باز کردن منو اصلی

عملیات طریق‌القدس

عملیات‌های مشترک سپاه و ارتش در طی جنگ ایران و عراق

عملیات طریق‌القدس عملیات تهاجمی نیروهای مسلح ایران، در خلال جنگ ایران و عراق بود، که در آذرماه ۱۳۶۰ به‌مدت ۸ روز در مناطق دشت‌آزادگان، بُستان و سوسنگرد، در استان خوزستان، انجام شد.[۱] این عملیات بطور مشترک توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران و پشتیبانی نیروی هوایی ارتش،[۲] هوانیروز و جهاد سازندگی،[۳] علیه مواضع نیروهای ارتش عراق طراحی و اجرا گردید.[۴] در این عملیات نیروهای ایرانی و بطور مشخص سپاه پاسداران و بسیج، برای نخستین بار از تاکتیک یورش موج انسانی برای نفوذ به صفوف مستحکم نیروهای ارتش عراق استفاده کردند. عملیات طریق‌القدس با پیروزی قاطع نیروهای ایرانی همراه بود و با انجام آن ۳۰۰ کیلومتر مربع از خاک ایران آزاد شد.[۵]

عملیات طریق‌القدس
بخشی از جنگ ایران و عراق
عملیات طریق‌القدس.jpg
تاریخ۸ آذر ۱۳۶۰
تا
۱۵ آذر ۱۳۶۰
مکاندشت‌آزادگان، بستان و سوسنگرد،
خوزستان، جنوب‌غربی ایران
نتیجه پیروزی ایران
تغییرات
قلمرو
بازپس‌گیری بستان
طرفین درگیر
 عراق  ایران
فرماندهان و رهبران
عراق صدام حسین ایران غلامعلی رشید
ایران مسعود منفرد نیاکی
ایران علی صیاد شیرازی
ایران محسن رضایی
تلفات
≈۲٫۵۰۰ نفر کشته، ۱۷۰ تانک و ۱۴ هواپیما ≈۶٫۰۰۰ نفر کشته

اهداف عملیاتویرایش

اهداف نیروهای ایرانی از انجام عملیات طریق‌القدس:

  • تصرف تنگه چزابه و دسترسی به هورالهویزه
  • قطع ارتباط نیروهای ارتش عراق مستقر در شمال به جنوب کرخه
  • آزادسازی شهر بستان و ۷۰ روستای همجوار
  • رسیدن به مرز بین‌المللی، در حد فاصل هورالعظیم
  • آزادسازی منطقه‌ای به وسعت ۳۵۰ کیلومتر مربع

استعداد نیروهاویرایش

عراقویرایش

نیروهای ارتش عراق در قالب یگان‌های نیروی زمینی ارتش عراق، که در دو بخش شمال و جنوب کرخه مستقر شده بودند، با پشتیبانی نیروی هوایی ارتش عراق، در این عملیات شرکت داشتند.

  • شمال کرخه:
    • تیپ ۲۶ زرهی از لشکر ۵ زرهی
    • تیپ ۹۳ پیاده از لشکر ۴ پیاده کوهستانی
    • تیپ ۲۳، تیپ ۳۱ و ۳۲ نیروی مخصوص
  • جنوب کرخه:
    • تیپ ۲۵ مکانیزه و تیپ‌های ۱۶، ۳۰ و ۹۶ زرهی از لشکر ۶ زرهی
    • تیپ ۴۸ پیاده از لشکر ۱۱ پیاده
    • تیپ ۱۲ زرهی از لشکر ۳ زرهی
    • تیپ ۳۲ نیروی مخصوص
    • گردان ۲۰ دفاع الواجبات
    • یگان کماندویی لشکر ۷ پیاده
    • یگان‌های جیش الشعبی[۶]

ایرانویرایش

در این عملیات، نیروهای مسلح ایران در قالب ۲ سازمان مجزا شامل؛ سپاه پاسداران و ارتش حضور داشتند، همچنین نیروی هوایی ارتش و هوانیروز، همچنین ژاندارمری ایران و جهاد سازندگی، وظیفه پشتیبانی نیروهای عمل‌کننده را برعهده داشتند. در عملیات طریق‌القدس نیروهای سپاه پاسداران برای اولین بار در قالب تیپ سازماندهی شدند و از نیروهای داوطلب بسیج، ذیل این تیپ‌ها استفاده می‌شد. در مجموع یگان‌های نیروهای مسلح ایران شامل؛ ۳۵ گردان از سپاه پاسداران و ۱۶ گردان از ارتش، در این عملیات شرکت داشتند.

