مجلس خبرگان رهبری

یک مجلس انتخابی برای برگزیدن و برکناری و نظارت بر رهبر ایران
(تغییرمسیر از مجلس خبرگان)

مجلس خبرگان رهبری همچنین به عنوان مجلس خبرگان یا شورای خبرگان نیز نامیده می‌شود، مجلسی مشورتی است که متشکل از فقیه‌های «واجد شرایط» است که بر اساس اصل ۱۰۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مسئولیت تعیین ولی فقیه (رهبر جمهوری اسلامی) و نظارت بر عملکرد وی را بر عهده دارد. مدت هر دورهٔ این مجلس که اعضای آن به وسیلهٔ انتخابات از بین نامزدهایی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم توسط رهبر تأیید شده‌اند،[۲] انتخاب می‌گردند، هشت سال می‌باشد.

مجلس خبرگان رهبری
خبرگان پنجم
نشان رسمی جمهوری اسلامی ایران
نوع
نوعتک‌مجلسی
تاریخچه
بنیادگذاری۲۴ مرداد ۱۳۶۲
(۳۷ سال پیش)
سران
رئیساحمد جنتی، جامعهٔ مدرسین
از ۴ خرداد ۱۳۹۵
نایب‌رئیس اولسید ابراهیم رئیسی، جامعهٔ روحانیت مبارز
از ۲۱ اسفند ۱۳۹۷
نایب‌رئیس دوممحمدعلی موحدی کرمانی، جامعهٔ روحانیت مبارز
از ۲۲ اسفند ۱۳۹۶
منشیسید احمد خاتمی، جامعهٔ مدرسین
از ۴ خرداد ۱۳۹۵
منشیعباس کعبی، جامعهٔ مدرسین
از ۲۲ اسفند ۱۳۹۶
ساختار
کرسی‌ها۸۸
سهم فهرست‌های انتخاباتی در ۸۸ کرسی مجلس خبرگان
گروه‌های سیاسی
Assembly of Experts Political Map March 2021.svg
گروه‌های سیاسی
کارگروه‌هاگروه تحقیق موضوع اصل ۱۱۱ قانون‌اساسی
گروه آیین‌نامه و موضوع اصل ۱۰۸ قانون‌اساسی
گروه اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون‌اساسی
گروه بررسی راه‌های پاسداری و حراست از ولایت فقیه
گروه سیاسی-اجتماعی
گروه امور مالی و اداری
مدت هر دوره۸ سال
اختیاراتبرگزیدن، برکناری و نظارت بر رهبر ایران
انتخابات‌ها
نظام رأی‌گیریچندبرنده‌ای اکثریتی
آخرین انتخاباتانتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۹۴)
انتخابات آیندهانتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۴۰۲)
مقر
مجلس خبرگان رهبری، که پیش از انقلاب تا سال ۵۷ محل برگزاری مجلس سنا و پس از آن تا سال ۸۲ ساختمان مجلس شورای اسلامی بود. هم‌اکنون در این ساختمان نشست‌های دیگری نیز برگزار می‌شود.
کاخ سنا
خیابان امام خمینی
تهران
وبگاه
www.majlesekhobregan.ir
پی‌نوشت
رهبر با رای اکثریت قاطع دوسوم اعضا تعیین می‌شود

ابتدا کلیه نامزدهای مجلس خبرگان باید توسط شورای نگهبان تأیید شوند که اعضای آن به نوبه خود یا مستقیم یا غیرمستقیم توسط رهبر تعیین می‌شوند.[۳] مجلس خبرگان متشکل از ۸۸ مجتهد است[۴] که از لیست نامزدهای کاملاً تأیید شده توسط شورای نگهبان و با رأی مستقیم مردم برای دوره‌های هشت ساله انتخاب می‌شوند.[۵][۶] مجلس خبرگان رهبری در اجرای مادهٔ ۱ و ۲ آیین‌نامهٔ داخلی این نهاد، تعداد خبرگان را در دوره پنجم ۸۸ نفر اعلام کرده‌است.[۷]

برخی از منتقدان، تصمیمات اعضای مجلس خبرگان در دورهٔ نخست را عملاً محدود کردن قدرت این مجلس در مقابل رهبری می‌دانند. در دورهٔ اول مجلس خبرگان رهبری، نزدیکی اعضای آن دوره به هاشمی رفسنجانی و سید علی خامنه‌ای باعث انتخاب سید علی خامنه‌ای به رهبری شد. این در حالی بود که خامنه‌ای شرط «مرجعیت» که در قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸ لازمهٔ رهبری بود را نداشت.[۸]

مواردی وجود داشته‌است که علی خامنه ای، رهبر فعلی، علناً از اعضای مجلس خبرگان انتقاد کرده و منجر به دستگیری و برکناری آنها شده‌است. به عنوان مثال، خامنه ای علناً عضو وقت مجلس خبرگان، احمد آذری قمی را یک خائن خواند و در نتیجه وی را دستگیر و در نهایت از مجلس خبرگان برکنار کرد. همچنین مواردی وجود داشته‌است که شورای نگهبان ممنوعیت خود را در مورد افراد خاص پس از دستور توسط خامنه ای تغییر داد.[۹]

تعیین حسینعلی منتظری به عنوان قائم مقام رهبری در سال ۱۳۶۴ و انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۸ مهم‌ترین تصمیمات این مجلس در دوران فعالیت خود بوده‌است. اما این تصمیم تنها تصمیم سرنوشت‌ساز اولین دوره مجلس خبرگان رهبری نبود. پس از درگذشت خمینی و تنها سه ماه مانده به پایان دوره اول مجلس خبرگان رهبری، اعضای این مجلس تعیین صلاحیت‌های نامزدهای انتخابات مجلس خبرگان را بر عهدهٔ شورای نگهبان گذاشتند. شورایی ۱۲ نفره که رهبر ایران براساس قانون اساسی، ۶ عضو را مستقیماً انتخاب می‌کند و ۶ عضو دیگر را رئیس قوه قضاییه (که خود توسط رهبر انتخاب می‌شود) انتخاب می‌کند و برای اخذ رای اعتماد به مجلس شورای اسلامی معرفی می‌کند.[۸]

