که قبلاً در میدان شهرداری سابق قرار داشته‌است، خریداری می‌شود.[۱۵۱] هم‌اکنون شهر کرمانشاه از نظر تقسیمات منطقه‌ای شهرداری به ۸ منطقهٔ شهرداری تقسیم شده‌است.[۱۵۲]

معابر سطح شهر

ردیف عناوین متراژ تعداد
۱ سرانه فضای سبز ۸٫۸۱
۲ تراکم (براساس جمعیت) ۸۳٫۵ در هکتار
۳ تعداد میادین ۳۴
۴ تعداد پارک‌ها ۱۶۵
۵ تعداد خیابان‌ها ۶۵۵
۶ تعداد شهرک‌ها ۶۷
۷ تعداد کوچه ها ۵۲۱۰
۸ تعداد بلوارها ۱۰۳
۹ تعداد بن‌بست‌ها ۲۴۷۱

[۱۰]

اماکن سطح شهر

ردیف مکان مهمترین‌ها شمار تأسیس
۱ پارک ها پارک کوهستان
پارک لاله
پارک شرقی طاق بستان
پارک غربی طاق بستان
پارک شاهد

پارک شیرین

۱۶۵ [۱۵۳] ۱۳۴۸
-
-
۲ گورستان ها گورستان باغ فردوس
گورستان مینا آباد
قبرستان مسیحیان
قبرستان یهودیان
۴ ۱۳۵۱
-
-
-
۳ شهربازی ها شهربازی کرمانشاه
شهربازی طاق بستان
۲ -
-
۴ موزه ها موزه پارینه‌سنگی زاگرس
موزه سنگ طاق بستان
موزه مردم‌شناسی کرمانشاه
موزه پوشاک و زیورآلات استان کرمانشاه
۱۴ ۱۳۸۶
-
۱۳۶۹
-
۵ کتابخانه ها امیرکبیر
شهید آوینی
شهید بهشتی
۸ -
-
۱۳۷۶

پارک‌ها

سران فضای سبز در کرمانشاه ۸٫۸۱ متر مربع به ازای هر نفر است و تعداد ۱۶۵ بوستان در شهر کرمانشاه وجود دارد[۱۵۴] که بیشترشان پارک‌هایی کوچک و محله‌ای هستند.[۱۰] پارک‌های مهم شهر که بیشترشان در کنار محوطهٔ تاریخی طاق بستان قرار دارند عبارتند از پارک شرقی، پارک غربی، پارک کوهستان که در شمال شرقی شهر کرمانشاه قرار دارند و پارک‌هایی که در نقاط دیگر شهر قرار دارند شامل پارک شاهد، پارک شیرین و پارک لاله می‌شوند؛ پارک شاهد محل برگزاری نمایشگاه‌های مهم شهر کرمانشاه نیز هست که در بلوار شهید بهشتی قرار دارد.

 
سراسرنمای پارک کوهستان

سالن‌های سینما

 
درب سینما آزادی در ۹ تیر ۱۳۸۸ که نشان دهندهٔ تعطیلی یک سالهٔ سینماهای این شهر است.

کرمانشاه در سال ۱۳۱۰ صاحب سینمایی بوده که توسط سید ابول نقاش با راهنمایی و کمک دوستش حبیب‌الله مراد در زمین‌های تفریحی آن روزگار ساخته شده، با نام سینما فروهر - در مجموع کرمانشاه در طی تاریخ خود دارای ۱۴ سالن سینما بوده، البته نه به‌طور همزمان، نام این سینماها عبارتند از سینما باربد، سینما هما کرمانشاه (قبل از سینما ایران در محل همین سینما بوده) سینما ایران، سینما دیانا، سینما مولن روژ ورکس، (که تابستانی بوده‌اند) سینما متروپل، سینما کریستال، سینما آتلانتیک، سینما شهر فرنگ، سینما شهر تماشا، سینما صحرا، سینما فرهنگ که پس از پیروزی انقلاب این سالن‌ها متروکه شدند یا تغییر کاربری دادند.

سینماهای شهر کرمانشاه پس از انقلاب ۵۷ شامل سینماهای آزادی، پیروزی، فرهنگ و استقلال بوده که در دی ماه ۱۳۸۷ همهٔ سینماها به جز سینما فرهنگ به گفتهٔ نهادهای دولتی به دلیل بازسازی و بهبود کیفیت سینماهای شهر کرمانشاه تعطیل شدند.[۱۵۵][۱۵۶] این در حالی بود که تعداد صندلی‌های سینما فرهنگ نیز به ۲۰۰ صندلی کاهش یافت و پس از نه ماه هم‌زمان با عید فطر ۱۳۸۸ سینما آزادی به دستور استاندار کرمانشاه بدون بازسازی سینما بازگشایی شد و عنوان شد که به دلیل فقدان اعتبارات سینماهای این شهر هنوز بازسازی نشده‌اند.[۱۵۷][پیوند مرده] علاوه بر این سالن کوچک سینما بیستون در تاریخ ۱۰ خرداد ۱۳۹۷ با ظرفیت ۱۶۰ نفر در مکان هتل پارسیان راه‌اندازی شد.[۱۵۸] در حال حاضر تنها سه سالن سینمای فرهنگ، آزادی و بیستون به کار خود ادامه می‌دهند.

سالن‌های تئاتر

نام تاریخ ساخت ظرفیت تعداد سالن مکان
مجتمع فرهنگی شهید آوینی[۱۵۹] - - ۲ میدان غدیر
مجتمع فرهنگی انتظار[۱۶۰] ۱۳۸۷ - ۴ میدان آزادگان

فرهنگسراها

نخستین فرهنگسرای شهر کرمانشاه، فرهنگسرای کوثر بود که در سال ۱۳۹۳ در کوی بیست و دو بهمن افتتاح شد.[۱۶۱] هم‌اکنون چهار فرهنگسرا در شهر کرمانشاه زیر نظر شهرداری این شهر فعالیت می‌کند:

نام منطقهٔ شهرداری نشانی تاریخ ساخت نوع فعالیت
فرهنگسرای کوثر[۱۶۲] منطقه ۱ شهرداری کرمانشاه چهارراه گذرنامه، پارک شهید درخشان ۱۳۹۳ سرای کودک، سایت رایانه، سرای پژوهش و سالن اجتماعات
فرهنگسرای شهر[۱۶۳] منطقه ۳ شهرداری کرمانشاه چهارراه جوانشیر ۱۳۹۳ نگارخانه
فرهنگسرای گل نرگس[۱۶۴] منطقه ۴ شهرداری کرمانشاه خیابان کسرا ۱۳۹۳ نگارخانه، سرای محله
فرهنگسرای استاد میرجلال‌الدین کزازی[۱۶۵] منطقه ۵ شهرداری کرمانشاه کارمندان ۱۳۹۸ نگارخانه، سرای محله


آموزش

دانشگاه‌ها

هم‌اکنون ۴۹ هزار دانشجو در ۹ مرکز دانشگاهی دولتی و خصوصی کرمانشاه در حال تحصیل هستند،[۳۴] دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه اولین دانشگاه در منطقهٔ غرب کشور بود که در سال ۱۳۴۷ مدرسه عالی پرستاری کرمانشاه با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ناپیوسته (در زیر مجموعه بهداری) و دانشکدهٔ پزشکی (زیر مجموعه دانشگاه رازی) در سال ۱۳۵۵ با پذیرش دانشجو در مقطع دکترای عمومی تأسیس، گردیدند. دانشگاه رازی پس از دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه، نخستین دانشگاه در منطقهٔ غرب ایران است که در سال ۱۳۵۱ خورشیدی تأسیس شده‌است.

