باز کردن منو اصلی

در دورهٔ پهلوی، ساواک با پشتیبانی دولت آمریکا تأسیس گشت.[۱] این سازمان به ویژه در سال‌های دهه ۱۳۵۰ و قبل از پیروزی انقلاب ۵۷ و سرنگونی رژیم سلطنتی، نفرت‌انگیزترین و مخوف‌ترین نهاد حکومتی در بین مردم به‌شمار می‌آمد.[۲] ساواک نخست به منظور شناسایی و بازداشت اعضای حزب توده تأسیس شد، اما فعالیت‌های خود را بسط داد و به جمع‌آوری اطلاعات و زیر نظر گرفتن هرگونه مخالفان حکومت پهلوی، دانشجویان دانشگاه‌ها، اتحادیه‌های کارگری و همین‌طور روحانیون شیعه و نویسندگان، ژورنالیست‌ها و شخصیت‌های ادبی به منظور اعمال سانسور پرداخت. این سازمان همچنین عملکردهای برون مرزی خصوصاً در خبرچینی و تحت نظر قراردادن دانشجویان ایرانی مخالف حکومت در خارج از کشور هم داشت.[۳]

ساواک در سرکوبی عناصر ضد نظام سلطنتی فعالیت گسترده‌ای داشته‌است. این سازمان به عنوان عامل شکنجه و اعدام مخالفین به ویژه انقلابیون ایران شناخته می‌شود[۲][۴] چنان‌که بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۵، ۳۶۸ تن از چریک‌های مخالف رژیم را به قتل رسانده و در بین سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷ (قبل از سرنگونی حکومت شاهنشاهی) حدود ۱۰۰ زندانی سیاسی را اعدام نموده‌است.[۵]

به نقل از بهمن نادری‌پور یکی از معروف‌ترین شکنجه‌گران، دربار و شخص محمدرضا پهلوی از تمام اقدامات ساواک اطلاع داشته‌اند.[۶] از شکنجه‌های ساواک می‌توان به سوزاندن نقاط مختلف بدن با میله آهنی چون دست، سینه، پا و لب متهم، انواع شلاق و آویختن اشاره کرد.[۷] مأموران ساواک روش‌های مراقبت و بازجویی از متهمان را از گروه پنج نفری اعزام شده توسط آمریکا به ایران آموخته بودند.[۸]

شکنجه دولتی در ایران در سال‌های قبل و بعد از انقلاب ۱۳۵۷ برای برخورد با مخالفان سیاسی صورت می‌گرفت. پس از انقلاب بسیاری از شکنجه گران ساواک دستگیر و محاکمه شدند و قانون اساسی جمهوری اسلامی شکنجه را برای کسب اقرار و شهادت صراحتاً ممنوع کرده‌است[۹] ولی شورای نگهبان قانون اساسی در تفسیر خود این موضوع را به صورت تام قبول نکرده و در اختیار قاضی می‌داند.[۱۰]

در دوران حاکمیت اصلاح طلبان در مجلس و دولت تلاش‌هایی از جمله بهبود وضعیت وزارت اطلاعات و برخی قوانین ایران و تعطیلی زندان کمیته مشترک ضدخرابکاری و بازداشتگاه ۵۹ سپاه پاسداران و تصویب قانون منع شکنجه صورت گرفت. اما رد شدن تصویب قانون منع شکنجه توسط شورای نگهبان[۱۱] باعث اخلال در این روند شد.

دیدگاه حقوقیویرایش

تا پیش از تصویب «قانون مجازات عمومی ایران» در سال ۱۳۰۴ مصونیت قانونی در برابر شکنجه در ایران وجود نداشت. در قانون اساسی مشروطه یا متمم آن، هیچ صحبتی از شکنجه یا مجازات عاملان آن نشده‌است. در چهارچوب موازین فقهی نیز آنچه بیش‌تر به «اکراه» یا «اجبار» شناخته می‌شود ناظر بر روابط مدنی افراد است. به این معنا که فرضاً معامله فرد مُکره نافذ نیست و به لحاظ حقوقی اعتباری ندارد.

