عبدالقدیر آزاد

سیاست‌مدار ایرانی

عبدالقدیر آزاد (۱۲۷۰[۱] یا ۱۲۷۲[۲] سبزوار – ۱۳۵۲) روزنامه‌نگار، سیاست‌مدار و نمایندهٔ مجلس شورای ملی بود.

عبدالقدیر آزاد
Abd-Al-Qadir Azad.jpg
نمایندهٔ دورهٔ پانزدهم و شانزدهم مجلس شورای ملی
اطلاعات شخصی
زاده۱۲۷۰ یا ۱۲۷۲
سبزوار، خراسان، ایران
درگذشته۱۳۵۲
ایران
حزب سیاسیحزب طرفداران قانون اساسی، حزب استقلال (ایران) (۱۳۲۰–۱۳۳۳)، جبهه ملی ایران (۱۳۲۸–۱۳۳۰)
پیشهانتشار روزنامهٔ آزاد، رئیس هیئت مدیره و مدیر عامل شرکت سهامی فرش ایران

خانواده و تحصیلاتویرایش

پدرش در سبزوار خراسان به کشاورزی اشتغال داشت. تحصیلات ابتدائی را در زادگاهش سبزوار گذراند و با ادبیات فارسی، فقه اسلامی، و ریاضیات آشنا شد. ابتدا به استخدام ادارهٔ پست‌وتلگراف تربت حیدریه درآمد اما بعداً به عدلیه منتقل و برای مدتی عهده‌دار منصبی قضائی شد.

حزب طرفداران قانون اساسیویرایش

آزاد در اواخر دوره قاجار با توجه به فعالیت‌های سیاستمداران آن روزگار در تقابل با آنان قرار داشت در اعتراض به فعالیت قوام السلطنه و وثوق الدوله در تلاش برای قرارداد ۱۹۱۹ با ۴۰۰ نفراعضای حزب خود موسوم به حزب طرفداران قانون اساسی به صورت مسلحانه قیام می‌کند که با شکست و دستگیری به اعدام محکوم می‌گردد. وی بر اثر فشار گروه‌های آزادیخواه آزاد می‌شود.[۳]

فعالیتهای مطبوعاتیویرایش

در سال ۱۳۰۲ قضاوت را به قصد منتشر کردن روزنامه آزاد در مشهد ترک کرد. در ستون سرمقاله روزنامه آزاد به‌شدت حکومت و مقامات را به باد انتقاد می‌گرفت. در نهایت این روزنامه را حکومت تازه تأسیس رضاشاه توقیف کرد و عبدالقدیر که دیگر با نام مستعار آزاد شناخته می‌شد، به زندان افتاد.[۲] وی در دوره رضا شاه چندین بار به دلیل نگارش مقالات مختلف مانند آزادی زنان به زندان می‌افتد و سر انجام در سال ۱۳۱۰ به دلیل گزارش بازجوی شهربانی به این شرح و دستور رضا شاه به حبس ابد محکوم می‌گردد.

نظر بازجو:

آزاد یک مرد انقلابی است، چندین بار به زندان افتاده و یک بار هم حکم اعدامش صادر شده، شعر انقلابی سروده، حزب تشکیل داده و مقالات تند و انتقادی نوشته و کلاً آدم خطرناکی است و باید تبعید یا به حبس ابد محکوم گردد

در پاسخ رضاشاه با توشیح برگه نظر می‌دهد که تا ابد در محبس بماند.[۳]

پس از خروج رضاشاه از کشور در شهریور ۱۳۲۰ تمامی زندانیان سیاسی آزاد شدند و عبدالقدیر آزاد نیز میان آنان بود. او دوباره مجوز انتشار روزنامه‌اش را کسب کرد و هر هفته سه شماره منتشر می‌کرد و رویکرد منتقدانهٔ پیشین خویش را ادامه داد. وی در دوره رضا شاه ۱۵ سال در زندان به سر برد.[۳]

فعالیت سیاسیویرایش

در سال ۱۳۲۵ که نخست‌وزیر وقت، احمد قوام، حزب سیاسی جدیدی به نام حزب دموکرات ایران را تشکیل داد، آزاد به عضویت آن درآمد و از حوزه انتخابیه سبزوار به نمایندگی مجلس شورای ملی انتخاب شد. در ابتدا از جمله نمایندگانی به حساب می‌آمد که از قوام حمایت می‌کرند اما اندکی بعد به مخالفت گرایش پیدا کرد و رسماً نخست‌وزیر را به زیر پا گذاشتن قانون متهم می‌کرد.