  • دانشگاه رازی کرمانشاه بر اساس رتبه بندی یو اس نیوز در سال ۲۰۱۹ میلادی، که دانشگاه ها سراسر جهان را بر اساس ۱۳ فاکتور بررسی کرد توانست رتبه ۱۷ برترین دانشگاه ایران و ۱۱۹۰ دانشگاه برتر جهان شود . دانشگاه رازی رتبه نخست را درمیان دانشگاه های غرب کشور داراست.[۱۶۶]
نوع دانشگاه نام تأسیس شمار دانشجویان
دولتی دانشگاه رازی
دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه
دانشگاه صنعتی کرمانشاه
دانشگاه فرهنگیان واحد کرمانشاه
دانشگاه فنی و حرفه‌ای واحد کرمانشاه
۱۳۵۱
۱۳۴۷
۱۳۸۶
۱۳۹۰
۱۳۴۶
-
-
۳٬۵۰۰
-
۱٬۹۹۶
آزاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه ۱۳۶۷ ۲۳٬۰۰۰
غیردولتی دانشگاه پیام نور کرمانشاه
دانشگاه علمی کاربردی کرمانشاه
مرکز آموزش عالی علمی کاربردی فرهنگ و هنر واحد کرمانشاه
جهاد دانشگاهی کرمانشاه
مؤسسهٔ آموزش عالی غیرانتفاعی زاگرس
مؤسسهٔ آموزش عالی شهید رضایی
مؤسسهٔ آموزش عالی گنجینهٔ هنر و معماری
۱۳۷۷
۱۳۷۳
-
۱۳۸۵
-
-
-
۱۲٬۰۰۰
-
-
۲٬۵۰۰
-
-
-

حوزه‌ها

 
مسجد عمادالدوله، مکان قدیمی‌ترین حوزهٔ علمیه در شهر کرمانشاه

هم‌اکنون در شهر کرمانشاه ۴ حوزهٔ علمیه وجود دارد که یکی از آن‌ها مخصوص بانوان است، مسجد و مدرسهٔ امام صادق که در سال ۱۲۴۷ توسط امامقلی میرزا عمادالدوله با نام حوزهٔ علمیهٔ عاد الدوله ساخته شد قدیمی‌ترین حوزهٔ علمیهٔ کرمانشاه به‌شمار می‌رود و در ۲۶ فروردین ۱۲۵۱ همراه با مغازه‌های اطراف وقف شد. فعالیت این مدرسه در دوران پهلوی متوقف و در سال ۱۳۵۹ فعالیت دوبارهٔ خود را آغاز کرد.[۱۶۷] و پس از انقلاب ۵۷، در سال ۱۳۶۳ با مجوز روح‌الله خمینی، حوزهٔ علمیهٔ امام خمینی تأسیس شد که در سال ۱۳۸۵ با پذیرش ۶۰ دانشجو کار خود را آغاز کرد.[۱۶۸]

نام حوزه تأسیس شمار طلبه‌ها
مدرسه و حوزهٔ علمیهٔ امام صادق
حوزهٔ علمیهٔ امام خمینی کرمانشاه
حوزهٔ علمیهٔ حاج شهباز خان
۱۲۴۷
۱۳۶۳
-
۷۰ نفر مرد، ۱۰۹ نفر زن
-
-

مدرسه‌ها

اولین مدرسۀ مدرن در شهر کرمانشاه، مدرسهٔ مدرسهٔ محتشمیه بود که در سال ۱۲۷۸ خورشیدی توسط حسینعلی خان مهندس گوران تأسیس شد. همچنین در سال ۱۲۸۸ قرائتخانه‌ای به نام قرائتخانۀ خلق در شهر ساخته شد که نخستین قرائتخانهٔ این شهر و نیز مدرسهٔ اکابر بود.[۱۰۴] مدرسهٔ آلیانس اسراییلیت کرمانشاه در سال ۱۲۸۳ خورشیدی از سوی اتحاد جهانی آلیانس تأسیس شد.[۱۶۹] نخستین مدرسهٔ دخترانه در کرمانشاه در سال ۱۳۰۱ خورشیدی به نام مدرسه دولتی دوشیزگان عضدیه تأسیس شد.[۱۷۰] همچنین نخستین مدرسهٔ غیردولتی در کرمانشاه در سال ۱۳۷۰ خورشیدی تأسیس شد.[۱۷۱]

کتابخانه‌ها

کتابخانه‌های شخصی

نخستین کتابخانهٔ شخصی در کرمانشاه در ۱۲۹۵ با نام کتابخانه و قرائتخانهٔ نجابت تأسیس شد و کتابخانهٔ دولتشاه واقع در کاخ محمد علی میرزا دولتشاه فرزند ارشد فتحعلی شاه و حاکم وقت کرمانشاه که نسخی نایاب و نادر را در خود خود داشت از اولین کتابخانه‌های شخصی در این منطقه هستند و دیگر کتابخانه‌های شخصی که در کرمانشاه تأسیس شدند شامل کتابخانهٔ آل آقا در مسجد جامع کرمانشاه، کتابخانهٔ سردار کابلی، کتابخانهٔ فیض مهدوی با حدود ۸۰۰۰ جلد، کتابخانهٔ سید محمود کزازی (در حال حاضر در متعلق به جلال الدین کزازی است)، کتابخانهٔ مرتضی نجومی با ۷۰۰۰ جلد، کتابخانهٔ عبدالجلیل جلیلی که در سال ۱۳۴۷ تأسیس شد و شامل ۶۰۰۰ نسخه خطی و چاپی بود که در سال ۱۳۵۹ با کتابخانهٔ محمدحسین جلیلی تبدیل به یک کتابخانه شد.[۱۰۴]

کتابخانه‌های عمومی

نخستین کتابخانهٔ عمومی کرمانشاه در سال ۱۳۴۴ توسط شهرداری کرمانشاه تأسیس شد و در همین دهه در نقاط دیگر استان هم کتابخانه‌هایی تأسیس شدند. شهر کرمانشاه دارای ۵ باب کتابخانهٔ عمومی است و نخستین کتابخانهٔ مخصوص کودکان آن، در سال ۱۳۵۳ در تأسیس شد.[۱۰۴]

کتابخانه‌های تخصصی

با تأسیس کتابخانهٔ مدرسهٔ آیت‌الله بروجردی در سال ۱۳۳۵ نخستین کتابخانهٔ تخصصی در کرمانشاه آغاز به کار کرد که مورد استفادهٔ طلاب علوم دینی بود، سایر کتابخانه‌های در زمینهٔ تخصصی شامل کتابخانهٔ مرکز تحقیقات جهاد سازندگی، کتابخانهٔ پشتیبانی ارتش،[پانویس ۷] کتابخانهٔ مرکز دولتی کرمانشاه، کتابخانهٔ سازمان برنامه و بودجه، کتابخانهٔ مرکز آموزشی توانیر، کتابخانهٔ ادارهٔ برق، کتابخانهٔ سازمان آب و فاضلاب می‌شود. بر اساس آمار ۱۳۸۲ کرمانشاه دارای ۷ کتابخانهٔ تخصصی با مجموع ۶۷٬۵۱۳ کتاب است.[۱۰۴]

کتابخانه‌های دانشگاهی

با تأسیس دانشگاه رازی در سال ۱۳۵۱ نخستین کتابخانهٔ دانشگاهی در کرمانشاه ساخته شد و پس از انقلاب ۵۷ با نام کتابخانهٔ شهید مطهری شناخته شد که شامل ۶۰٬۰۰۰ جلد کتاب و ۴۵۰ عنوان نشریه و همچنین کتب نفیس خطی، پایان‌نامه‌ها، نقشه‌ها، اسناد و مدارک است. کتابخانهٔ دیگر مربوط به کتابخانهٔ مرکزی و اسناد و مدارک دانشگاه علوم پزشکی است که در سال ۱۳۶۵ تأسیس شده و حدود ۴۵٬۰۰۰ کتاب تخصصی و مرجع، ۳۰۰ عنوان نشریهٔ جاری و پایان‌نامه‌ها و غیره را شامل می‌شود. همچنین کتابخانهٔ دانشگاه ادبیات از دیگر کتابخانه‌های دانشگاهی شهر کرمانشاه‌است که شامل ۲۶٬۰۰۰ جلد کتاب فارسی و ۴٬۰۰۰ جلد کتاب لاتین و ۲۰ عنوان نشریه و غیره‌است. کتابخانهٔ دانشگاه پیام نور هم که در سال ۱۳۷۴ تأسیس شد شامل ۱۵٬۰۰۰ جلد کتاب فارسی و لاتین است؛ کتابخانهٔ مرکز آموزشی فنی مهندسی که در سال ۱۳۶۴ تأسیس شد نیز شامل ۹۱٬۴۱۵ جلد کتاب در کلیه رشته‌ها را نگهداری می‌کند. همچنین کتابخانهٔ مرکز آموزش عالی نیز شامل ۱۶٬۰۰۰ جلد کتاب است. طبق آماری در سال ۱۳۸۲ شمار کتابخانه‌های استان ۱۳ باب و مجموع ۸۷۴٬۱۹۱ جلد کتاب است.[۱۰۴]