بر اساس اصل ۱۰۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مسولیت تصویب قانون مربوط به تعداد و شرایط خبرگان، کیفیت انتخاب آن‌ها و آیین‌نامه داخلی جلسات آنان فقط برای «نخستین دوره» بر عهدهٔ شورای نگهبان بوده و پس از آن «هر گونه تغییر و تجدیدنظر در این قانون و تصویب سایر مقررات مربوط به وظایف خبرگان در صلاحیتِ خود آنان است.»[۱۰] بنابراین مطابق تعریف اصل ۱۰۸ قانون اساسی، مجلس خبرگان رهبری باید یک مجلس انتخابی تمام عیار باشد و نه انتصابی. به گفتهٔ اکبر هاشمی رفسنجانی به علت حساسیتی که در انتخاب رهبر وجود دارد، «قانون خبرگان با خودش است.»[۱۱]

این تصمیم جناح چپ و راست (مجمع روحانیون مبارز و جامعه روحانیت مبارز) را رویاروی هم قرار داد. اسدالله بیات زنجانی، از مراجع تقلید شیعه می‌گوید: «بحث علمی نبود و هدف از این تغییر روش، عدم راه‌یابی رقبای سیاسی‌شان به مجلس خبرگان بود.»[۸]

بر اساس قانون فعلی مجلس خبرگان رهبری موظف است در هر شش ماه حداقل ۲ جلسه برگزار کند.[۱۲][۱۳]

جایگاه قانونیویرایش

 
کاخ سنا، محل برگزاری جلسات مجلس خبرگان رهبری در تهران
 
دبیرخانهٔ مجلس خبرگان رهبری در شهر قم

در اصل‌های ۹۹، ۱۰۷، ۱۰۸، ۱۱۱ و ۱۷۷ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، نام خبرگان رهبری ذکر شده‌است. اصل ۱۰۷ انتخاب رهبری را وظیفه خبرگان می‌داند و بر اساس اصل ۱۰۸ تعداد و شرایط خبرگان، کیفیت انتخاب آن‌ها و آیین‌نامه داخلی جلسات آنان در صلاحیت خود خبرگان قرار گرفته‌است [یادداشت ۱]. به این ترتیب اولین قانون انتخابات خبرگان شامل تعیین تعداد و شرایط انتخاب شوندگان و در اجرای اصل ۱۰۷ و ۱۰۸ قانون اساسی، در تاریخ دهم مهرماه ۱۳۵۹ توسط شورای نگهبان تدوین و تنظیم گردید و به تصویب روح‌الله خمینی رهبر وقت ایران رسید. برخی از مواد این قانون با اصلاحاتی همراه بوده‌است، تغییراتی که در جلسات ۲۴ و ۲۵ تیرماه سال ۱۳۶۹ در مواد این قانون صورت گرفت از این جمله‌اند،[۱۴] آخرین اصلاحیه مربوط به تاریخ ۱۱/ ۶/ ۱۳۹۴ است.

نجات‌الله ابراهیمیان، سخنگو و عضو حقوقدان شورای نگهبان در دورهٔ ششم دربارهٔ مجلس خبرگان می‌گوید: «قانونگذاران اساسی، برای مجلس خبرگان رهبری استقلالی را پیش‌بینی کرده که این استقلال شاید برای هیچ نهاد سیاسی دیگری پیش‌بینی نشده‌است. از این رو مجلس خبرگان مطابق اصل ۱۰۸ قانون اساسی صلاحیت خود تنظیمی دارد. این امر به این منظور است که هیچ نهادی نتواند این پارلمان کوچک اما راهبردی را تحت نفوذ و تغییرات ناشایست قرار دهد.[۱۵]

ریاست و هیئت رئیسهویرایش

 
هیئت رئیسه فعلی مجلس خبرگان رهبری از چپ به راست: سید ابراهیم رئیسی نایب‌رئیس اول، احمد جنتی رئیس و محمدعلی موحدی کرمانی نایب‌رئیس دوم، ۴ اسفند ۱۳۹۹

ریاست این مجلس از زمان تأسیس در سال ۱۳۶۱ به عهده علی مشکینی بود، پس از مرگ وی در سال ۱۳۸۶ این پست به اکبر هاشمی رفسنجانی رسید و در سال ۱۳۸۹ محمدرضا مهدوی کنی جانشین وی شد. پس از فوت او، این پست به محمد یزدی رسید.

ر نام نگاره آغاز تصدی پایان تصدی حزب سیاسی دوره‌ها
۱ علی مشکینی   ۲۳ تیر ۱۳۶۲[۱۶] ۳ مرداد ۱۳۸۶ جامعه روحانیت مبارز دوره نخست
دوره دوم
دوره سوم
دوره چهارم
- بدون متصدی نایب‌رئیس اول: اکبر هاشمی رفسنجانی
نایب‌رئیس دوم: محمد یزدی
۲ اکبر هاشمی رفسنجانی   ۱۳ شهریور ۱۳۸۶ ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ جامعه روحانیت مبارز
۳ محمدرضا مهدوی کنی   ۱۷ اسفند ۱۳۸۹ ۲۹ مهر ۱۳۹۳ جامعه روحانیت مبارز
- بدون متصدی نایب‌رئیس اول: سید محمود هاشمی شاهرودی
نایب‌رئیس دوم: محمد یزدی
۴ محمد یزدی   ۱۹ اسفند ۱۳۹۳ ۴ خرداد ۱۳۹۵ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم
۵ احمد جنتی   ۴ خرداد ۱۳۹۵ تاکنون جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دوره پنجم