با تصویب قانون مجازات عمومی در سال ۱۳۰۴، برای نخستین بار شکنجه در معنای تقریباً امروزی آن وارد بحث‌های حقوقی ایران شد. بر پایه ماده ۱۰۳ این قانون: «هرگاه یکی از مستخدمین قضایی یا غیرقضایی دولت، برای این که متهمی را مجبور به اقرار کند او را اذیت و آزار بدنی کرده یا در این باب امری دهد؛ به حبس با اعمال شاقه از سه الی شش سال محکوم خواهد شد.» بر همین اساس، تمامی مأموران یا رهبران «سازمان اطلاعات و امنیت کشور» (ساواک) بر پایه خود قوانین دودمان پهلوی ملزم بوده‌اند که از آزار و اذیت یا شکنجه متهمان سیاسی خودداری کنند. مضاف بر این که این عمل به موجب همان قوانین «جرم» محسوب می‌شده و مجرم (عامل یا آمر آن) می‌توانسته تا شش سال زندان با اعمال شاقه محکوم شود. مسئولیت‌های حقوقی مأموران ساواک در این رابطه کاملاً روشن است و هنوز هم امکان پیگیری‌های حقوقی در این زمینه وجود دارد. نکته مهم دیگر اینکه، مانند امضای میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی در اردیبهشت ۱۳۵۴ توسط دولت ایران، تعهدات بین‌المللی رژیم پهلوی هم در این باره صراحت دارند.[۱۲]

اگرچه قانون اساسی جمهوری اسلامی به این موضوع پرداخته و در اصل ۳۸ خود «هرگونه شکنجه، برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع» را ممنوع کرده اما شورای نگهبان در رد لایحه ممنوعیت شکنجه این موضوع را رد کرده و با توجه به قاعده دفع افسد به فاسد در این مورد موضوع را به اختیار قاضی گذاشته‌است:

نقل قول:
«در تزاحم اهمّ و مهم و دوران امر بین افسد و فاسد، ترجیح اهم و دفع افسد به فاسد، حکم عقلی و شرعی است و لذا در مواردی مثل آدم‌ربایی یا بمب‌گذاری یا مواردی از بندهای ذیل تبصره ماده (۱)، قاضی ممکن است با توجه به ادله و اسناد و مدارک و قرائن لازم بداند در خصوص اخذ اطلاعات برای حفظ جان جمع کثیری از مردم، بدون رعایت برخی از بندهای مذکور در ماده (۱)، اقدام به صدور حکم نماید.»[۱۳]

روش‌های شکنجهویرایش

در دوره‌های مختلف با توجه به نوع اتهامات رفتار بازجویان با متهمان متفاوت بود. در دوره پهلوی استفاده از شکنجه‌هایی مانند آپولو، کشیدن ناخن، سوزاندن توسط سیگار و … به کرات استفاده می‌شد برخی از این روش‌ها عبارت بودند از:

سوزاندن با سیگارویرایش

این روش معمول‌ترین وساده‌ترین روش شکنجه‌است که بارها از جمله برای شکنجه دانشجویان چپ‌گرای بازداشت شده در سال ۱۳۸۶ بکار رفته‌است: «دستهای بهروز کریمی زاده تا آنجا که از آستین بیرون بوده مملو از اثر خاموش کردن سیگار بر بدن بوده‌است…»[۱۴]