آثار تاریخی

 
طاق بزرگ در طاق بستان

کرمانشاه پیش از اسلام یکی از شهرهای مهم ایران به‌شمار می‌رفت و پس از اسلام بارها توسط اعراب مورد حمله قرار گرفت؛ مسعر ابن مهلهل که در قرن چهارم از کاخ‌های باستانی شاهان ایران در کرمانشاه دیدن کرد و شرح ویران کردن آن توسط اعراب را نوشته‌است.[۱۷۲] گرچه این مسئله با توجه فاصله زمانی مسعر ابن مهلهل از صدر اسلام مورد تردید است؛ مخصوصاً با توجه به اینکه کرمانشاه - که اعراب آن را قرمسین می‌خواندند- در زمان بنی عباس شهری آباد و معمور بوده‌است.[۶۰][۶۱][۶۲]

جاذبه‌های تاریخی پیش از اسلام شهر کرمانشاه بیشتر آثار باقی‌مانده از دوران ساسانیان است که سرآمد آن‌ها طاق بستان است که به گونه‌ای نماد شهر کرمانشاه هم به حساب می‌آید و در پایین‌تر از محوطهٔ تاریخی طاق بستان و شهر تاریخی کامبادنه منطقه‌ای به نام شکارگاه خسروپرویز وجود دارد که در زمان خسروپرویز برای شکار تفریحی کاربرد داشته‌است که در نقش برجسته‌های طاق بستان این شکارها به تصویر کشیده شده‌اند. سنگ‌نبشته بیستون نیز از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو، در دامنه کوه بیستون قرار دارد.

طاق بستان

طاق بستان مجموعه‌ای از سنگ‌نگاره‌ها و سنگ‌نبشته‌های دورهٔ ساسانی است که در شمال غربی کرمانشاه واقع شده‌است. این مجموعه در قرن سوم میلادی ساخته شده‌است و ارزش هنری و تاریخی زیادی دارد. چند صحنه تاریخی از جمله تاج‌گذاری خسرو پرویز، تاج‌گذاری اردشیر دوم، تاج‌گذاری شاهپور دوم و سوم و همچنین چند سنگ‌نوشته (کتیبه) به خط پهلوی کتیبه‌ای در آن کنده‌کاری شده‌است. ۰

سنگ‌نبشته بیستون

سنگ‌نبشته بیستون یا کتیبه بیستون، از آثار دوره هخامنشیان واقع در سی کیلومتری شهر کرمانشاه در دامنه کوه بیستون است.[۱۷۳] سنگ‌نبشته بیستون یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخ جهان و مهم‌ترین متن تاریخی در زمان هخامنشیان است[۱۷۴] که شرح پیروزی داریوش بزرگ را بر گوماته مغ و به بند کشیدن یاغیان را نشان می‌دهد. این اثر از سال ۲۰۰۶ یکی از آثار ثبت شدهٔ ایران در میراث جهانی یونسکو است.

آثار تاریخی دورهٔ قاجار

 
تکیه معاون الملک بزرگترین تکیه در شهر کرمانشاه

بیشتر بناهای تاریخی پس از اسلام شهر کرمانشاه بیشتر مربوط به دورهٔ قاجار می‌شوند، زمانی که شهر کرمانشاه به دلیل موقعیت خود مورد توجه قرار می‌گیرد، این بناها که در نزدیکی بازار کرمانشاه و محلهٔ فیض آباد؛ محلهٔ قدیمی شهر قرار دارند شامل مسجدهای قدیمی، تکایا و خانه‌های قدیمی هستند، بازار کرمانشاه که در دوران پهلوی به چهار قمست تقسیم شده‌است بیشتر این بناها را در خود و مناطق اطراف خود جای داده‌است، که شامل تکیه معاون الملک، مسجد عمادالدوله، مسجد جامع کرمانشاه، مسجد جامع شافعی، تکیه بیگلربیگی، مسجد حاج شهباز خان، مسجد شاهزاده، مسجد دولتشاه، خانه خواجه باروخ و غیره می‌شوند.

تکایای شهر کرمانشاه و اکثر مساجد تاریخی این شهر مربوط به دوران قاجار و پهلوی اول می‌باشند و معماری قدیمی شهر نیز در این حال و هوا فرورفته‌است. تکیه معاون الملک معروفترین‌ترین اثر از دوره قاجاریه در شهر کرمانشاه‌است که که کاشی‌های منحصربه‌فردش آن را از دیگر تکایا متمایز می‌کند. این بنا در بافت قدیمی شهر در محلهٔ آبشوران بنا شده‌است که به دستور حسین خان معین الرعایا در سال ۱۳۱۵ هجری قمری ساخته شده‌است.[۱۷۵] شهر کرمانشاه هم‌اکنون دارای ۷۶ باب مسجد و ۱۱ باب کانون فرهنگی و ۸ کتابخانه عمومی است.[۱۷۶] تکیه بیگلر بیگی نیز یکی از تکایای زیبای کرمانشاه است که در دوره قاجاریه توسط عبدالله خان ملقب به بیگلربیگی ساخته شده‌است و از لحاظ آئینه کاری بی‌نظیر است.[۱۷۷]

گردشگاه‌ها

پارک جنگلی طاق بستان که در شمال شرقی شهر کرمانشاه قرار دارد شامل کوهستان‌ها، چشمه‌ها، فضای سبز، دریاچه‌های مصنوعی، مجموعه نقش برجسته‌های ساسانی و شکارگاه خسرو پرویز می‌شود که به دلیل آب و هوای معتدل مورد توجه پادشاهان ساسانی قرار گرفته‌است و از آن به عنوان شکارگاه سلطنتی استفاده کرده‌اند که امروزه به دلیل امکانات تفریحی و آثار تاریخی یکی از پر جاذبه‌ترین مناطق کرمانشاه مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۷۸]

همچنین غار پرآو بزرگترین غار عمودی دنیا و دومین اثر طبیعی ملی کرمانشاه،[۱۷۹][۱۸۰] از مکان‌های مهم برای غارنوردی است که هر ساله غارنوردان داخلی و خارجی زیادی را راهی کوه پراو می‌کند.[۱۸۱] یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد غار پراو وجود دهانه آن در ارتفاع سه‌هزار متری از سطح دریا است که این بالاترین سطح در بین تمام غارهای دنیا می‌باشد و به این دلیل لقب اورست غارهای جهان را دارا می‌باشد.ref>http://www.isna.ir/news/94031106611/بازی-با-مرگ-در-خطرناکترین-غار-ایران-تصاویر بازی با مرگ در خطرناک‌ترین غار ایران-خبرگزاری ایسنا</ref>

موزه‌ها

موزه‌های متعددی در شهر کرمانشاه وجود دارند که بیشتر موزه‌های شهر را موزه‌هایی در در زمینه فرهنگی تشکیل می‌دهد که ۱۴ موزه در این زمینه در شهر کرمانشاه وجود دارد.[۱۸۲]

فهرست موزه‌های کرمانشاه:

نوع نام تأسیس
باستان‌شناسی موزه پارینه‌سنگی زاگرس
موزه سنگ تاق بستان
موزه تاریخ طبیعی دانشکده کشاورزی کرمانشاه
-
-
-
فرهنگ موزه مردم‌شناسی کرمانشاه
موزه پوشاک و زیورآلات استان کرمانشاه
موزه خط و کتابت کرمانشاه
موزه تمبر کرمانشاه
موزه دفاع مقدس کرمانشاه
موزه ورزش کرمانشاه
۱۳۶۹
-
-
-
-
-

نگاره‌هایی از موزه‌های کرمانشاه

سوغاتی‌ها

 
در بازار کرمانشاه نان برنجی پزها با قرار دادن نان برنجی‌ها روی سینی به مشتریان اجازه امتحان کردن شیرینی‌هایشان را می‌دهند.
ردیف اول نان خرمایی، ردیف دوم کاک، ردیف سوم نان برنجی

شیرینی‌ها

بژی، نان روغنی کرمانشاهی و نان شکری.