هیئت رئیسه کنونی (دوره پنجم) شامل رئیس، دو نایب‌رئیس، دو منشی و دو کارپرداز است:[۱۷]

مقام نام آغاز تصدی پایان تصدی حزب سیاسی منبع
هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری
رئیس احمد جنتی۴ خرداد ۱۳۹۵در حال تصدیجامعه مدرسین [۱۸]
نایب‌رئیس اول سید ابراهیم رئیسی۲۱ اسفند ۱۳۹۷در حال تصدیروحانیت مبارز [۱۹]
نایب‌رئیس دوم محمدعلی موحدی کرمانی۲۲ اسفند ۱۳۹۶در حال تصدیروحانیت مبارز [۲۰]
منشی اول سید احمد خاتمی۴ خرداد ۱۳۹۵در حال تصدیجامعه مدرسین [۱۸]
منشی دوم عباس کعبی‌نسب۲۲ اسفند ۱۳۹۶در حال تصدیجامعه مدرسین [۲۰]
کارپرداز اداری و مالی محسن قمی۲۱ اسفند ۱۳۹۷در حال تصدیمستقل[۲۱]
کارپرداز فرهنگی سید هاشم حسینی بوشهری۱۵ اسفند ۱۳۹۱در حال تصدیجامعه مدرسین [۲۲]


وظایف مجلس خبرگان رهبریویرایش

 
مراسم افتتاح اولین دوره مجلس خبرگان رهبری. از راست به چپ: رئیس مجلس علی مشکینی، نایب‌رئیس اکبر هاشمی رفسنجانی و منشی سید حسن طاهری خرم‌آبادی
  • اصل ۱۰۷ قانون اساسی:
«پس از درگذشت رهبر، تعیین جایگزین به عهده خبرگان منتخب مردم است. خبرگان رهبری دربارهٔ همه فقهای واجد شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم بررسی و مشورت می‌کنند هر گاه یکی از آنان را اعلم به احکام و موضوعات فقهی یا مسائل سیاسی و اجتماعی یا دارای مقبولیت عامه یا واجد برجستگی خاص در یکی از صفات مذکور در اصل یکصد و نهم تشخیص دهند او را به رهبری انتخاب می‌کنند و در غیر این صورت یکی از اعضای مجلس خبرگان را به عنوان رهبر انتخاب و معرفی می‌نمایند. رهبر منتخب خبرگان، ولایت امر و همه مسوولیت‌های ناشی از آن را بر عهده خواهد داشت. رهبر در برابر قوانین با سایر افراد کشور مساوی است.»

این اصل قبل از بازنگری سال ۱۳۶۸ انتخاب رهبر را از میان مراجع تقلید و به صورت فردی یا شورایی (سه یا هفت نفره) قید کرده بود.

 
رئیس‌جمهور وقت علی خامنه‌ای در حال خواندن وصیت‌نامه روح‌الله خمینی در مجلس خبرگان رهبری در جلسه برگزیدن رهبر جمهوری اسلامی، ۱۴ خرداد ۱۳۶۸
  • اصل ۱۰۸ قانون اساسی:
«قانون مربوط به تعداد و شرایط خبرگان، کیفیت انتخاب آن‌ها و آیین‌نامه داخلی جلسات آنان برای نخستین دوره باید به وسیله فقهای اولین شورای نگهبان تهیه و با اکثریت آراء آنان تصویب شود و به تصویب نهایی رهبر انقلاب برسد. از آن پس هر گونه تغییر و تجدید نظر در این قانون و تصویب سایر مقررات مربوط به وظایف خبرگان در صلاحیت خود آنان است».
  • اصل ۱۱۱ قانون اساسی:
«هرگاه رهبر از انجام وظایف قانونی خود ناتوان شود، یا فاقد یکی از شرایط مذکور در اصول پنجم و یکصد و نهم گردد، یا معلوم شود از آغاز فاقد بعضی از شرایط بوده‌است، از مقام خود برکنار خواهد شد. تشخیص این امر به عهده خبرگان مذکور در اصل یکصد و هشتم می‌باشد. در صورت فوت یا کناره‌گیری یا عزل رهبر، خبرگان موظفند، در اسرع وقت نسبت به تعیین و معرفی رهبر جدید اقدام نمایند.»

کمیسیون‌هاویرایش

به منظور بررسی‌های کارشناسی و تهیه گزارش جهت طرح در جلسات رسمی، شش کمیسیون زیر در مجلس خبرگان تشکیل شده‌است:[۲۳]

کمیسیون اصل ۱۰۸ قانون اساسیویرایش

به منظور بررسی و تدوین قوانین مربوط به خبرگان، از جمله انتخابات و آیین‌نامه داخلی مجلس خبرگان، تشکیل می‌گردد. اعضای اصلی آن، یازده نفر و اعضای علی‌البدل، چهار نفرند.[۲۳]

اعضای اصلی[۲۴]

  1. احمد بهشتی
  2. محسن محمدی اراکی
  3. سید محمد مهدی میرباقری
  4. محسن قمی
  5. سید محمود علوی
  6. سید یوسف طباطبایی نژاد
  7. عسکر دیرباز
  8. حسن عالمی
  9. سید عبدالهادی حسینی شاهرودی
  10. رضا رمضانی
  11. محسن کازرون

اعضای علی‌البدل[۲۴]

  1. علی اسلامی
  2. عباسعلی سلیمانی
  3. عبدالکریم فرحانی
  4. سید مجتبی حسینی
  5. جواد مجتهد شبستری

کمیسیون امور مالی و اداریویرایش

به بررسی امور مالی و اداری مجلس خبرگان می‌پردازد، دارای نه عضو اصلی و سه عضو علی‌البدل است.[۲۳]

اعضای اصلی[۲۵]