سلول انفرادیویرایش

این روش به دلیل جلوگیری از ارتباط زندانی با دنیای بیرون و ایزوله کردن کامل او و همچنین مانع از دستیابی به امکان تحرک بدنی، نور و… توامان شکنجه‌ای جسمی و روحی بر زندانی وارد می‌کند بی‌آنکه اثر خاصی بر بدن وی برجا گذارد.[۱۵] استفاده از لامپ مهتابی که در تمام ۲۴ ساعت روشن است و برقراری سکوت مطلق در محل بازداشتگاه، ساعت بیولوژیک بدن و امکان تشخیص زمان (ساعت، روز، هفته و…) را از زندانی می‌گیرد. استفاه از رنگ سفید برای دیوار و تمام قسمت‌های سلول و حتی بشقاب سفید برای غذا بیش از پیش بر مغز زندانی فشار وارد می‌کند. تحمل این شکنجه برای زندانیان جوان که محفوظات ذهنی کمتری نسبت به کهنسالان (برای مشغول کردن خود در سلول) دارند بسیار مشکل می‌شود. در برخی موارد زندانی با آسیب رساندن به خود یا کوبیدن خود به در و دیوار و مجروح کردن خویش، تلاش می‌کند بهانه‌ای برای خروج از سلول ایجاد کند. استفاده از سلول‌های انفرادی بسیار کوچک (۵۰×۵۰ سانتیمتر) که زندانی حتی امکان دراز کردن پایش را هم ندارد، برای فشار مضاعف استفاده می‌شود. (ر.ک. پرونده نشریات جعلی امیرکبیر)

عمادالدین باقی در این باره می‌گوید:[۱۶]

استفاده از سلول انفرادی دقیقاً یک روش آگاهانه و هدفدار برای به زانو درآوردن افراد است؛ یعنی (با این روش) افراد را در این شرایط دچار فلج ذهنی و روانی می‌کنند… این مثال به یک زندانی مربوط می‌شود که در سلول انفرادی بوده و تنها برای بازجویی ظاهراً توأم با شکنجه از سلول بیرون آورده می‌شده‌است. این زندانی پس از خروج از انفرادی به آقای باقی گفته‌است بهترین زمان برای وی زمانی بود که او را برای کتک زدن از سلول خارج می‌کردند!

تجاوز و آزار جنسیویرایش

در دهه ۵۰ و به دنبال ایجاد گروه‌های چریکی -عمدتا چپ- در ایران، زنان فعال سیاسی فراوانی زندانی شدند. در خاطراتی که توسط برخی از این زنان زندانی سیاسی ثبت شده مواردی از تجاوز توسط بطری و باتوم برقی -به قصد شکنجه زندانی- ذکر شده‌است.[۱۷]

تجاوز جنسی به زندانیان سیاسی، فعالین حقوق بشر و… یکی از روش‌های مرسوم در نظام جمهوری اسلامی ایران بوده‌است که جهت تحقیر زندانی و تخریب روحیه وی استفاده شده‌است.[۱۸][۱۹]

بسیاری نیز تهدید می‌شوند به اقوامشان تجاوز خواهند کرد و گاهی هم به عنوان تاکتیک اسنادش به دست خودشان منتشر می‌شود، تا بفهمانند که «اگر منافع ما به خطر بیافتد، افراد نزدیک به نظام را هم این‌جوری قربانی می‌کنیم تا بقیه حساب دستشان باشد.». در دهه ۶۰ در شب اعدام به زندانیان تجاوز می‌شد (تحت لوای ازدواج با زندانبانان و بازجویان) زیرا معتقد بودند دختر اگر باکره باشد به بهشت می‌رود[۱۹]

اظهارات فوق درحالی مطرح می‌شود که هیچ‌گاه دین اسلام در اجرای قصاص، بین زنان و دختران اعم از باکره یا غیر باکره، تفاوتی قائل نشده‌است. در دین اسلام، هیچ‌گاه اعدام دختران باکره منع نشده‌است تا بخواهند برای اعدام آن‌ها، به دختران باکره تجاوز کنند. مطابق احکام اسلام، اگر کسی بابت ارتکاب به فساد فی الارض، محاربه، قتل عمد و … به اعدام محکوم شود، حکم برایش اجرا خواهد شد و هیچ فرقی بین مردان و زنان، اعم از باکره یا غیر باکره نیست. ضمن اینکه، طبق آموزه‌های اسلامی، رفتن به بهشت، نتیجه کارهای نیک و پسندیده افراد است، و ربطی به باکره بودن یا نبودن او ندارد.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵]