سوغات

نان برنجی، کاک، روغن کرمانشاهی و نان خرمایی.

صنایع دستی

گلیم، گیوه، جاجیم، موج، انواع آلات موسیقی(دف، تنبور، تار، دیوان و سه‌تار) و چرم.

غذاها

ترخینه، خورش خلال بادام، دنده کباب کرمانشاهی، سیب پلو، آش عباسعلی و آبگوشت کرمانشاهی، آبگوشت باغی.

نگاره‌هایی از سوغاتی‌های کرمانشاه

روز کرمانشاه

به پیشنهاد معاونان گردشگری کرمانشاه و با تأیید مجلس شورای اسلامی، ۵ مرداد ماه به عنوان روز ملی «کرمانشاه گهوارهٔ تمدن» نام‌گذاری شده که هم‌زمان با عملیات مرصاد است.[۱۸۳][۱۸۴]

علاوه بر این بنا بر مصوبۀ کمیسیون فرهنگی شورای اسلامی شهر کرمانشاه، روز ۶ تیر هرسال به نام «روز فرهنگ کرمانشاه» و «جشن نیلوفر» نام‌گذاری شده‌است.[۱۸۵]

نمادها

 
نیلوفر آبی مقدس، نماد شهر کرمانشاه

نماد شهر کرمانشاه گل نیلوفر و رنگ این گل نیز رنگ نمادین شهر کرمانشاه است.[۱۸۶] این گل در سرآب نیلوفر در نزدیکی شهر کرمانشاه می‌روید و به عنوان نمادی از آیین مهر در نقوش طاق بستان نیز مورد استفاده قرار گرفته‌است.[۱۸۷][۱۸۸]

ارتباط‌های بین‌المللی

کنسولگری‌ها

  1. عراق  

شهرهای خواهر

پرچم شهر کشور سال خواهر خواندگی
  رسبورگ آمریکا دهه ۱۳۵۰
  سیسیل ایتالیا ۲۰۱۰[۱۸۹]
  غازی عینتاب ترکیه ۲۰۱۰[۱۹۰]
  اشپلیت کرواسی ۲۰۱۱[۱۹۱]

همچنین به دلیل خواهرخواندگی شهر رسبورگ در ایالت اورگن آمریکا با شهر کرمانشاه در دهه ۱۳۵۰، خیابانی به نام خیابان کرمانشاه در رسبورگ نامگذاری شده‌است.[۱۹۲][۱۹۳]

جستارهای وابسته

یادداشت‌ها

  1. Lower Paleolithic
  2. Middle Paleolithic
  3. Upper Paleolithic
  4. Gazetteer
  5. Antoine Isaac Silvestre de Sacy
  6. Conrad Malte-Burn
  7. در ابتدا با نام کتابخانهٔ دکتر اقبال شروع به کار کرد