  1. قربانعلی دری نجف آبادی
  2. عسکر دیرباز
  3. سید عبدالهادی حسینی شاهرودی
  4. علی معلمی
  5. عباسعلی سلیمانی
  6. سید محمد حسینی شاهروی
  7. سید هاشم بطحایی

اعضای علی‌البدل[۲۵]

  1. احمد پروایی
  2. امان‌الله علیمرادی

کمیسیون اصل ۱۰۷ و ۱۰۹ قانون اساسیویرایش

به منظور آمادگی خبرگان برای اجرای اصل یک‌صدوهفتم و شناخت حدود و شرایط مذکور در اصل پنجم و یک‌صدونهم قانون اساسی، کمیسیونی مرکب از یازده نفر عضو اصلی و چهار نفر عضو علی‌البدل، تشکیل می‌شود تا دربارهٔ همه موارد مربوط به شرایط و صفات رهبر و دربارهٔ همه کسانی که در مظان رهبری قرار دارند، تحقیق و بررسی به عمل آورد و نتایج آن را به هیئت رئیسه ارائه کند. گزارش این کمیسیون، سری تلقی می‌شود و به صورت اسناد طبقه‌بندی شده، حفاظت می‌گردد و بدون تصویب مجلس خبرگان، در اختیار دیگری قرار نمی‌گیرد، مگر رهبری، که عنداللزوم به اطلاع وی می‌رسد.[۲۳]

اعضای اصلی[۲۶]

  1. مرتضی مقتدایی
  2. سید ابراهیم رئیسی
  3. محسن محمدی اراکی
  4. عباس کعبی
  5. عبدالنبی نمازی
  6. سید هاشم حسینی بوشهری
  7. ابوالقاسم وافی
  8. قربانعلی دری نجف آبادی
  9. عباس کعبی
  10. سید علی اصغر دستغیب

اعضای علی‌البدل[۲۶]

  1. زین العابدین قربانی
  2. سید ابوالحسن مهدوی
  3. سید یوسف طباطبایی نژاد
  4. سید علی شفیعی
  5. سید حسن عاملی

کمیسیون سیاسی - اجتماعیویرایش

به منظور آگاهی مستمر اعضای مجلس خبرگان از تحولات مهم داخلی و جهانی، به ویژه در زمینه مسائل سیاسی، فرهنگی، مدیریتی، امنیتی و اقتصادی تشکیل می‌شود و موظف است با تشکیل جلسات با حضور نخبگان و مسئولان امور سیاسی، امنیتی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، مسائل مهم داخلی و جهانی را که به نحوی، به انجام وظایف خبرگان، به ویژه وظایف مذکور در اصول یک‌صدوهفتم و یک‌صدونهم قانون اساسی، مربوط می‌شود، مورد بررسی قرار دهد و گزارش آن را به هیئت رئیسه تقدیم کند تا در اولین اجلاسیه خبرگان، به اطلاع اعضا رسد.[۲۳]

اعضای اصلی[۲۷]

  1. محمد علی تسخیری
  2. سید محمود علوی
  3. علیرضا اسلامیان
  4. محسن حیدری
  5. سید محمد مهدی میرباقری
  6. محمد هادی عبد خدایی
  7. عبدالمحمود عبداللهی
  8. سید محمد حسینی شاهرودی
  9. علی معلمی

اعضای علی‌البدل[۲۷]

  1. علی اسلامی
  2. علی ملکوتی

کمیسیون تحقیق موضوع اصل ۱۱۱ قانون اساسیویرایش

به منظور اجرای اصل یک‌صد و یازدهم قانون اساسی و برای نظارت بر استمرار شرایطی که در اصل پنجم و یک‌صدونهم قانون اساسی برای رهبری ذکر شده‌است و تصمیم‌گیری در موارد فقدان آن، تشکیل می‌شود. تحقیقات و مذاکرات این کمیسیون، محرمانه است. مجلس خبرگان، به وسیله این کمیسیون، موضوع نظارت بر رهبری را به اجرا می‌گذارد. این کمیسیون، باید هرگونه اطلاعات لازم را در رابطه با اصل صدویازده، در محدوده قوانین و موازین شرعی، تحصیل کند و نسبت به صحت و سقم گزارش‌های مربوطه، بررسی لازم را به عمل آورد. سایر اعضای خبرگان نیز، اطلاعات خود را دربارهٔ اصل صدویازده، در اختیار این کمیسیون قرار می‌دهند. کمیسیون، بعد از بررسی و تحقیق، در صورتی که مطالب مذکور را برای تشکیل اجلاس خبرگان، کافی نداند، موضوع را با عضو یا اعضای خبرگان که اطلاعات را در اختیار گذارده‌اند، در میان می‌گذارد و توضیحات خود را ارائه می‌کند و در صورتی که آنان قانع نشدند، اگر اکثریت نمایندگان، تقاضای تشکیل جلسه فوق‌العاده را کنند، اجلاسیه مجلس خبرگان، برگزار می‌شود.[۲۳]

اعضای اصلی[۲۸]

  1. احمد جنتی
  2. محمد علی موحدی کرمانی
  3. سید ابراهیم رئیسی
  4. سید هاشم حسینی بوشهری
  5. مرتضی مقتدایی
  6. محسن مجتهد شیستری
  7. سید احمد خاتمی
  8. محسن قمی
  9. عباس کعبی
  10. عبدالنبی نمازی

اعضای علی‌البدل[۲۸]

  1. سید محمد علی موسوی جزایری
  2. علیرضا اسلامیان
  3. ابوالقاسم وافی
  4. سید علی شفیعی