فشار به بیضه‌هاویرایش

محمد علی عمویی عضو سازمان نظامی حزب توده ایران که مدت ۲۴ سال را در زندان رژیم پهلوی دوم گذراند می‌گوید یکی از راه‌های شکنجه زندانیان که در مورد خود او نیز اجرا شد این بود که بیضه‌های زندانی را در یک سفره چرمی قرار می‌دادند و بعد شروع به ماساژ دادن می‌کردند. در اثر این شکنجه زندانی بعد از مدتی به دلیل درد زیاد از حال می‌رفت.[۲۶]

کشته شدگان زیر شکنجهویرایش

کاوه عزیز پورویرایش

وی که به دلیل عضویت در یکی از احزاب کرد مخالف جمهوری اسلامی به ۳ سال حبس محکوم شده بود و دو سال از دوران حبس خود را طی کرده بوده‌است، به دلیل شکنجه‌های الکتریکی دچار سکتهٔ مغزی شده و تحت دو عمل جراحی قرار می‌گیرد. وی بلافاصله پس از عمل دوم مجدد به زندان مهاباد منتقل و با تداوم فشارها توسط بازجویان کشته می‌شود.[۲۷]

زهرا بنی‌یعقوبویرایش

وی پس از بازداشت در یکی از پارک‌های همدان توسّط بسیج بازداشت شد و پس از انتقال به بازداشتگاه ستاد امر به معروف درگذشت. جسدش پیش از رسیدن خانواده وی دفن گردید و با کالبد شکافی آن نیز مخالفت شد. تلاش خانواده وی برای پیگیری پرونده به نتیجه نرسید و دادگاه همدان برای همه متّهمان قرار منع تعقیب صادر کرده و پرونده را بست.[۲۸]

عوامل شکنجه دولتی در ایرانویرایش

در دوره‌های مختلف افراد متفاوتی که در سیستم‌های دولتی دارای مقام بودند به این موضوع متهم شدند:

دوره پهلویویرایش

مقامات اداره هشتم ساواک که مسوولیت اداره امنیت داخلی را بر عهده داشتند و بازجویانش از جمله افرادی هستند که در دوراه پیش از انقلاب ۱۳۵۷ و به این موضوع متهم بودندو در زمان انقلاب در دادگاه این شکنجه سیستماتیک زندانیان اعتراف کردند:

فریدون توانگریویرایش

بهمن نادری‌پورویرایش

منوچهر وظیفه‌خواهویرایش

رضا عطارپور مجردویرایش

محمدحسن ناصریویرایش

همایون کاویانی ده‌کردیویرایش

هوشنگ ازغندیویرایش

اموم قلی]] ===

محمدعلی شعبانیویرایش

دوره جمهوری اسلامی ایرانویرایش

«شلاق می‌زدند که نماز بخوانیم».
عفت ماهباز، زندانی سیاسی در دهه ۱۳۶۰[۲۹]

«
»

برخی از متهمین در پس از انقلاب به اعمال شکنجه عبارتند از:

سردار نقدیویرایش

پرونده شکنجه شهرداران تهران (غلامحسین کرباسچی و مدیرانش) یکی از معدود مواردی بود که در دستگاه قضایی، دولت و مجلس پیگیری شد و نهایتاً دادگاه سردار محمد رضا نقدی فرمانده وقت حفاظت اطلاعات نیروی انتظامی (عامل بازداشت شکنجه شهرداران در بازداشتگاه وصال نیروی انتظامی) را به ۸ ماه حبس قطعی محکوم کرد. (وکیل مدافع وی الهام بود که بعدها به پست معاون اولی محمود احمدی‌نژاد رسید و سردار نقدی نیز به عنوان رئیس ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز در دولت احمدی‌نژاد منصوب شد).[۳۰]

حسین شریعتمداریویرایش

وی که هم‌اکنون مدیر مسئول روزنامه کیهان است، به عنوان معاون اجتماعی وزارت اطلاعات مسئولیت بازجویی از برخی زندانیان سیاسی از جمله فرهاد بهبهانی (نویسنده کتاب در میهمانی حاج آقا)را در سال ۱۳۶۸ بر عهده داشته‌است.[۳۱]