پانویس

  1. [بی نا]. «وبگاه آتالند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  2. [بی نا] تاریخ =[بی تا]. «گفتگو میر جلال الدین کزازی». آی بی‌سی پارس. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژانویه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «لغت‌نامه دهخد». دریافت‌شده در ۲۲ آوریل ۲۰۱۰.
  4. اومستد(۱۳۷۲)، ص. ۱۵۵
  5. عبدالحسین آذرنگ. «پاتاق». بنیاد دائرةالمعارف اسلامی. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. بلعمی، ج ۱، ص ۵۰۷، قوزانلو، ج ۱، ص ۳۱۶–۳۲۲
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ "Kermanshah". Helicon Publishing. دانشنامه فارلکس. Retrieved 1 September 2010.
  7. "Kermānshāh". دانشنامه بریتانیکا. Retrieved 29 June 2010.
  8. نتایج سرشماری ۱۳۹۵ بایگانی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ [بی نا] ([بی تا]). «Kermānshāh: Les villes les plus grandes avec des statistiques de la population» (به فرانسه). gazetteer. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ [بی نا] ([بی تا]). «معابر سطح شهر». شهرداری کرمانشاه. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  11. "kermanshah". Iran Chamber Society. Retrieved 31 March 2010.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ "Britannica Encyclopedia".
  13. Things to Do in Kermanshah, Iran: Tourist Attractions & Travel Guide
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ هانیه ساری اصلانی (۵ تیر ۱۳۹۱). «جشن میلاد حضرت علی (ع) در مسلک اهل حق». انسان‌شناسی و فرهنگ. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۳. انسان‌شناسی و فرهنگ
  15. «نقشهٔ بافت‌های فرسودهٔ مصوب شهرها: کرمانشاه». وبگاه شرکت مادرتخصصی عمران و بهسازی شهری ایران. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۴ ژانویهٔ ۲۰۱۳.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ خرمشاهی(۱۳۷۵)، ص. سیزده
  17. [بی نا] ([بی تا]). «پیش‌شماره شهرها». شرکت مخابرات استان کرمان. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  18. «سعید طلوعی بر کرسی شهردار کرمانشاه نشست». خبرگزاری کُردپرس. ۱۱ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۷.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام korc وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  20. وزارت بازرگانی[پیوند مرده] بازدید در ۲۱ اوت ۲۰۰۹
  21. بانک اطلاعاتی آکو، لیست پلاک‌های خودروهای ایران
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵». درگاه ملی آمار ایران. دریافت‌شده در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۹.
  23. «همه شور بود و اشتیاق و لحظه شماری». خبرگزاری دولتی کرد پرس. ۱۲ اوت ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۱.
  24. http://www.mehrnews.com/news/1563659/کرمانشاه-پرجمعیت-ترین-شهر-کردنشین-ایران
  25. http://www.shahrekhabar.com/economic/1425128820035607
  26. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۳.
  27. «نسخه آرشیو شده» (PDF). بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۱۳ آوریل ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۲.
  28. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۱ نوامبر ۲۰۱۰.
  29. http://www.iranchamber.com/cities/kermanshah/kermanshah.php
  30. Bruke, Andrew (2004),p.176
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ خرمشاهی(۱۳۷۵)، ص. چهارده
  32. «عراق عجم». لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۳.
  33. "Persian Iraq". Britannica Enczclopedia. Retrieved 16 January 2013.
  34. ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ [بی نا] ([بی تا]). «دربارهٔ استان». سازمان صنایع و معادن استان کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  35. [بی نا] (۶ اسفند ۱۳۸۶). «چهارگوشه ایران: استان کرمانشاه». روزنامه. مؤسسه همشهری. ص. کد مطلب:۴۵۱۴۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۲ اوت ۲۰۰۹.
  36. Innes Clarke,John (1969), p.1
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ «وب گاه دانشگاه آزاد اسلامی منطقه ۱۱». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۰۹.
  38. ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ ۳۸٫۲ ۳۸٫۳ ۳۸٫۴ خبرگزاری فارس کد خبر: ۸۵۰۹۲۷۰۲۳۰
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ دانشنامه encyclopedia (انگلیسی) بازدید شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۰۹
  40. نجیب بکران، محمد بن، جهان‌نامه: متن جغرافیایی تألیف‌شده در ۶۰۵ هجری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران: انتشارات کتابخانهٔ ابن سینا، فروردین ۱۳۴۲؛ ص ۶۷.
  41. مهرداد فرهمند (۹ مرداد ۱۳۸۹). «مرگ مردی که نام کرمانشاه را به آن بازگرداند». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۰.
  42. علی اکبر ناطق نوری (۱۸ فروردین ۱۳۷۲). «قانون تغییر نام استان باختران به کرمانشاه». سامانه حافظه قوانین و مقررات. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰.[پیوند مرده]
  43. محمد شیخ الملوکی (۱۳۸۸). «معرفی استان کرمانشاه». صدای و سیمای مرکز کرمانشاه. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰. از پارامتر ناشناخته |ماه= صرف‌نظر شد (کمک)
  44. «کرمانشاه». سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان کرمانشاه. ص. استان در یک نگاه> شهرستانها> کرمانشاه. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰.
  45. ۴۵٫۰ ۴۵٫۱ «واژه کرمانشاه». وبگاه لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰.
  46. Silk Buckingham, James(1830),p.235
  47. محمد مکری (۲۵ سپتامبر ۲۰۱۴). «کرمانشاه، باختران، کرماشان» (PDF). مجلهٔ فرهنگی تاق وه سان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۵.
  48. شرفکندی، عبدالرحمان (هژار)، هنبانه بورینه: فرهنگ کردی فارسی، تهران: سروش، چاپ یکم، ۱۳۶۹، ص۶۱۲.
  49. «نمایش انسان نئاندرتال در موزه پارینه سنگی کرمانشاه». خبرگزاری اجتماعی و فرهنگی میراث آریا. ۲۱ مهر ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۰.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ «/بررسی سیر تحول تاریخ در کرمانشاه/۱». خبرگزاری ایسنا، کرمانشاه. ۲۳ بهمن ۱۳۸۸. ص. کد خبر:۵–۴۰۸۷–۸۸۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۰. محمدی فر
  51. «کرمانشاه دیار سنگ و آب آماده پذیرایی از مهمانان نوروزی است». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران-ایرنا. ۱۵ اسفند ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۰۹.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ ابوالحسن باقری نسب (۸ فروردین ۱۳۸۹). «کرمانشاه گهواره تمدن دارای بیشترین تنوع آثار تاریخی است». خبرگزاری آفتاب. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۰. روزنامه اطلاعات
  53. «قدیمی‌ترین روستای خاورمیانه در کرمانشاه کشف شد». وبگاه کرماشان. ۲۶ می۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۵ دسامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  54. «شهر کرمانشاه». وب گاه آرت کرمانشاه. دریافت‌شده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۰۹.
  55. ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ ۵۵٫۲ ۵۵٫۳ ۵۵٫۴ گذر تاریخ، آفتاب آنلاین
  56. آلفردفن گوتشمید، تاریخ ایران و ممالک همجوار آن،انتشارات دانشگاه تهران1361
  57. Silk Buckingham, James(1830),p.209, footer
  58. بلاذری(۱۹۸۸)، ص. ۴۲۶
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ ۵۹٫۲ ۵۹٫۳ ۵۹٫۴ شهرداری کرمانشاه. «دربارهٔ شهر». وبگاه شهرداری کرمانشاه. دریافت‌شده در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۰.
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ «عراق عجم». لغت‌نامه دهخدا. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۰.
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ ۶۱٫۲ «کرمانشاه، نگین تاریخی و طبیعی غرب ایران». مؤسسه مرور وقایع جهان. ۲۰ اسفند ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۱۰.
  62. ۶۲٫۰ ۶۲٫۱ http://www.meisami.com/Cheshm/Special/Kordestan02/11.htm گفته‌ها و ناگفته‌های تحولات سیاسی کردستان ایران
  63. Boulanger, Robert(1966),p.812
  64. مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، تهران: دنیای کتاب، به اهتمام و تصحیح گای لیسترانج، چاپ یکم، ۱۳۶۲، ص۱۰۸.
  65. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ اوت ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  66. کشاورز، اردشیر، کرمانشاه ما به دورنمای قدیم شهر، در کرمانشاه، تهران: انستیتو فرهنگی کردستان، با همکاری مؤسسهٔ فرهنگی آراس هولیر، ۱۳۸۸، صص ۱۸۷–۱۸۲، ص ۱۸۴.
  67. بایندر، هنری. سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، چاپ اول: ۱۳۷۰؛ ص ۴۰۰.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ "Kirmāns̲h̲āh". Brill Reference. 2016-02-16. Retrieved 2016-02-16.
  69. دانشنامه ایرانیکا: تاریخ کرمانشاه از غلبه عرب‌ها تا ۱۹۵۳ میلادی، نوشتهٔ جان کالمارد، نوشته‌شده در ١١ مارس ۲۰۱۵؛ بازدید در ۱۶ فوریه ۲۰۱۶.
  70. «جنگ جهانی اول در استان کرمانشاه». دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ دسامبر ۲۰۱۴.
  71. «چهارگوشه ایران: استان کرمانشاه». مؤسسه همشهری. ۶ اسفند ۱۳۸۶. ص. کد مطلب:۴۵۱۴۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ ژوئیه ۲۰۰۹. دریافت‌شده در ۲۲ اوت ۲۰۰۹.
