محمدرضا باطنی

زبان‌شناس، نویسنده، و مترجم ایرانی

محمدرضا باطنی (زاده ۱۵ دی ۱۳۱۳ در اصفهان – درگذشته ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ در تهران) زبان‌شناس، فرهنگ‌نویس، نویسنده و مترجم معاصر ایرانی بود.[۱][۲][۳][۴][۵]

محمدرضا باطنی
زاده۱۵ دی ۱۳۱۳
اصفهان
درگذشته۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ (۸۶ سال)
تهران
آرامگاهبهشت زهرا (قطعهٔ ۴۹، ردیف ۱۳۹، شمارهٔ ۵۸)
زمینه کاریزبان‌شناس، نویسنده، مترجم
ملیتایرانی
دانشگاهدانشگاه لیدز
دانشگاه تهران
همسر(ها)شهین نفرآبادی
فرزند(ان)شیدان و آرش
پدر و مادررمضان

آغاز زندگیویرایش

محمدرضا باطنی در ۱۵ دی ۱۳۱۳ در اصفهان در خانواده‌ای تگندست زاده شد.[۱] تحصیلات ابتدایی را در اصفهان گذراند. در ۱۲ سالگی به علت بیماری سخت پدر و تنگ‌دستی خانواده مجبور به ترک تحصیل شد و به پادویی در بازار اصفهان پرداخت. پس از چند سال و هم‌زمان با کار در یک خرازی‌فروشی امکان این را پیدا کرد که در مدرسه شبانه ثبت نام کند و تحصیل را از سر بگیرد. در ۱۸ سالگی توانست دوره اول دبیرستان را به پایان برساند و به عنوان آموزگار به استخدام آموزش و پرورش درآید. به مدت ۵ سال در دهات برخوار اصفهان معلم بود و هم‌زمان بدون حضور در کلاس درس هم می‌خواند و در نهایت در بیست و سه سالگی توانست دیپلم ادبی خود را بگیرد. از خدمت سربازی معاف شد و توانست وارد دانش‌سرای عالی شود و در محمدرضا باطنی نهایت در سال ۱۳۳۹ از دانشسرای عالی در رشته زبان و ادبیات انگلیسی فارغ‌التحصیل شد.[۲]

انگلستانویرایش

محمدرضا باطنی به علت این که در طول دوران تحصیل شاگرد اول بود برای ادامه تحصیل به خارج از کشور فرستاده شد و به این ترتیب در سال ۱۳۴۰ به انگلستان رفت و از دانشگاه لیدز کازشناسی زبان‌شناسی گرفت. سپس در لندن با مایکل هالیدی بر روی نحو زبان فارسی بر پایه نظریه زبانی او برای دوره دکترا کار کرد. او در سال ۱۳۴۵ برای مدت کوتاهی به ایران آمد. محمدرضا باطنی به علت نوشتن مقالات اعتراضی و معاشرت‌هایی که با اعضای کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی-اتحادیه ملی داشت به محض ورود در فرودگاه مهرآباد بازداشت شد و تحت بازجویی قرار گرفت. به علت عدم تمدید بورس و تهدید ساواک امکان بازگشت پیدا نکرد و تحصیل او در انگلستان نیمه تمام ماند.[۶]

محمدرضا باطنی چندی بعد همان رساله‌ای را که قرار بود در لندن از آن دفاع کند با جرح و تعدیل‌هایی به فارسی برگرداند و با عنوان توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی در دورهٔ تازه تأسیس دکتری زبان‌شناسی دانشگاه تهران از آن دفاع کرد و در خرداد ۱۳۴۶ موفق به دریافت درجهٔ دکتری زبان‌شناسی همگانی و زبان‌های باستانی شد.

دانشگاه تهرانویرایش

محمدرضا باطنی که هنوز در استخدام دانشسرای عالی (دانشگاه تربیت معلم بعدی) بود در این زمان بهتر دید خود را به دانشگاه تهران که تازه رشته زبان‌شناسی دایر کرده بود منتقل کند. در این زمان محمد مقدم رئیس گروه زبان‌شناسی دانشگاه بود و هم او بود که زمینه انتقال باطنی را به دانشگاه تهران فراهم کرد. به این ترتیب محمدرضا باطنی در مهر ۱۳۴۶ با عنوان استادیار زبان‌شناسی در گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران آغاز به کار کرد. در زمان ریاست علینقی عالیخانی بر دانشگاه تهران یک سال به عنوان مأمور خدمت، ریاست ادارهً آموزش دانشسرای عالی را عهده‌دار شد. ولی تصدی چنین کاری در دانشگاه تهران به علت اعتراض‌هایی که به قانون‌گرایی او می‌شد برایش دردسر ساز شد و او مجبور شد دوباره به عرصه آموزش بازگردد.