نظرات در مصاحبه رئیس مجلس خبرگان با جراید عنوان شد: نظارت خبرگان بر رهبری نظارت «حراستی» است؛ یعنی اینکه نگذاریم رهبری مورد هجمه قرار گیرد. باید سینه خود را در مقابل دشمنان سپر کنیم تا رهبری ضربه نخورد.[۲۹] در حالیکه هاشمی رفسنجانی این نظارت را صلاحیتی می‌داند و می‌گوید خبرگان رهبری وظیفه دارد همواره مراقب باشد که رهبری صلاحیت لازم را طبق شرایطی که قانون اساسی تعریف کرده دارا باشد.[۳۰]

کمیسیون بررسی راه‌های پاسداری و حراست از ولایت فقیهویرایش

به منظور بررسی راه‌های مناسب پاسداری و حراست از ولایت فقیه، تشکیل می‌گردد. اهم وظایف آن، ارائه پیشنهاد به هیئت رئیسه در این امور است:

  1. تحقیق و پژوهش در موضوع حکومت اسلامی، بالاخص ولایت فقیه، تألیف و نشر آن به صورت‌های مناسب و پاسخ به شبهات؛
  2. معرفی ولایت فقیه در مجامع علمی داخل و خارج کشور و در سطح عموم مردم؛
  3. بررسی شیوه‌های مناسب تدریس و ترویج اندیشه حکومت اسلامی و ولایت‌فقیه، در سطوح مختلف تحصیلی دانش آموزان و دانشجویان و نیز در سطح رسانه‌های عمومی، خصوصاً صدا و سیما و ارائه راهکارهای مناسب به هیئت رئیسه مجلس خبرگان.[۲۳]

اعضای اصلی[۳۱]

  1. محمد حاجی ابوالقاسم دولابی*
  2. محمود محمدی عراقی
  3. محسن حیدری
  4. حسن عالمی
  5. سید ابوالحسن مهدوی
  6. عبدالکریم فرحانی
  7. احمد مبلغی*

اعضای علی‌البدل[۳۱]

  1. مجید تلخابی*
  2. سید رحیم توکل
  3. غیاث الدین طه محمدی

* اعضای جدید در دومین اجلاسیه رسمی مجلس خبرگان رهبری دوره پنجم مورخ ۱۳۹۵/۱۲/۱۸ به ترتیب آراء، جایگزین اعضای مستعفی شدند.

انتخابات خبرگانویرایش

برابر با ماده ۸ از فصل پنجم قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری، (اصلاحی تیر ۱۳۶۹)، خبرگان با اکثریت نسبی آرای شرکت‌کنندگان (رأی بیشتر) انتخاب می‌شوند و در اینصورت انتخابات خبرگان رهبری یک مرحله‌ای است.[۳۲]

 
صندلی خالی علی مشکینی در اولین جلسه پس از مرگش، وی از زمان تشکیل مجلس تا زمان مرگش حدود ۲۳ سال ریاست مجلس را بر عهده داشت.

شرایط نامزدانویرایش

طبق ماده ۳ مصوب شورای نگهبان، نامزدان خبرگان مردم باید دارای شرایط زیر باشند:

  1. اشتهار به دیانت و وثوق و شایستگی اخلاقی
  2. اجتهاد در حدی که قدرت استنباط بعض مسائل فقهی را داشته باشد و بتواند ولیّ فقیه واجد شرایط رهبری، را تشخیص دهد.
  3. بینش سیاسی و اجتماعی و آشنایی با مسائل روز.
  4. معتقد بودن به نظام جمهوری اسلامی ایران.
  5. نداشتن سوابق سوء سیاسی و اجتماعی
تبصره ۱ – مرجع تشخیص دارا بودن شرایط فوق، فقهای شورای نگهبان قانون اساسی می‌باشند.
تبصره ۲ – کسانی که رهبر معظم انقلاب – صریحاً یا ضمناً – اجتهاد آنان را تأیید کرده باشد، از نظر علمی نیاز به تشخیص فقهای شورای نگهبان نخواهند داشت.
تبصره ۳ – ضرورت ندارد که نامزدان، ساکن یا متولد حوزه انتخابیه خود باشند.[۳۳]

شورای نگهبان برای احراز اجتهاد نامزدان، تأیید اجتهاد آن‌ها در دوره‌های قبل یا شرکت در آزمون علمی اجتهاد و کسب حد نصاب نمره علمی را منظور می‌دارد. همچنین تأیید اجتهاد توسط شخص رهبر ملاک تأیید اجتهاد علمی است.

شرایط انتخاب کنندگانویرایش

انتخاب کنندگان باید دارای شرایط زیر باشند:

  1. تابعیت جمهوری اسلامی ایران.
  2. داشتن هجده سال تمام در روز اخذ رأی.

همچنین طبق یک ماده قانونی اشخاص زیر از حق انتخاب کردن، محرومند:

  1. صغار و مجانین.
  2. محرومین از حقوق اجتماعی.[۳۳]

تاریخچه مجلس خبرگانویرایش

نخستین مجلس خبرگان رهبریویرایش

نخستین مجلس خبرگان رهبری در شرایطی تشکیل شد که کشور در حال جنگ با عراق بود. انتخابات این مجلس در تاریخ ۱۹ آذر ۱۳۶۱ برگزار شد که نزدیک ۱۸ میلیون نفر در آن شرکت کردند. در این دوره ۷۵ نفر از نمایندگان مجلس خبرگان تعیین شدند و انتخابات بقیه نمایندگان به دور دوم کشید. این مجلس در ۲۴ مرداد ۱۳۶۲ با پیام روح‌الله خمینی آغاز به کار کرد.[۳۴]