شکنجه گاه‌هاویرایش

در دوره پهلوی ابتدا شکنجه در زندان قصر و قزل قلعه به عنوان بازداشتگاه‌های امنیتی صورت می‌گرفت. با تأسیس ساواک و بعد از آن کمیته مشترک موارد مربوط به شکنجه به صورت مشخص در این دو اداره هماهنگ و در زندان قصر، زندان قزل قلعه، زندان اوین و زندان کمیته مشترک اجرا انجام می‌شد. بعد از انقلاب سایر زندان‌ها نیز مانند بازداشتگاه ۵۹ سپاه پاسداران، بازداشتگاه منفی چهار وزارت کشور، بازداشتگاه کهریزک، زندان اوین، سوله پاسارگاد، بازداشتگاه افسریه (قصر فیروزه)، بازداشتگاه ۶۶ سپاه را از زمره این بازداشتگاه‌ها دانسته‌اند.

زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری (بازداشتگاه توحید)ویرایش

این شکنجه گاه که در بدو تأسیس «زندان زنان» و پس از انقلاب «زندان توحید» هم نامیده شده، در خیابان فردوسی تهران، کوچه شاهچراغی و مقابل ساختمان مؤسسه کیهان واقع شده‌است. ساخت این زندان به دوران رضا شاه بازمی‌گردد؛ و نهایتاً در سال ۱۳۸۱ تعطیل و به موزه تبدیل شد. این زندان درسه طبقه و هر یک از طبقات دارای سه راهرو ویک زیرزمین برای ساختمان وجود دارد. عموماً زندانی‌های سیاسی اعم از روحانیون وغیر روحانیون در این ساختمان زندان بودند.

زندان اوینویرایش

بخش‌هایی از زندان اوین از جمله بند ۲۰۹ اوین برای بازجویی و شکنجه زندانیان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سوله کهریزکویرایش

این بازداشتگاه ابتدا برای نگهداری معتادان استفاده می‌شد، اما پس از آغاز طرح ارتقای امنیت اجتماعی توسط پلیس ایران، عده کثیری از بازداشت شدگان بدون محکومیت توسط دادگاه و پس از شکنجه علنی در سطح شهر به این بازداشتگاه منتقل و تحت شکنجه قرار گرفتند. برخی از این افراد پس از مدت‌ها بازداشت، بیگناه تشخیص داده شده و آزاد شدند.[۳۲]

گزارش‌های نهادهای بین‌المللیویرایش

  • سازمان نظارت بر حقوق بشر (سال ۲۰۰۴): این سازمان در گزارشی مفصل به بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه در ایران پرداخته‌است.[۳۳]

شکنجه اسماعیل بخشی و سپیده قلیانویرایش

اسماعیل بخشی کارگر، فعال کارگری، نمایندهٔ شورای مستقل کارگری در سندیکای کارگران کشت و صنعت نیشکر هفت‌تپه و زندانی سیاسی اهل ایران است. او در آبان ۱۳۹۷ در جریان اعتراضات کارگری ۱۳۹۷ خوزستان بازداشت شد. او نقش به‌سزایی در سازمان‌دهی اعتراضات کارگران هفت‌تپه علیه خصوصی‌سازی شرکت و طرح مطالبهٔ مدیریت شورایی داشت. در تاریخ ۳ آذر ۱۳۹۷ وزارت کار و امور اجتماعی ایران اتهامات او را «امنیتی» خوانده و اعلام کرد که قادر نیست برای آزادی او کاری بکند.[۳۴][۳۵] بازداشت او اعتراضات دیگر کارگران را در پی داشت.[۳۶]