او همچنین به روند استعفایش پرداخت:[۷]

سرانجام پس از رفتن دکتر عالیخانی، من نیز استعفا کردم و صرفاً به تدریس در دانشگاه پرداختم. اما گزارشی تهیه شد و مرا مقصر اصلی دانستند و برای آن که مرا رسماً اخراج نکنند برای انجام تحقیق و پژوهش به خارج از ایران فرستادند و این‌چنین شد که من به فرانسه و سپس به آمریکا، به برکلی رفتم.

باطنی چند سال بعد در فرصت مطالعاتی در خارج از کشور به سر می‌برد یک سالی را در فرانسه بود و سپس راهی دانشگاه برکلی شد. پس از چند سال فرصت مطالعاتی در سال ۱۳۵۸ به ایران بازگشت و در زمانی که اداره امور دانشگاه و دانشکده‌ها به‌صورت شورایی درآمده بود او نیز به عنوان نماینده انتخابی استادان عضو شورای سرپرستی دانشکده ادبیات شد.

بازنشستگی اجباریویرایش

پس از رخداد انقلاب فرهنگی دانشگاه تعطیل شد و محمدرضا باطنی از نخستین استادانی بود که به بازنشستگی اجباری تن درداد. پس از درگیری لفظی که در خصوص رابطه انقلاب و فرهنگ با اعضای ستاد انقلاب فرهنگی (جلال‌الدین فارسی، عبدالکریم سروش، شمس آل احمد) در جلسه‌ای در دانشکده حقوق داشت به اجبار بازنشسته شد. خود وی در این خصوص می‌گوید:[۱]

خلاصه هم به خودم گفتند و هم برایم پیغام گذاشتند که یا تقاضای بازنشستگی می‌کنی یا از دانشگاه بیرونت می‌کنیم. من هم تقاضای بازنشستگی کردم و آمدم خانه. بازنشستگی من در شهریور ۱۳۶۰ بود و آن موقع من ۴۷ سال داشتم.

همکاری با مطبوعاتویرایش

محمدرضا باطنی از همان سال‌های تدریس دانشگاهی، همکاری با مطبوعات را با نگارش مقاله‌هایی پیرامون مسائل اجتماعی و فرهنگی آغاز کرد. نخستین مقاله‌ای که برای روزنامه‌ها نوشت یک مبحث اجتماعی و دربارهٔ عدم اعتماد بود که در روزنامه آیندگان به چاپ رسید. پس از انقلاب هم ابتدا با ماهنامه آدینه و سپس دنیای سخن همکاری کرد و مقالاتی نیز در چند نشریه دیگر از او به چاپ رسید؛ مقالات تأثیرگذاری که مسیر پاره‌ای حرکات فرهنگی را تغییر داد. نمونه آشکار آن نقدی بود که در مجله آدینه بر کتاب غلط ننویسیم ابوالحسن نجفی با عنوان اجازه بدهید غلط بنویسیم نوشت،[۸] یا مطلبی با عنوان کتاب سالی که ضربه فنی شد دربارهٔ کتاب آموزش عربی آذرتاش آذرنوش که بنابه ملاحظاتی از دور انتخاب کتاب سال کنار گذاشته شده بود. هم‌چنین می‌توان به مقالهٔ جنجال‌برانگیز وی با نام فارسی، زبانی عقیم؟[۳] اشاره کرد.

فرهنگ معاصرویرایش

محمدرضا باطنی در سال ۱۳۶۴ با درخواست مؤسسه فرهنگ معاصر شروع به نوشتن یک فرهنگ دوزبانه انگلیسی-فارسی کرد. پس از ۷ سال کار در اردیبهشت ۱۳۷۲ ابن فرهنگ به بازار عرضه شد. از آن پس باطنی به همکاری خویش با مؤسسه فرهنگ معاصر ادامه داده و حاصل این همکاری نگارش و تدوین طرح‌های گوناگون فرهنگ‌نویسی است.[۹]

محمدرضا باطنی، نویسنده کتاب‌های مرجعی چون توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی (با ۲۷ بار تجدید چاپ)، نگاهی تازه به دستورزبان و فرهنگ معاصر (کتاب سال ایران در سال ۱۹۹۴) است. وی علاوه بر نگارش و برگردان آثار معتبری در زمینهٔ زبان‌شناسی، مترجم ده‌ها کتاب و مقاله در زمینه‌های فلسفی و اجتماعی بوده که از آن میان می‌توان به ساخت و کار ذهن، مقدمه‌ای بر فلسفه، و فلسفهٔ هنر نیچه اشاره کرد. باطنی در سال‌های ۷۲ تا ۷۵ همراه با هیئتی متشکل از کریم امامی، ایرج کابلی، علی‌محمد حق‌شناس، احمد شاملو، کاظم کردوانی و هوشنگ گلشیری در نشست‌هایی به منظور بازنگری در شیوهٔ نگارش و خط فارسی شرکت داشته‌است.