  72. [بی نا] (1997). "KERMANSHAH". وبگاه پرشیا. Archived from the original on 20 August 2010. Retrieved 4 September 2010. Unknown parameter |ماه= ignored (help)
  73. «استان‌های کشور به ۵ منطقه تقسیم شدند». www.hamshahrionline.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۹-۱۶.
  74. «ناصریان: تقسیم‌بندی ۵ گانه کشوری مربوط به سیاست‌های داخلی وزارت کشور است/امیری:تقسیمات کشوری حساسیت بالایی دارد». خبرگزاری فارس.
  75. حوقل النصیبی، ابوالقاسم (۱۹۳۸ م)، ص. ۳۵۹
  76. خرمشاهی(۱۳۷۵)، ص. ده
  77. "آب و هوای کرمانشاه". وبگاه ودربیس. Retrieved 27 July 2009.
  78. وب سایت آژانس ایرانگردی و جهانگردی[پیوند مرده] بازدید شده در تاریخ ۲۷ ژوئیه ۲۰۰۹
  79. وب گاه آرت کرمانشاه بازدید در ۲۸ ژوئیه ۲۰۰۹
  80. [بی نا]. «کرمانشاه». روزنامه اینترنتی سلام کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۹.
  81. جام جم آنلاین کد خبر: ۱۰۰۹۱۱۴۲۵۲۶، بازدید در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۰
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ سایت خبری تحلیلی فردا کد خبر: ۸۵۹۴۷، بازدید در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۰
  83. «پدیده گردوغبار بر پیکره جنگلهای بلوط غرب کشور آسیب جدی وارد کرده‌است». خبرگزاری ایرنا. ۲۷ آوریل ۲۰۱۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۱.
  84. مردم سالاری بایگانی‌شده در ۲۶ فوریه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine تاریخ انتشار: ۰۵/۱۱/۱۳۸۷، بازدید در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۰
  85. روزنامه همشهری کد خبر:۱۰۰۸۶۲، بازدید در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۰
  86. ۸۶٫۰ ۸۶٫۱ «بانو دکتر هایده شیرزادی – مدیرعامل شرکت بازیافت مواد و تولید کود آلی کرمانشاه». کاربانو. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۳۹۸. خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «karbanoo» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  87. «هر کرمانشاهی روزانه ۶۸۰ گرم زباله تولید می‌کند». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۴ اردیبهشت ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۳۹۸.
  88. «آغاز جمع‌آوری زباله به روش سنتی در کرمانشاه». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۱۶ آبان ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۶ آبان ۱۳۹۸.
  89. ۸۹٫۰ ۸۹٫۱ ۸۹٫۲ «جاذبه‌های فرهنگ عامه کرمانشاه». روزنامه جام جم. دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۱۰.
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ «روزنامه سلام کرمانشاه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۱۰.
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ ۹۱٫۲ «آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه». دریافت‌شده در ۳۱ مارس ۲۰۱۰.
  92. «زبان و گویش». دریافت‌شده در ۱۱ مارس ۲۰۱۰.[پیوند مرده]
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ «میراث فرهنگی> فرهنگ عامه>زبان و گویش> در یک نگاه». سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان کرمانشاه. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰.
  94. «Arrest of the Assyrian leader of the Kermanshah Church in Iran». خبرگزاری اسیست. ۲۱ فوریه ۲۰۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۱۰.
  95. دن وودینگ (فوریه ۲۱, ۲۰۱۰). «Arrest of the Assyrian leader of the Kermanshah Church in Iran». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۱.
  96. «زبان و گویش مردم استان کرمانشاه در یک نگاه. اداره میراث فرهنگی استان کرمانشاه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۶.
  97. http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=30831
  98. لیمویی، علی (1389). واژه نامک (واژه نامهٔ فارسی کرمانشاهی). کرمانشاه: باغ نی.
  99. «Kermanshah is a center for Kurdish Music». infowelat.com. مه ۳۰, ۲۰۱۴.
  100. «کرمانشاه «پدر موسیقی» ایرانی است». روزنامهٔ شرق. ۱۶ مهر ۱۳۹۳. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ سپتامبر ۲۰۱۷.
  101. کاظمی، بهمن، موسیقی قوم کرد، تهران: مؤسسهٔ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن، با همکاری فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، چاپ یکم، ۱۳۸۹، ص۵۴.
  102. روزنامۀ جام جم، قاب کوچک، رادیو کردی: صدایی ۶۵ ساله، سیامک کاکایی، نوشته‌شده در ۳ اردیبهشت ۱۳۹۰؛ ۱۸ ژانویه ۲۰۱۶.
  103. [بی نا] (۱۰ مرداد ۱۳۸۹). «استان کرمانشاه سرشار از استعدادهای شگفت‌انگیز است». ایسنا-کرمانشاه. ص. کد خبر:۵–۵۸۱۴–۸۹۵. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  104. ۱۰۴٫۰ ۱۰۴٫۱ ۱۰۴٫۲ ۱۰۴٫۳ ۱۰۴٫۴ ۱۰۴٫۵ محمد جعفرپناهی ([بی تا]). «کرمانشاه، کتابخانه‌های». دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ ژانویه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  105. شیریان، محمدحسین، تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه، کرمانشاه: اداه کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه، شورای پژوهشی، چاپ یکم، ۱۳۹۲، ص۳۹ و ص۶۹.
  106. سیمره
  107. «رشد فرد گرایی در شیراز». روزنامهٔ شرق، شمارهٔ ۲۳۶۴. ۱۴ مرداد ۱۳۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵.
  108. «مذهبی‌ترین و سکولارترین شهرهای ایران کدامند؟». میلیون ایران. ۲۷ تیر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵.
  109. بایندر، هنری. سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، چاپ اول: ۱۳۷۰؛ ص ۳۸۲.
  110. بایندر، هنری. سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، چاپ اول: ۱۳۷۰؛ ص ۴۰۳.
  111. [بی نا] (۶ شهریور ۱۳۸۷). «مدارس آلیانس در ایران و اثر آن در مشروطیت». وبگاه جاودان. ص. کد مطلب:۱۰۱. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰.
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ معرفی کتاب یهودیان کرمانشاه بایگانی‌شده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰
  113. «رئیس انجمن کلیمیان کرمانشاه: ما همگی چه اقلیت و چه اکثریت ملت واحد هستیم و جدایی بین ما وجود ندارد». انجمن کلیمیان تهران. زمستان ۱۳۸۹.
  114. [بی نا] (۱۳۸۵). «یهودیان کرمانشاه». انجمن کلیمیان تهران. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. از پارامتر ناشناخته |ماه= صرف‌نظر شد (کمک)
  115. ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام الگو:مرکز آمار ایران-۱۳۸۵ وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  116. ,Conrad Malte-Brun(1824),p.225
  117. هنگامه نصرالدین پور (تیر ۱۳۸۹). «گزارش مکتوب هفتگی کارخانه اسید سیتریک کرمانشاه ۱۳۸۹/۰۴/۰۱». صدا و سیمای کرمانشاه. دریافت‌شده در ۲۹ اوت ۲۰۱۰.
  118. علی رئیس‌شقاقی (2017). "توسعهٔ شاخص ریسک شهری" (PDF). مرکز مطالعات ریسک دانشگاه کمبریج. p. ۹. Retrieved 7 December 2017.
  119. [بی نا] (۲۶ خرداد ۱۳۸۸). «شرکت پالایش نفت کرمانشاه واحد صنعتی سبز شد». شبکه اطلاع‌رسانی نفت و انرژی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۰.
  120. "راهیان کرمانشاه در لیگ آزادگان ۱۴–۲۰۱۳". Persian League. 9 خرداد 1390. Retrieved ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵. Check date values in: |تاریخ= (help)
  121. "جام جهانی کشتی آزاد ۲۰۱۷". United World Wrestling. 16 Februaryٔ 2017. Retrieved 20 Februaryٔ 2017.
  122. [بی نا] (۹ خرداد ۱۳۹۰). «کوه‌های کرمانشاه». پایگاه اینترنتی دیواره بیستون. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵.
  123. [بی نا] (۳۰ مهر ۱۳۹۳). «جشنواره جهانی سنگنوردی بیستون». سایت تحلیلی خبری عصر ایران. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵.
  124. [بی نا] (۹ خرداد ۱۳۹۰). «فهرست ورزشگاه‌های کرمانشاه». پایگاه اطلاع‌رسانی اداره ورزش و جوانان کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ اوت ۲۰۱۵. دریافت‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵.
  125. «کلنگ فاز اول بزرگراه خلیج فارس کرمانشاه به زمین زده‌شد/ اتصال کمربندی شرق به غرب». ۶ شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۸ اسفند ۱۳۹۴. خبرگزاری مهر
  126. «مترو: عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع):واگن‌های مترو با کمتر از ۳۵درصد داخلی‌سازی می‌شوند». ۷ مهر ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰. خبرگزاری ایسنا
  127. «اجرای قطار شهری کرمانشاه به صورت مونوریل و مترو». تین نیوز. ۷ دی ۱۳۸۸. ص. کد:۷۱۱۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰. روزنامه جمهوری اسلامی
  128. «استاندار کرمانشاه: طرح منوریل با نصف هزینه مترو اجرا می‌شود». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۴ آبان ۱۳۸۸. ص. کد:۷۵۲۹۴۶. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰.[پیوند مرده]
  129. «مشکل مترو کرمانشاه ضعف مدیریت است نه بودجه». تابناک. ۲۰ دی ۱۳۸۸. دریافت‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۱.
  130. «تاریخچهٔ سازمان اتوبوس‌رانی شهرداری کرمانشاه». سازمان اتوبوس‌رانی شهرداری کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ نوامبر ۲۰۱۸.
  131. «فعلاً خبری از بلیت الکترونیکی نیست». روزنامهٔ باختر. ۷ آبان ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۱.
  132. ۱۳۲٫۰ ۱۳۲٫۱ Bruke, Andrew (2004),p.178
  133. [بی نا] (۲۲ مرداد ۱۳۸۵). «ترمینال بین‌المللی فرودگاه کرمانشاه افتتاح می‌شود». خبرگزاری فارس. ص. شماره:۸۵۰۵۲۲۰۵۱۶. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  134. [ایسنا] (۲۷ دی ۱۳۹۴). «پرواز استانبول _ کرمانشاه با نرخ ویژه انجام می‌شود». خبرگزاری ایسنا. ص. شماره:۹۱۱۲۱۴۰۹۰۰۳. دریافت‌شده در ۲۰ ژانویه ۲۰۱۶.