درصد مشارکت مردمویرایش

اولین دوره
تاریخ برگزاری انتخابات: ۱۹ آذر سال ۱۳۶۱
تعداد ثبت نام کنندگان: ۱۶۸ نفر
رد صلاحیت‌ها: ۱۲ نفر
انصراف دهندگان: ۱۰ نفر
تعداد حوزه انتخابیه: ۲۴
تعداد نمایندگان: ۸۲ نفر
درصد مشارکت: ۷۷٫۳۸٪
دومین دوره
تاریخ برگزاری انتخابات: ۱۶ مهر ۱۳۶۹
تعداد ثبت نام کنندگان: ۱۸۰ نفر
رد صلاحیت‌ها: ۶۲ نفر
انصراف دهندگان: ۱۲ نفر
تعداد حوزه انتخابیه: ۲۴
تعداد نمایندگان: ۸۳ نفر
درصد مشارکت: ۴۱٪
سومین دوره
تاریخ برگزاری انتخابات: ۱ آبان ۱۳۷۷
تعداد ثبت نام کنندگان: ۳۹۶ نفر
رد صلاحیت‌ها: ۲۱۴ نفر
انصراف دهندگان: ۱۳ نفر
تعداد حوزه انتخابیه: ۲۸
تعداد نمایندگان: ۸۶ نفر
درصد مشارکت: ۴۶٫۳٪
چهارمین دوره
تاریخ برگزاری انتخابات: ۲۴ آذر ۱۳۸۵
تعداد ثبت نام کنندگان: ۴۹۳ نفر
رد صلاحیت‌ها:
انصراف دهندگان:
تعداد حوزه انتخابیه:
تعداد نمایندگان: ۸۶ نفر
درصد مشارکت: ۶۰٪
پنجمین دوره
تاریخ برگزاری انتخابات: ۷ اسفند ۱۳۹۴
تعداد ثبت نام کنندگان: ۸۰۱ نفر
رد صلاحیت‌ها:۶۳۵
انصراف دهندگان:
تعداد حوزه انتخابیه:۳۱
تعداد نمایندگان: ۸۸ نفر
درصد مشارکت: ۶۲٪

اقدامات و عملکرد مجلس خبرگانویرایش

ادوار مجلس/دوره زمانی/تعداد اجلاس‌ها هیئت رئیسه مهم‌ترین اتفاقات
دوره اول
سال ۱۳۶۹–۱۳۶۱
۱۱ جلسه
علی مشکینی (رئیس)
هاشمی رفسنجانی (نایب رئیس)
محمد مؤمن و سید حسن طاهری خرم‌آبادی (منشی)
انتخاب حسینعلی منتظری به عنوان قائم مقام رهبری.
[۳۵] انتخاب سید علی خامنه‌ای به عنوان رهبر جدید بعد از درگذشت سید روح‌الله خمینی در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش.
تصویب مقدماتی آیین‌نامه مجلس خبرگان.
دوره دوم
سال ۱۳۷۷–۱۳۶۹
علی مشکینی (رئیس)
هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی (نواب رئیس)
سید حسن طاهری خرم‌آبادی و محمد مؤمن (منشی)
رد صلاحیت چند نامزد مشهور از جمله برخی نمایندگان دورهٔ قبلی مجلس خبرگان رهبری

مذاکرات تمامی اجلاس‌ها در این دوره از خبرگان محرمانه بود و خبری منتشر نشد.

دوره سوم
سال ۱۳۸۵–۱۳۷۷
۱۶ جلسه
علی مشکینی (رئیس)
هاشمی رفسنجانی و ابراهیم امینی (نواب رئیس)
سید حسن طاهری خرم‌آبادی و قربانعلی دری نجف آبادی (منشی)
دوره چهارم
سال ۱۳۹۴–۱۳۸۵
۱۶ جلسه
سال اول: علی مشکینی (رئیس)، هاشمی رفسنجانی و یزدی (نواب رئیس)، دری نجف آبادی و سید احمد خاتمی (منشی)
سال ۸۶ تا ۸۹: هاشمی رفسنجانی (رئیس)، محمد مؤمن و محمد یزدی (نواب رئیس)، سید احمد خاتمی و قربانعلی دری نجف آبادی (منشی)
۸۹ تا۹۳: مهدوی کنی (رئیس)، محمد یزدی و سید محمود هاشمی شاهرودی (نواب رئیس)، سید احمد خاتمی و قربان‌علی دری نجف‌آبادی (منشی)
اسفند ۹۳ تا پایان: محمد یزدی (رئیس)، هاشمی شاهرودی و موحدی کرمانی (نواب رئیس)، سید احمد خاتمی و قربان‌علی دری نجف‌آبادی (منشی)
برای اولین بار در این دوره از انتخابات یک چهره غیرروحانی (محسن اسماعیلی) برای حضور در انتخابات تأیید صلاحیت شد.
دوره چهارم خبرگان رهبری استثنائاً ده ساله شد.
درگذشت علی مشکینی رئیس همه دوره‌های مجلس خبرگان
درگذشت محمد رضا مهدوی کنی سومین رئیس این دوره از خبرگان
ریاست چهار نفر بر این دوره از مجلس خبرگان
تصویب افزایش اعضای این مجلس از ۸۶ نفر به ۸۸ نفر.[۳۶]
دوره پنجم
۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ش
احمد جنتی (رئیس)، سید ابراهیم رئیسی و محمدعلی موحدی کرمانی (نواب رئیس) دری نجف‌آبادی و سید احمد خاتمی (منشی)[۳۷] برای نخستین بار یک چهره بدون لباس روحانی (محسن اسماعیلی) به عنوان نماینده انتخاب شد.