در تاریخ ۸ آذر ۱۳۹۷ برخی منابع خبری گزارش دادند که بخشی مورد شکنجه قرار گرفته‌است.[۳۷][۳۸][۳۹] در این تاریخ گزارش شد که او در زندان مورد شکنجه مأموران امنیتی قرار گرفته و از این‌رو به بیمارستان منتقل شد.[۳۷] بر اساس این گزارش‌ها، پس از اینکه بخشی دچار خون‌ریزی شدید معده می‌شود، نیروهای امنیتی او را به یکی از بیمارستان‌های امنیتی منتقل و بستری می‌کنند. برخی منابع احتمال می‌دهند که اسماعیل بخشی در بیمارستان سپاه پاسداران در اهواز بستری شده‌است. او در اثر شدت این جراحات به این بیمارستان منتقل شد.[۴۰] همچنین این گزارش‌ها حاکی از این بود که صورت اسماعیل بخشی، در اثر ضرب و شتم مأموران، متورم و کبود شده‌است.[۳۷] کمیته پیگیری ایجاد تشکل‌های کارگری ایران روز پنج‌شنبه ۸ آذر ۱۳۹۷ اعلام کرد: «اسماعیل بخشی را چنان زیر فشار و شکنجه قرار داده‌اند که به علت خونریزی معده مجبور شده‌اند او را به بیمارستانی امنیتی (احتمالاً بیمارستان تحت مدیریت سپاه) منتقل و بستری کنند.»[۴۱]

جمعی از وکلای دادگستری اهل ایران، در تاریخ ۸ آذر ۱۳۹۷ و پس از انتشار اخبار مربوط به شکنجه اسماعیل بخشی در بیانیه‌ای این اقدام را محکوم کردند. آن‌ها در متن این بیانیه به قوانینی همچون اصول هشتم، بیست‌ودوم، سی‌وچهارم، سی‌وهفتم و سی‌وهشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ماده‌های ۱۶۹ و ۵۷۸ قانون مجازات اسلامی، ماده ۳۵ قانون مجازات نیروهای مسلح، ماده ۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر، کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو ۱۹۶۶ و ۱۹۷۳ و ماده یک کنوانسیون منع شکنجه سال ۱۹۸۴ استناد کردند. این وکلای دادگستری با استناد به این قوانین ملی و بین‌المللی خواستار حفظ حقوق انسانی بازداشت‌شدگان از جمله اسماعیل بخشی و منع هرگونه شکنجه شدند. همچنین این وکلا در متن این بیانیه اعتراض کارگران هفت تپه را «مشروع و قانونی» خواندند.[۴۲]

اسماعیل بخشی روز جمعه ۱۴ دی‌ماه ۱۳۹۷ با انتشار یادداشتی در صفحهٔ شخصی اینستاگرامش، ضمن تأیید شکنجه‌اش در زندان، سید محمود علوی وزیر اطلاعات ایران را به مناظره‌ای در یک برنامهٔ تلویزیونی در مورد شکنجه زندانیان در زندان‌ها دعوت کرد.[۴۳][۴۴][۴۵][۴۶][۴۷]

در تاریخ ۱۷ دی ۱۳۹۷ فرزانه زیلایی وکیل مدافع اسماعیل بخشی در گفتگویی با وبگاه «رویداد ۲۴» از تحت فشار بودن موکلش به‌جهت تکذیب سخنانش پیرامون شکنجه‌اش خبر داد. او گفت که بخشی از سوی به‌گفته او «افراد مختلف» تحت فشار قرار گرفته تا سخنانش را تکذیب کند. زیلایی از نام این افراد سخنی نگفت. این وکیل در این رابطه گفت که نوشته‌های موکلش بر اساس مستندات بوده و کارهای قانونی لازم در این‌باره انجام شده‌است.[۴۸][۴۹][۵۰][۵۱]