  135. «راه‌آهن غرب در بن‌بست ۱۰ ساله». ۸ آذر ۱۳۷۵. ص. کد:۴۹۴. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰.
  136. ۱۳۶٫۰ ۱۳۶٫۱ ۱۳۶٫۲ «احداث راه‌آهن کرمانشاه با روند فعلی ۷۰ سال طول می‌کشد». ۱۴ آذر ۱۳۸۸. ص. شماره ۴۱۳۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰.
  137. «آغاز ساخت ایستگاه راه‌آهن کرمانشاه». ۹ آذر ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰. روزنامه همشهری
  138. «کار اجرای راه‌آهن غرب کشور در محدوده نهاوند شروع شد». ۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. ص. کد:۱۰۶۰۹۴. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰.
  139. «عزم مشکوک برای عدم اجرای راه‌آهن غرب». تابناک. ۱ تیر ۱۳۸۹. ص. کد خبر: ۱۰۵۶۰۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۲ اوت ۲۰۱۰.
  140. «مدیرکل اوقاف استان کرمانشاه: ۸۰ درصد شهر کرمانشاه وقفی است». پایگاه اینترنتی جوان آنلاین. ۱۱ تیر ١٣٩۳. ص. شمارهٔ خبر:۶۵۶۲۹۱. دریافت‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۵.
  141. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): «فیض‌آباد» ویرانۀ در قلب تاریخ، آباد می‌شود، نوشته‌شده در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۸؛ بازدید در ۲۷ نوامبر ۲۰۱۸.
  142. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۱۶۱.
  143. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۴۳۶.
  144. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۵۲۹.
  145. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۵۳۰.
  146. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۵۳۱.
  147. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۷۸۸.
  148. مجموعه مصوبات شورای عالی شهرسازی و معماری ایران از بدو تأسیس تا پایان سال ۱۳۹۰، گردآوری و تنظیم وزارت راه و شهرسازی معاونت شهرسازی و معماری، دفتر طرح‌های کالبدی، دبیرخانهٔ شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی و شهرسازی و معماری: نصرالدین الیاس زاده مقدم، عارف اقوامی مقدم، ۱۳۹۰، شابک: 978-600-5392-20-3، ص ۸۲۳.
  149. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه جزء چهار شهر اول کشور از لحاظ حاشیه‌نشینی است، نوشته‌شده در ۲۲ آذر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۶ مهر ۱۳۹۶.
  150. روزنامۀ باختر: حاشیه‌نشینی زخمی عمیق بر پیکرۀه کرمانشاه ایجاد کرده‌است، نوشته‌شده در ۲۰ مهر ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۶ مهر ۱۳۹۶.
  151. ۱۵۱٫۰ ۱۵۱٫۱ وبگاه شهرداری کرمانشاه بازدید در ۱۹ ژوئیه ۲۰۱۰
  152. [بی نا] (۲۶ فروردین ١٣٩٢). «شهردار کرمانشاه خبر داد: افزایش تعداد مناطق شهرداری به ۸ منطقه». پایگاه اینترنتی شهرداری کرمانشاه. ص. شماره:۳۲۶۰. دریافت‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۵.
  153. «ایرنا - بوستان لاله کرمانشاه ساماندهی شد». www.irna.ir. دریافت‌شده در ۲۰۱۶-۰۹-۱۱.
  154. «وجود ۱۶۵ بوستان فعال در کرمانشاه». خبرگزاری فارس. ۵ اردیبهشت ۱۳۹۵.
  155. [بی نا] (۲۳ دی ۱۳۸۷). «رئیس حوزه هنری استان: سینماهای کرمانشاه تعطیل شدند». بانک اطلاعاتی نشریات کشور. ص. ۱۶. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰. روزنامه اعتماد
  156. [بی نا] (۲۵ دی ۱۳۸۷). «سینماهای کرمانشاه تعطیل شدند». روزنامه جام جم. ص. شماره:۱۰۰۸۹۶۳۸۵۴۶۶. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  157. «سینماهای کرمانشاه». روزنامه جمهوری اسلامی. ۱۹ شهریور ۱۳۸۸. ص. کد خبر:۶۷۵۱۵۱.
  158. «سینما بیستون هتل پارسیان افتتاح شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). ۱۰ خرداد ۱۳۹۷. ص. کد خبر:۸۲۹۳۱۱۷۵ (۶۵۲۴۶۶۷).
  159. اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه: تالار آوینی کرمانشاه میزبان هنرنمایی گروه‌های نمایشی استان، ۲۷ بهمن ۱۳۹۰.
  160. با حضور معاون وزیر فرهنگ، تئاتر شهر کرمانشاه افتتاح می‌شود؛ ۳ خرداد ۱۳۹۲.
  161. خبرگزاری تسنیم: نخستین فرهنگسرای شهر کرمانشاه افتتاح شد، نوشته‌شده در ۱۸ فروردین ۱۳۹۳؛ نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۳۹۷.
  162. خبرگزاری فارس: افتتاح فرهنگسرای کوثر در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۸ فروردین ۱۳۹۳؛ نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۳۹۷.
  163. خبرگزاری کار ایران (ایلنا): فرهنگسرای «شهر» در کرمانشاه افتتاح شد، نوشته‌شده در ۳۱ فروردین ۱۳۹۳؛ نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۳۹۷.
  164. خبرگزاری برنا: فرهنگسرای «گل نرگس» در کرمانشاه افتتاح شد، نوشته‌شده در ۲۷ فروردین ۱۳۹۳؛ نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۳۹۷.
  165. خبرگزاری کُردپرس: فرهنگسرای «میرجلال‌الدین کزازی» افتتاح شد، نوشته‌شده در ۶ تیر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۶ تیر ۱۳۹۸.
  166. «دربارهٔ دانشگاه». دانشگاه علوم پزشکی و خدمات درمانی کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ ژانویه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۸ اوت ۲۰۱۰.
  167. «مدرسه علمیه امام صادق (ع) کرمانشاه». پایگاه حوزه. ۱۳۷۴. دریافت‌شده در ۲۳ اوت ۲۰۱۰.
  168. بی نا (۵ اردیبهشت ۱۳۸۸). «فارغ‌التحصیلی ۴۳ طلبه از حوزه علمیه امام خمینی کرمانشاه». بانک اطلاعات نشریات کشور. ص. شماره ۱۹۳۴۴. دریافت‌شده در ۲۶ اوت ۲۰۱۰. روزنامه کیهان
  169. ریچارد گوتئیل ([بی تا]). "یهودیان کرمانشاه". دانشنامهٔ یهودی. Retrieved ۲۵ اوت ۲۰۱۵. Check date values in: |تاریخ= (help)
  170. «بیوگرافی میرجلال‌الدین کزازی». پایگاه اینترنتی راسخون. [بی تا]. دریافت‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  171. بهاران خرم‌نژاد (۱۶ مهر ۱۳۹۳). «نگاهی به عملکرد مدارس غیرانتفاعی استان: آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچ». روزنامهٔ شرق. دریافت‌شده در ۲۵ اوت ۲۰۱۵.
  172. [بی نا] ([بی تا]). «آشنائی با کرمانشاه». روزنامه اینترنتی سلام کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  173. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization بایگانی‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine (انگلیسی) بازدید در ۲۸ ژوئن ۲۰۱۰
  174. خبرگزاری میراث فرهنگی بایگانی‌شده در ۲۴ ژانویه ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۶ ژوئیه ۲۰۱۰
  175. [بی نا] ([بی تا]). «تکیه معاون الملک». آموزشکده فنی و حرفه‌ای سما واحد کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  176. وب گاه کرمانشاه آرت
  177. http://www.razi.ac.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=86f443b8-ccac-4371-ac20-01993b015bf4 بایگانی‌شده در ۲۷ اوت ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine دربارهٔ کرمانشاه - پورتال دانشگاه رازی کرمانشاه
  178. [بی نا] ([بی تا]). «پوشش گیاهی و جنگل‌ها». خبرگزاری آفتاب. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  179. [بی نا] (۲۵ بهمن ۱۳۸۸). «غار «پراو» به عنوان دومین اثر طبیعی ملی کرمانشاه به ثبت رسید». خبرگزاری مهر. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰.
  180. [بی نا] (۱۳ شهریور ۱۳۸۸). «ثبت غار پرآو به عنوان اثر ملی طبیعی منتظر بررسی در دولت است». خبرگزاری فارس. ص. شماره:۸۸۰۶۱۳۰۴۰۶. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰.
  181. مترجم: کاضم فریدیان (۲۰۰۶). «روس‌ها در غار پراو به هیجان آمدند». روزنامه ابتکار. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۰. از پارامتر ناشناخته |ماه= صرف‌نظر شد (کمک)
  182. خبرگزاری آفتاب بازدید در ۶ ژوئیه ۲۰۱۰
  183. «حضور رئیس مجلس در مراسم روز ملی کرمانشاه». خبرگزاری آریا. ۴ مرداد ۱۳۸۹. ص. کد خبر:۲۰۱۰۰۷۲۶۱۴۳۸۲۲۹۳۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۱ مه ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  184. «سالروز عملیات غرورآفرین مرصاد «روز ملی کرمانشاه» نامگذاری شد». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا). ۱۴ تیر ۱۳۸۷. ص. کد خبر: ۸۷۰۴-۰۷۲۹۰. دریافت‌شده در ۱۵ مرداد ۱۳۹۸.
  185. «ششم تیرماه روز فرهنگی کرمانشاه اعلام شد». خبرگزاری صدا و سیما مر کز کرمانشاه. ۳ بهمن ۱۳۹۷. ص. کد خبر:۲۳۳۵۸۲۵. دریافت‌شده در ۸ اردیبهشت ۱۳۹۸.
  186. خبرگزاری کُردپرس: کرمانشاه با «نیلوفر ایرانی» به جهانیان معرفی می‌شود، نوشته‌شده در ۳۱ شهریور ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ تیر ۱۳۹۷.
  187. پایگاه اطلاع‌رسانی میراث آریا: کرمانشاه با نماد نیلوفر ایرانی «شهر گردشگری» می‌شود، نوشته‌شده در ۳۱ شهریور ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ تیر ۱۳۹۷.
  188. خبرگزاری کُردپرس: عملکرد شهرداری کرمانشاه در حوزه جذب سرمایه‌گذاری تشریح شد، نوشته‌شده در ۹ تیر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۱ تیر ۱۳۹۷.
  189. [بی نا] (۲۱ آذر ۱۳۸۸). «مدال صلح به شهرداری کرمانشاه اهدا شد». خبرگزاری پانا. دریافت‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۰.
  190. «امضای تفاهم نامه همکاری استان‌های کرمانشاه و قاضی آنتپ ترکیه». روزنامه صبح خراسان. ۱۱ آذر ۱۳۸۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۰.
  191. «کرمانشاه و اسپیلیت خواهر خوانده می‌شوند». عصر ایران. ۱۱ تیر ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۳ اوت ۲۰۱۱.
  192. جایگاه خیابان کرمانشاه در شهر رسبورگ بر روی نقشه گوگل ارث، بازدید در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶.
  193. پایگاه اینترنتی مووتو، خانه‌ای در خیابان کرمانشاه در رسبورگ، بازدید در ۲۷ فوریه ۲۰۱۶.