انتخاب منتظری به قائم مقامی رهبریویرایش

انتخاب منتظری به قائم مقامی رهبری با توجه به نظر بعضی خبرگان در مجلس خبرگان پیگیری و عملی شد اما قرار بود این موضوع به صورت مخفی بماند. اما اولین بار توسط باریک بین امام جمعه قزوین و نماینده خبرگان در نماز جمعه این شهر برای عموم علنی شد.[نیازمند منبع]

انتقاد از عدم حضور متخصصان غیرمجتهد در مجلس خبرگانویرایش

برخی از حقوقدانان معتقدند که نام مجلس خبرگان با وظیفه نمایندگان آن منطبق نیست چرا که وظیفه اصلی نمایندگان تعیین رهبری است و طبق اصل ۱۰۹ قانون اساسی رهبری باید دارای ۸ شرط از جمله فقاهت، سیاسی، مدیریت و … باشد[۳۸][۳۹] تا نمایندگان این مجلس وی را برگزینند، درحالیکه برای این نمایندگان تنها بر روی یک مورد تخصص یعنی فقاهت تأکید می‌شود؛ لذا باید یا نام مجلس به مجلس خبرگان فقهی تغییر کند یا اینکه آئین‌نامه خبرگان تغییر یافته و نمایندگانی از سایر تخصص‌ها و از جمله سایر ادیان و مذاهب و زنان در آن حضور پیدا کنند.[نیازمند منبع] ظاهراً در پاسخ به این انتقاد ابراز شده‌است که مسلماً نمایندگان خبرگان باید رهبر را با توجه به شرایط هشتگانه برگزینند اما در عین حال داشتن اجتهاد فقهی برای آن‌ها در کنار دیگر تخصص‌ها شرط اصلی می‌باشد چرا که تشخیص مهم‌ترین شرط رهبری یعنی فقاهت و اشراف بر احکام شرعی توسط مجتهدین صورت می‌گیرد و بنا به اهمیت ویژه لازم است همه اعضای خبرگان نسبت به این شرط مهم اشراف داشته باشند. بعبارتی نماینده خبرگان با هر تخصص مورد نیاز الزاماً باید مجتهد نیز باشد. از سویی در حقیقت تخصص‌های دیگر فقاهتی و در سایه فقه هستند یعنی اگر سیاست یا مدیریت شرط است، از منظرگاه فقهی و دینی شرط است نه مطلق سیاست یا مدیریت، و کارایی این شرایط با توجه به دیدگاه فقهی دینی مد نظر است نه کارایی صرف یا صرف تخصص آکادمیکی. همچنین به‌طور نسبی داشتن همه تخصص‌ها و توانایی‌های لازم از جمله سیاستمداری، مدیریت، آگاهی به اوضاع روز و… در تأیید صلاحیت نامزدان در نظر گرفته می‌شود.[۴۰]

پراکنش کرسی‌هاویرایش

پراکنش ۸۸ کرسی مجلس خبرگان در استان‌های ایران در دوره پیش‌رو:[۴۱]

استان تعداد
کرسی
استان تعداد
کرسی
استان تعداد
کرسی
استان تعداد
کرسی
استان تعداد
کرسی
آذربایجان شرقی
۵
آذربایجان غربی
۳
اردبیل
۲
اصفهان
۵
البرز
۲
ایلام
۱
بوشهر
۱
تهران
۱۶
چهارمحال و بختیاری
۱
خراسان جنوبی
۱
خراسان رضوی
۶
خراسان شمالی
۱
خوزستان
۶
زنجان
۱
سمنان
۱
سیستان و بلوچستان
۲
فارس
۵
قزوین
۲
قم
۱
کردستان
۲
کرمان
۳
کرمانشاه
۲
کهگیلویه و بویراحمد
۱
گلستان
۲
گیلان
۴
لرستان
۲
مازنداران
۴
مرکزی
۲
هرمزگان
۱
همدان
۲
یزد
۱

دیدگاه‌های پیرامونویرایش

  • روزنامه جمهوری اسلامی در خرداد ۱۴۰۰ اعلام کرد که «در میان اعضاء مجلس خبرگان رهبری افرادی وجود دارند که برای مردم نقشی قائل نیستند و آشکارا مطالبی شبیه تفکر داعشی را به زبان می‌آورند و ترویج می‌کنند».[۴۲]