هم‌زمان در همین رابطه کانال تلگرامی مستقل کارگران شرکت نیشکر هفت‌تپه خبر داد که اسماعیل بخشی و اعضای خانواده‌اش تحت آنچه که این کانال «فشارهای مداوم و شدید نیروهای امنیتی» خواند، قرار گرفته‌اند. به‌گزارش این کانال تلگرامی، نیروهای امنیتی تلاش کردند تا با این کار او را مجبور به تکذیب خبر شکنجه‌اش کنند. براساس این گزارش، اسماعیل بخشی در برابر این درخواست‌ها مقاومت کرد. اما در مقابل، مأمورین امنیتی با خانواده این فعال کارگری تماس گرفته و ضمن «تهدیدهایی» علیه او و دیگر اعضای خانواده، از آن‌ها خواسته‌اند تا این سخنان را تکذیب کنند.[۴۹][۵۰]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. سازمان اطلاعاتی آمریکا (سیا) در ایران، دانشنامه ایرانیکا
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ SAVAK: "Like the CIA" at Time.com
  3. Iran (SAVAK), Library of Congress Country Studies
  4. اداره اطلاعات (در ایران)، دانشنامه بریتانیکا (آنلاین) بازیابی در ۲ ژوئیه ۲۰۰۸ میلادی
  5. Abrahamian, Ervand, Tortured Confessions, University of California Press, 1999 p.103, 169
  6. فرهنگ توسعه - از شکنجه‌های ساواک، انتشار خاطرات و اعترافات دو شکنجه گر معروف ساواک شاه
  7. خبرگزاری آفتاب-شکنجه در عصر پهلوی
  8. سیاست خارجی آمریکا و شاه، نوشتهٔ گاز یوروسکی، ترجمهٔ فریدون فاطمی، صفحهٔ ۲۰۳
  9. اصل 38 قانون اساسی:هرگونه شکنجه برای گرفتن اقرار یا کسب اطلاع ممنوع است.
  10. «مغایرت و مخالفت طرح منع شکنجه با قانون اساسی و شرع». مجلس شورای اسلامی. دریافت‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۷.
  11. http://www.bbc.com/persian/iran/030812_a-iran-guardian.shtml
  12. «شرحی حقوقی بر شکنجه در ایران - بی‌بی‌سی فارسی، ۶ مرداد ۱۳۹۴».
  13. «مغایرت و مخالفت طرح منع شکنجه با قانون اساسی و شرع». مجلس شورای اسلامی. دریافت‌شده در ۱۴ دسامبر ۲۰۱۷.
  14. اخبار تکان دهنده از شکنجه دانشجویان چپ (روزآنلاین، ۲۶اسفند۱۳۸۶)
  15. پوراستاد، وحید (۲۰۱۲-۱۲-۲۹). «تأثیرات روحی- روانی سلول انفرادی در گفت‌وگو با نورایمان قهاری». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  16. «شکنجه‌گر، شکنجه و قربانیانش - رادیو زمانه». رادیو زمانه. ۲۰۱۶-۰۶-۲۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۱-۲۳.
  17. دادِ بیداد، نخستین زندانِ سیاسیِ زنان 1350-1357 جلد 2، به کوشش ویدا حاجبی، انتشارات فروغ (آلمان)
  18. پیک نت peiknet
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ gooya news :: politics : محسن مخملباف: تجاوز جنسی در زندان‌های ایران موضوعی قطعی است، سی سال است که در جمهوری اسلامی چنین اتفاق‌هایی می‌افتد، دویچه وله
  20. «عدم تفاوت دختران و زنان در احکام جزائی». وب سایت رسمی محسن کدیور. مهر ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵.
  21. «عدم امکان اعدام دختران باکره محکوم به اعدام!!». شایعات. ۰۳ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  22. «حکم اعدام دختر باکره». پایگاه اطلاع‌رسانی انجمن علمی پژوهشی فقه قضائی؛ مجتمع آموزش عالی فقه جامعة المصطفی العالمیه. ۱۱ دی ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵.
  23. «اعدام دختران باکره». مرکز ملی پاسخگویی به سؤالات دینی. ۲۱ مرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵.
  24. «آیا ازدواج اجباری دختران باکره برای اعدام صحت دارد؟». پارسینه. ۲۷ شهریور ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵.
  25. [[[تجاوز جنسی به زندانیان در ایران]] «تجاوز جنسی به زندانیان در ایران»] مقدار |نشانی= را بررسی کنید (کمک). ویکی‌پدیای فارسی (این مطلب، از صفحهٔ یادشده در ویکی‌پدیای فارسی کپی پیست شده‌است. ۰۷ فروردین ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۷ فروردین ۱۳۹۵. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  26. مستند سقوط یک شاه، ساخته مازیار بهاری دقیقه ۱۲