منابع

فارسی

  • آلبرت تن آیک اومستد (۱۳۷۲تاریخ شاهنشاهی هخامنشی، ترجمهٔ محمد مقدم، تهران: امیرکبیر، شابک ۹۶۴-۰۰-۰۴۶۶-۹
  • احمد بن یحیی بلاذری (قرن سوم)، «فتح‌های جبال-حلوان»، فتوح البلدان، ترجمهٔ محمد توکل، بیروت: دار و مکتبة الهلال تاریخ وارد شده در |تاریخ=, عدم تطابق|سال= / |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  • بهمن کاظمی (زمستان ۱۳۸۹موسیقی قوم کرد، تهران: مؤسسهٔ تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری متن، با همکاری فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران، ص. ۴۰۶، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۳۲-۰۹۹-۸
  • حمدالله مستوفی (۱۳۶۲نزهةالقلوب، به کوشش به اهتمام و تصحیح گای لیسترانج.، تهران: دنیای کتاب، ص. ۳۷۸
  • سیدضیاءالدین خرم شاهی،سید ضیاء الدین خرم شاهی (دی ۱۳۷۵کتاب سبز (بانک اطلاعات استان کرمانشاه)، کرمانشاه: کانون تبلیغاتی دالاهو
  • عبدالرحمان شرفکندی (هژار) (۱۳۶۹هنبانه بورینه: فرهنگ کردی فارسی (ویراست محمدماجد مردوخ روحانی)، تهران: سروش، ص. ۱۰۳۵، شابک ۹۶۴-۴۳۵-۷۰۱-۹
  • اردشیر کشاورز (۱۳۸۸)، «کرمانشاه ما به دورنمای قدیم شهر»، کرمانشاه، و دیگران، تهران: انستیتو فرهنگی کردستان، با همکاری مؤسسهٔ فرهنگی آراس هولیر، ص. ۱۸۷–۱۸۲
  • محمدحسین شیریان (دی ۱۳۹۲تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه، کرمانشاه: اداه کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه، شورای پژوهشی، ص. ۵۲۲، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۰۴-۹۴۸۵-۱
  • هنری بایندر (۱۳۷۰سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، ص. ۵۲۸
  • محمد بن نجیب بکران (۱۳۴۲جهان‌نامه: متن جغرافیایی تألیف‌شده در ۶۰۵ هجری، به کوشش محمدامین ریاحی.، تهران: کتابخانهٔ ابن سینا، ص. ۱۳۹

عربی

  • ابوالقاسم بن حوقل النصیبی (۱۹۳۸ مصورة الارض (ویراست الطبعة الثانیه)، [بی جا]: لیدن تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)

انگلیسی

  • Silk Buckingham, James (۱۸۳۰Travels in Assyria, Media, and Persia (ویراست ۲ND Edition)، Oxford University:Henry Colburn and Richard Bentley
  • Boulanger, Robert (۱۹۶۶The Middle East, Lebanon, Syria, Jordan, Iraq, Iran، Hachette
  • Conrad Malte-Brun (۱۸۲۴Universal geography: or a description of all parts of the world, on a new plan, according to the great natural divisions of the globe; accompanied with analytical, synoptical, and elementary tables، London: Wells and Lilly
  • Innes Clarke,John; Drummond Clark, Brian (1969), Kermanshah: an Iranian provincial city (illustrated ed.), University of Durham (Dept. of Geography), ISBN 978-0-900974-01-4,0-900974-01-X Check |isbn= value: invalid character (help)
  • Bruke, Andrew; Elliott, Mark; Mohammadi, Kamin (۲۰۰۴)، «Western Iran»، Iran;LONELY PLANET IRAN;Country Guide Series;Lonely planet;City guide، Lonely Planet، شابک ۱-۷۴۰۵۹-۴۲۵-۸,ISBN ۹۷۸-۱-۷۴۰۵۹-۴۲۵-۷ مقدار |شابک= را بررسی کنید: invalid character (کمک)

پیوند به بیرون

در پروژه‌های خواهر می‌توانید در مورد کرمانشاه اطلاعات بیشتری بیابید.


  در میان واژه‌ها از ویکی‌واژه
  در میان گفتاوردها از ویکی‌گفتاورد
  در میان تصویرها و رسانه‌ها از ویکی‌انبار
  در میان خبرها از ویکی‌خبر