جستارهای وابستهویرایش

پی‌نوشت‌هاویرایش

  1. نتایج انتخابات مجلس خبرگان رهبری (۱۳۹۴)
  2. Reuters (۲۰۱۵-۱۲-۱۴). «Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۲۱.
  3. Reuters (2015-12-14). "Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader". the Guardian. Retrieved 2021-05-27.
  4. LL.M., Prof. Dr. Axel Tschentscher,. "ICL > Iran > Constitution". www.servat.unibe.ch. Retrieved 2021-05-27.
  5. Reuters (۲۰۱۵-۱۲-۱۴). «Rafsanjani breaks taboo over selection of Iran's next supreme leader» (به انگلیسی). The Guardian. شاپا 0261-3077. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۱-۲۱.
  6. https://wayback.archive-it.org/all/20070630133328/http://www.dur.ac.uk/resources/iranian.studies/Policy%20Brief%201.pdf
  7. «خبرگان رهبری - روز ۲۲ خرداد مردم استان گلستان یک نماینده خبرگان را انتخاب می‌کنند». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۲۵ ژوئن ۲۰۰۹.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ فرشته، قاضی (۱۹ بهمن ۱۳۹۴). «پنج دوره خبرگان؛ رد صلاحیت‌ها». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۱۲ آوریل ۲۰۲۰.
  9. Staff; agencies (24 May 2005). "Iran reverses ban on reformist candidates" – via The Guardian.
  10. اصل ۱۰۸ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
  11. تندروها اسلام را بدنام می‌کنند تبیان
  12. [۱] بایگانی‌شده در ۹ مارس ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine
  13. Robin Wright, The Last Great Revolution: Turmoil and Transformation in Iran, Alfred A. Knopf, 2000
  14. هاشمی، حقوق اساسی، ۱۳۸۶، ص ۴۴. ص۳۵
  15. رد صلاحیت فقهای نامزد بر نظارت خبرگان تبیان
  16. «آیت‌الله مشکینی به ریاست مجلس خبرگان برگزیده شد». روزنامه اطلاعات. تهران: مؤسسه اطلاعات: ص ۱. ۲۳ تیر ۱۳۶۲. دریافت‌شده در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۷.
  17. «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-هیئت رئیسه مجلس خبرگان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ آوریل ۲۰۱۷.
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ «ترکیب هیئت رئیسه خبرگان پنجم مشخص شد؛ آیت‌الله جنتی رئیس شد، موحدی کرمانی و شاهرودی، نائب‌رئیس اول و دوم». آنا. ۴ خرداد ۱۳۹۵. ۱۰۷۸۱۸.
  19. ««رئیسی» جانشین «شاهرودی» شد». ایسنا. ۲۱ اسفند ۱۳۹۷. ۹۷۱۲۲۱۱۱۱۰۰.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ «جزئیات و نتیجه انتخابات هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری». پایگاه خبری تحلیلی فردا. ۲۲ اسفند ۱۳۹۶. ۷۹۳۳۹۵.
  21. «ترکیب جدید هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری +اسامی». صراط نیوز. ۲۲ اسفند ۱۳۹۷. ۴۵۵۰۱۰.
  22. «مهدوی کنی رئیس، هاشمی شاهرودی و یزدی نایب رئیس مجلس خبرگان شدند». ایسنا. ۱۵ اسفند ۱۳۹۱. ۹۱۱۲۱۵۱۰۰۰۹.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ ۲۳٫۴ ۲۳٫۵ ۲۳٫۶ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری - ساختار مجلس خبرگان».
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون آیین‌نامه، موضوع اصل 108 قانون اساسی».
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون امور مالی و اداری».
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون اصل 107 و 109 قانون اساسی».
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون سیاسی ـ اجتماعی».
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون تحقیق موضوع اصل یکصدویازده قانون اساسی».
  29. سایت خبری تابناک. کد خبر250354 تاریخ انتشار 21 خرداد 1391 ساعت16:39
  30. سایت اطلاع‌رسانی دفتر هاشمی رفسنجانی- نقل به مضمون
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ «دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری-اعضای کمیسیون بررسی راه‌های پاسداری و حراست از ولایت فقیه».
  32. کاندیداهای خبرگان با رأی اکثریت نسبی برگزیده می‌شوند/ انتخابات خبرگان به مرحله دوم نمی‌رود تسنیم
  33. ۳۳٫۰ ۳۳٫۱ قانون انتخابات مجلس خبرگان رهبری سایت اطلاع‌رسانی شورای نگهبان
  34. «نخستین مجلس خبرگان رهبری». مؤسسهٔ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی. دریافت‌شده در ۴ تیر ۱۳۸۸.
  35. انتخاب منتظری به قائم مقامی رهبری با توجه به نظر بعضی خبرگان در مجلس خبرگان پیگیری و عملی شد اما قرار بود این موضوع به صورت مخفی بماند. اما اولین بار توسط باریک بین امام جمعه قزوین و نماینده خبرگان در نماز جمعه این شهر برای عموم علنی شد.[نیازمند منبع]
  36. سایت خبرآنلاین
  37. هیئت رئیسه خبرگان پنجم
  38. http://www.pyknet.net/1394/03dey/29/page/tajzadeh.php
  39. http://www.aparat.com/... /صحبتهای_علی_مطهری_و_نقد_عمل…
  40. با توجه به شرایط و کارکردهای مختلف رهبری چرا متخصصین علوم دیگر در مجلس خبرگان حضور ندارند؟ بایگانی‌شده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine پایگاه جامع سبک زندگی سالم
  41. «550 کاندیدای معروف خبرگان». خبرگزاری ایلنا. ۳ دی ۱۳۹۴.
  42. «انتقاد یک روزنامه از اظهارات یک عضو مجلس خبرگان" / این فقه، فقه داعش است». خبرآنلاین. ۲۰۲۱-۰۶-۰۹. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۶-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۶-۰۹.

پانویسویرایش

  1. درگذشتگان و جایگرین‌های میان دوره‌ای
    1. اکبر هاشمی رفسنجانی (تهران) (۱۹ دی ۱۳۹۵) ← علی مؤمن‌پور (تهران) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    2. نصرالله شاه‌آبادی (تهران) (۲۱ اسفند ۱۳۹۶) ← عباسعلی اختری (تهران) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    3. سید ابوالفضل میرمحمدی (تهران) (۳ آذر ۱۳۹۸) ← غلامرضا مصباحی‌مقدم (تهران) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    4. حبیب‌الله مهمان‌نواز (خراسان شمالی) (۲ اردیبهشت ۱۳۹۷) ← غلامرضا فیاضی (خراسان شمالی) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    5. اسدالله ایمانی (فارس) (۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۷) ← لطف‌الله دژکام (فارس) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    6. سید محمود هاشمی شاهرودی (خراسان رضوی) (۳ دی ۱۳۹۷) ← محمدتقی مصباح یزدی (خراسان رضوی) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    7. محمد مؤمن (استان قم) (۲ اسفند ۱۳۹۷) ← محمد یزدی (قم) (میان‌دوره‌ای اسفند ۱۳۹۸)
    8. نورالله طبرسی (مازندران) (۱۹ بهمن ۱۳۹۸)
    9. سید هاشم بطحائی گلپایگانی (تهران) (۲۶ اسفند ۱۳۹۸)
    10. ابراهیم امینی (تهران) (۵ اردیبهشت ۱۳۹۹)
    11. محمدعلی تسخیری (تهران) (۲۸ مرداد ۱۳۹۹)
    12. محمد یزدی (قم) (۱۹ آذر ۱۳۹۹) (پیش‌از تحلیف)
    13. محمدتقی مصباح یزدی (خراسان رضوی) (۱۲ دی ۱۳۹۹) (پیش‌از تحلیف)

منابعویرایش

پیوند به بیرونویرایش