در پی سقوط دولت قوام‌السلطنه در ۱۸ آذر ۱۳۲۶، و روی کار آمدن حکیم‌الملک، آزاد با این دولت نیز بنای مخالفت را گذاشت. پس از آن‌که محمد مسعود روزنامه‌نگار جنجالی ترور شد، آزاد همراه با حسین مکی و حائری‌زاده دولت حکیمی را استیضاح کرد و به انتقاد از عملکرد دادگستری و دخالت ارتش و شهربانی در امور کشور پرداخت. پس از طرح استیضاح، دولت حکیمی که با اکثریت قاطعی روی کار آمده بود، با اکثریتی ضعیف (۵۵ رأی موافق) توانست رأی اعتماد بگیرد.[۴] آزاد دولت عبدالحسین هژیر را نیز که جانشین حکیمی شد، به استیضاح کشاند. همین رویکرد را در قبال محمد ساعد نیز ادامه داد.[۲]

تأسیس استقلالویرایش

عبدالقدیر آزاد در سال ۱۳۲۰ حزبی به نام استقلال تشکیل داد و در سال ۱۳۲۸ به همراه شماری از معترضان به انتخابات دوره شانزدهم به رهبری محمد مصدق در دربار متحصن شد و دولت را به مداخله در انتخابات متهم کرد. این تحصن به تشکیل جبههٔ ملی به رهبری مصدق انجامید و عبدالقدیر آزاد در شکل‌گیری آن نقشی فعال و مؤثر داشت. در همان سال هژیر که ریاست وقت دادگاه سلطنتی را بر عهده داشت ترور شد و عبدالقدیر آزاد همراه با چند تن از اعضای جبهه ملی ایران آزاد شدند.

نمایندگی مجلسویرایش

پس از چندی آزاد از زندان آزاد شد و دوباره با تجدید انتخابات تهران به مجلس راه یافت[۲] ولی این بار به عنوان نمایندهٔ حوزهٔ انتخابیهٔ تهران.[۱][۵] در دورهٔ شانزدهم مجلس شورای ملی که مصدق رهبری فراکسیون اقلیت را بر عهده داشت، مخالفت‌ها با نخست‌وزیر وقت، حاجی‌علی رزم‌آرا، بسیار شدت یافت و عبدالقدیر آزاد از جمله نمایندگانی بود که نخست‌وزیر را استیضاح کردند.[۲]

در سال ۱۳۳۰ مصدق به نخست‌وزیری رسید و اعضای کابینه‌اش را بدون مشورت کردن با اعضای جبههٔ ملی انتخاب کرد. عبدالقدیر آزاد انتظار داشت مصدق دو عضو از اعضای کابینه‌اش را از حزب استقلال انتخاب کند ولی مصدق زیر بار نرفت. آزاد نطقی علیه مصدق و دولتش در مجلس کرد و از جبهه ملی جدا شد.[۶] او حتی یک روز (دهم شهریور ۱۳۳۰) در مجلس با یوسف مشار وزیر پست و تلگراف دولت مصدق گلاویز شد[۲] و به روی او هفت‌تیر کشید. آزاد از اواخر سال ۱۳۳۰ در تقابل با دولت مصدق قرار گرفت.[۷]

آزاد در انتخابات مجلس شورای ملی هفدهم موفق به راهیابی به مجلس نشد اما با استفاده از روزنامه‌اش همچنان به مخالفت با دولت مصدق می‌پرداخت. همچنین در این دوران سعی می‌کرد خود را به سرلشکر زاهدی نزدیک کند که در خفا در حال آماده‌سازی شرایط برای براندازی دولت مصدق بود. وقتی در سال ۱۳۳۲ پس از کودتای ۲۸ مرداد و انتصاب زاهدی به نخست‌وزیری، عبدالقدیر آزاد به ریاست هیئت مدیره و مدیر عاملی شرکت سهامی فرش ایران گماشته شد. او به مدت سه سال این سمت‌ها را به شرط عدم شرکت در انتخابات و عدم انتشار روزنامه‌اش حفظ کرد ولی پس از آن از این پست نیز کنار گذاشته شد.[۲]

او در سال ۱۳۵۲ در هشتاد سالگی درگذشت.[۲]

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ کرم‌همدانی، علی. «آزاد». دانشنامهٔ ایران (دائرةالمعارف بزرگ اسلامی). بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۲.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ʿĀqeli, Bāqer (20 July 2002). "ĀZĀD, ʿABD-AL-QADIR". Encyclopaedia Iranica.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «سی سال با روزنامه «آزاد»». کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۸-۰۱.
  4. «مذاکرات جلسه ۴۹ دوره پانزدهم مجلس شورای ملی چهارم اسفند ۱۳۲۶».
  5. «عبدالقدیر آزاد». مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی اسلامی. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اوت ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۲.
  6. «مذاکرات جلسه ۱۵۵ دوره شانزدهم مجلس شورای ملی نوزدهم خرداد ۱۳۳۰».
  7. «آزاد، عبدالقدیر». راسخون. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۴ اوت ۲۰۱۲.