  27. فشار اطلاعات تا لحظه مرگ زندانی (روزآنلاین، ۲خرداد۱۳۸۷)
  28. پرونده در تهران، تبرئه در همدان (روزنامه سرمایه ،۱۹ تیر ۱۳۸۷)
  29. «شلاق می‌زدند که نماز بخوانیم»، رادیو زمانه
  30. براساس رای صادره از شعبه هشتم دادگاه نظامی تهران سردار نقدی به ۸ ماه حبس قطعی محکوم شد (روزنامه همشهری، ۸ اسفند ۱۳۷۸)
  31. روزنامه کیهان - صفه دوم - یادداشت روز - مورخ ۵\۱۰\۷۸
  32. گزارش تکان دهنده از برخوردهای صورت گرفته با متهمین با عنوان " اراذل و اوباش" (کمیته گزارشگران حقوق بشر، ۲۹ مرداد۱۳۸۶)
  33. گزارش سازمان نظارت بر حقوق بشر درباره 'اعمال شکنجه' در ایران (بی‌بی‌سی فارسی)
  34. «وزارت کار ایران: برای آزادی کارگر بازداشتی شرکت نیشکر هفت‌تپه کاری نمی‌توانیم بکنیم». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۸.
  35. «پرونده اسماعیل بخشی امنیتی شد». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۳ آذر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  36. «کارگران نیشکر هفت‌تپه خواستار آزادی اسماعیل بخشی شدند». رادیو زمانه. ۴ آذر ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ ۳۷٫۲ «اسماعیل بخشی، نماینده بازداشتی کارگران هفت تپه درنتیجه 'شکنجه' به بیمارستان منتقل شد». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  38. «اسماعیل بخشی بر اثر 'شکنجه' در بیمارستان بستری شد». پیک ایران. ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  39. Adena Nima (نوامبر ۲۹, ۲۰۱۸). «Iran Sugarcane labor activist tortured in detention». Iran News Wire. دریافت‌شده در نوامبر ۳۰, ۲۰۱۸.
  40. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام rdzamaneh001 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  41. «بازداشت علی نجاتی؛ اسماعیل بخشی «به دلیل شکنجه به بیمارستان منتقل شد»». رادیوفردا. ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  42. «پس از ۲۵ روز اعتراض؛ شکنجه و انتقال به بیمارستان اسماعیل بخشی، نماینده بازداشتی کارگران هفت‌تپه / بیانیه حمایتی وکلای دادگستری». خبرگزاری هرانا. ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸.
  43. «اسماعیل بخشی: تا سرحد مرگ شکنجه‌ام کردند». رادیو زمانه. ۲۰۱۹-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۰۴.
  44. «نوشته اسماعیل بخشی خطاب به وزیر اطلاعات: در زندان شکنجه شدم». صدای آمریکا. ۴ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۱۹.
  45. «روایت اسماعیل بخشی از شرایط بازداشت؛ «وزیر اطلاعات پاسخگو باشد»». رادیو فردا. ۴ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۴ ژانویه ۲۰۱۹.
  46. «اسماعیل بخشی، نماینده کارگران هفت‌تپه: آنقدر شکنجه شدم که سه روز نمی‌توانستم تکان بخورم». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۰۱۹-۰۱-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۱-۰۵.
  47. «گزارش اسماعیل بخشی، فعال کارگری، از شکنجه‌های وزارت اطلاعات». دویچه وله فارسی. ۴ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۹.
  48. «وکیل اسماعیل بخشی: موکلم برای تکذیب سخنانش تحت فشار است». بی‌بی‌سی فارسی. ۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۹.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ «بازی یک بام و دو هوای جمهوری اسلامی دربارهٔ شکنجه اسماعیل بخشی؛ شکایت کنید، رسیدگی می‌کنیم». صدای آمریکا. ۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۹.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ ««فشار» به اسماعیل بخشی برای تکذیب سخنانش دربارهٔ شکنجه». رادیوفردا. ۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۹.
  51. «اسماعیل بخشی برای تکذیب شکنجه خود تحت فشار قرار گرفته‌است». رویداد ۲۴. ۷ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۱۹.

پیوند به بیرونویرایش