خلاصه نبردویرایش

عملیات طریق‌القدس در تاریخ ۸ آذر ۱۳۶۰ در ساعت ۳۰ دقیقه بامداد آغاز شد. نیروهای ایرانی برای اولین بار از روش یورش موج انسانی استفاده نمودند. نیروهای عمل‌کننده در محور شمالی عملیات، در همان ساعات اولیه درگیری موفق شدند مواضع نیروهای عراقی را در خطوط اول تصرف کرده و نیروهای احتیاط ارتش عراق را در پشت خطوط پدافندی منهدم کنند. در ساعت ۶ بامداد روز اول عملیات، تیپ امام حسین به همراه یک گردان از تیپ ۳ لشکر ۹۲ زرهی اهواز موفق شدند تنگه چزابه را تصرف و تأمین نمایند. در این محور تا ساعت ۹ صبح روز اول، تمامی اهداف نیروهای ایرانی تأمین شده بود. در محور جنوبی عملیات، اوضاع به گونه‌ای دیگر بود، ارتش عراق که فلش اصلی عملیات نیروهای ایرانی را از این محور می‌دانست، با بهره‌گیری از موانع متعدد و هوشیاری فرماندهانش، به سختی مقاومت می‌کرد و مانع از پیشروی نیروهای ایرانی شده بود.

نیروهای ایرانی در روز نخست عملیات طریق‌القدس، به رغم شکستن برخی از خطوط اولیه و تصرف پل سابله، با روشن شدن هوا، مجبور به عقب‌نشینی شدند. با بروز شرایط سخت در محور جنوبی عملیات، فرماندهان ایرانی تصمیم گرفتند که نیروهای شمالی خود را وارد منطقه ابوچلاچ (منطقه کوچک محصور بین شاخه‌های رودخانه کرخه در غرب بستان) نمایند و با پیشروی به سوی شرق و جنوب شرقی، بستان و منطقه سابله را تصرف کنند. این مرحله از عملیات در روز دوم با ورود یگان‌های سپاه پاسداران به منطقه ابوچلاچ تحقق یافت و شهر بستان پس از تصرف ۴۲۰ روزه نیروهای عراقی، توسط ایرانی‌ها اشغال شد. متعاقب ورود نیروهای مسلح ایران به منطقه سابله و پیشروی به سوی ساحل شمال رودخانه سابله و نهر عبید، نیروهای باقی مانده از ارتش عراق، مواضع خود در این منطقه را ترک نمودند و در پایان روز دوم عملیات، به جنوب رودخانه سابله عقب‌نشینی کردند. روزهای سوم تا پنجم عملیات طریق‌القدس با تبادل آتش میان طرفین و تلاش نیروهای ایرانی برای نگهداری و تحکیم مواضع تصرف‌شده سپری گردید.

در روز ششم این عملیات، در تاریخ ۱۳ آذر ۱۳۶۰ ارتش عراق سعی کرد تا از تعلل نیروهای ایرانی در اتخاذ یک پدافند مستحکم در منطقه شمال سابله، سود برده و این منطقه را بار دیگر تصرف کند، اما تجمع نیروهای پیاده و زرهی ایرانی در قسمت شمال پل سابله موجب شد تا عراقی‌ها با تحمل تلفات سنگین، چندین کیلومتر نیز عقب‌نشینی کنند و در نهایت در جنوب منطقه سابله مستقر شوند. نقطه پایان عملیات طریق‌القدس، تلاش نیروهای مسلح ایران برای پاکسازی محدوده‌ای به وسعت ۷۰ کیلومتر مربع بود، که بین جنوب سابله و شمال رودخانه نیسان قرار داشت و همچنان در اشغال نیروهای عراقی باقی مانده بود. فرماندهان ایرانی پس از انجام مباحث مانور و اقدامات شناسایی و آماده‌سازی نیروها، قصد داشتند این منطقه را نیز آزاد نمایند، ولی قبل از شروع عملیات، فرمانده عراقی به اشتباه تاکتیکی خود مبنی بر حضور در یک منطقه محصور با موانع طبیعی پی برد و بر همین اساس، در تاریخ ۳۰ آذر ۱۳۶۰ در پوشش آتش شدید توپخانه، به طرز ماهرانه‌ای نیروهای خود را از این منطقه خارج کرد.[۸]

نتایجویرایش

عملیات طریق‌القدس با پیروزی قاطع نیروهای ایرانی همراه بود، که منجر به آزادسازی شهر بستان و ۷۰ روستای همجوار آن، همچنین آزادسازی ۵ پاسگاه مرزی توسط نیروهای ایرانی شد. در این عملیات نیروهای مسلح ایران با پیشروی در عمق و رسیدن به جاده فکه–جفیر، ارتباط میان نیروهای ارتش عراق در شمال‌غربی و جنوب‌غربی خوزستان را قطع کردند و با تصرف تنگ چزابه، به منطقه هورالهویزه دسترسی پیدا کردند.[۹]

تلفاتویرایش

تلفات این عملیات برای نیروهای ایرانی بیشتر از نیروهای عراقی بود.

  • تلفات نیروهای ارتش عراق: در حدود ۲٫۵۰۰ نفر کشته و زخمی، همچنین انهدام ۱۷۰ دستگاه خودرو زرهی، ۲۰۰ دستگاه خودروی سبک و سنگین و نیز ساقط شدن ۱۳ فروند هواپیمای جنگنده و ۴ فروند هلی‌کوپتر.
  • تلفات نیروهای ایرانی: در حدود ۶٫۰۰۰ نفر کشته و زخمی (تعداد کشته‌شدگان ۷۹۹ نفر اعلام شد که شامل؛ ۶۷۴ نفر از سپاه و بسیج و ۱۲۵ نفر از ارتش بود)، انهدام ده‌ها دستگاه خودروی زرهی و سقوط چندین هلی‌کوپتر تهاجمی بل ای‌اچ-۱ کبرا؛ متعلق به هوانیروز.[۱۰]

فرماندهیویرایش

در عملیات طریق‌القدس، علی صیاد شیرازی (فرمانده نیروی زمینی ارتش) فرماندهی نیروهای ارتشی و محسن رضایی (فرمانده کل سپاه پاسداران) فرماندهی نیروهای سپاهی را برعهده داشتند. در سطح قرارگاه عملیاتی؛ مسعود منفرد نیاکی هدایت نیروهای ارتشی را عهده‌دار بود و غلامعلی رشید فرمانده عملیاتی نیروهای سپاهی بود، که جبهه شمالی به یحیی رحیم‌صفوی و جبهه جنوبی به‌صورت مشترک به مرتضی قربانی و محمدعلی جعفری واگذار شده بود. در این عملیات جبهه شمالی مانور خود را بطور کامل اجرا و تکمیل کرد، که شهر بستان نیز توسط این بخش آزاد شد و جبهه جنوبی که با مقاومت بیشتری به ویژه در اطراف پل سابله روبرو شده بود، با حضور حسن باقری در این منطقه و کمکی که از جبهه شمالی دریافت کرد، موقعیت نیروهای بخش جنوبی تثبیت گردید و در انتها، یگان‌های باقیمانده از ارتش عراق نیز مجبور به عقب‌نشینی از بخش جنوبی شدند.[۱۱]

جاده طریق‌القدسویرایش

بخش عمده منطقه‌ای که عملیات طریق‌القدس در آن انجام می‌شد، پوشیده از شن‌زار و رمل‌های بیابانی (شن و ماسه سبک) بود، که حرکت دادن نیروهای پیاده و نیز عبور نفربرها، تجهیزات زرهی و ادوات نظامی در آن امکان‌پذیر نبود.[۱۲] مدتی قبل از اجرای عملیات طریق‌القدس، جهاد سازندگی با مشارکت مهندسی ارتش، اقدام به احداث جاده‌ای به طول ۸ تا ۱۰ کیلومتر، در این شن‌زارها نمود، که طراحی و احداث آن ۲۵ روز بطول انجامید.[۱۳] این جادهٔ مخصوص، تا نزدیکی محل استقرار توپخانه و نیروهای احتیاط ارتش عراق، ادامه داشت. شب ۸ آذرماه بر اثر بارش باران نیز خاک منطقه سفت و قابل عبور گردید،[۱۴] که پس از بارش باران، بلافاصله غلامعلی رشید، فرمان آغاز عملیات را صادر کرد. با شروع عملیات، ارتش عراق از مناطق رملی در جناح شمالی خود مورد هجوم ۳ گردان از نیروهای ایرانی قرار گرفت.[۱۵]

منابعویرایش

  1. «آشنایی با عملیات طریق‌القدس». همشهری آنلاین. ۱۶ فروردین ۱۳۹۲.
  2. «آزادسازی شهر بستان و چزابه در عملیات طریق‌القدس و نقش نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در این عملیات». روزنامه ایران.
  3. «چرا فتح بستان «طریق‌القدس» نام گرفت؟». خبرگزاری فارس. ۸ آذر ۱۳۹۴.
  4. «عملیات طریق القدس؛ رمز آزادی بستان». ایرنا. ۸ آذر ۱۳۹۴.
  5. «عملیات طریق‌القدس». وبگاه آوینی.
  6. «عملیات آفندی طریق القدس کربلای ۱». سازمان حفظ آثار و نشر دفاع مقدس ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  7. «تحلیل عملیات طریق‌القدس». تاریخ شفاهی ایران.
  8. «همه‌چیز درباره عملیات «آزادسازی بستان»». خبرگزاری تسنیم.
  9. «اسناد عملیات طریق‌القدس». سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس.
  10. «طریق القدس و فتح الفتوح». خبرگزاری حوزه.
  11. «اهمیت عملیات طریق القدس در خاطرات حسن باقری (غلامحسین افشردی)». روایتگر.
  12. «هنر جهاد، ساختن کیلومترها جاده و پل در شرایط جنگی بود». خبرگزاری تابناک. ۲۷ خرداد ۱۳۹۸.
  13. «جاده پیروزی در عملیات طریق‌القدس». ارتش جمهوری اسلامی ایران.
  14. «جاده پیروزی در فتح بستان». نوید شاهد. ۸ آذر ۱۳۹۶.
  15. «شناسنامه عملیات طریق‌القدس». بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس.

پیوند به بیرونویرایش