شاخهٔ تخصصی باطنی جامعه‌شناسی زبان است که هدف آن از مطالعهٔ زبان، شناخت و تحلیل جامعه‌ای است که ظرف زبان مورد نظر است.

مرگویرایش

محمدرضا باطنی پس از طی یک دوره بیماری دوشنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ در سن ۸۷ سالگی درگذشت.[۱۰]

کتاب‌شناسیویرایش

آثار محمدرضا باطنی به چند بخش تقسیم می‌شوند:[۴]

نگارش در زمینهٔ زبان‌شناسیویرایش

ترجمه در زمینهٔ زبان‌شناسیویرایش

  • زبان و زبان‌شناسی، رابرت هال، انتشارات امیرکبیر
  • زبان‌شناسی جدید، مانفرد بی یرویش، انتشارات آگاه

ترجمه‌های غیر زبان‌شناسیویرایش

  • درآمدی بر فلسفه، بوخینسکی، انتشارات البرز
  • انسان به روایت زیست‌شناسی، آنتونی بارنت، با خانم نفرآبادی، نشر نو
  • دانشنامهٔ مصور، انتشارات آگاه
  • ساخت و کار ذهن، بلیک مور، فرهنگ معاصر
  • خواب، یان اوزوالد، فرهنگ معاصر
  • مغز و رفتار، فرانک کمپ بل، فرهنگ معاصر

فرهنگ‌هاویرایش

  • فرهنگ انگلیسی – فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، فرهنگ معاصر (ویراست اول)
  • فرهنگ معاصر انگلیسی – فارسی با دستیاری فاطمه آذرمهر، مهران مهاجر، محمد نبوی، فرهنگ معاصر (ویراست دوم)
  • فرهنگ دوجلدی انگلیسی- فارسی پویا، با دستیاری زهرا احمدی نیا، فاطمه محمدی، سپیده رضوی، فرهنگ معاصر (ویراست سوم) [فرهنگ پویا؛ دکتر باطنی زبانشناس و فرهنگ‌نویس]
  • فرهنگ فعل‌های گروهی پویا (phrasal verbs) انگلیسی – فارسی با دستیاری سپیده رضوی، زهرا احمدی نیا، روزبه افتخاری، فرهنگ معاصر[۱۲]
  • واژه‌نامهٔ روان‌شناسی با محمدنقی براهنی و دیگران، فرهنگ معاصر.[۱۳]
  • فرهنگ معاصر انگلیسی - فارسی کوچک/ محمدرضا باطنی؛ با دستیاری محمدحسین مرعشی، فرهنگ معاصر
  • فرهنگ معاصر پویا: اصطلاحات و عبارات رایج فارسی (فارسی - انگلیسی) - برگزیدهٔ سی و دوّمین دورهٔ جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی[۱۴]

مقالاتویرایش

جوایزویرایش

محمدرضا باطنی برای نگارش کتاب اصطلاحات و عبارات رایج فارسی در سال ۱۳۹۳ برنده جایزه کتاب سال شد.[۵] بیست و هفتمین جایزۀ ادبی و تاریخی بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی در مهر ۱۳۹۹ به محمدرضا باطنی اهدا شد.[۱۶]

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «شب محمدرضا باطنی برگزار شد». مجله بخارا. ۱۵ آبان ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۲.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ سیروس علی‌نژاد - سیمین روشن (۱۳ خرداد ۱۳۸۷). «گزارش یک زندگی؛ دکتر محمد رضا باطنی». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۳.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ محمد رضا باطنی (۳ خرداد ۱۳۸۷). «فارسی‌زبانی عقیم». بی‌بی‌سی. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۳.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ هرمز همایونپور (مهر و آبان ۱۳۸۶). «کتابشناسی دکتر محمد رضا باطنی». مجله بخارا. دریافت‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ «اسامی برگزیدگان سی‌ودومین جایزه کتاب سال و بیست‌ودومین جایزه جهانی کتاب سال». ایبنا. ۱۹ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۲.
  6. «استاد زبان‌شناس: آشنایی بیشتر با استاد زبان‌شناسی». مجله بخارا. مهر و آبان ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴.
  7. سایت ایسنا، بازدید ۱۳۹۶
  8. سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی مقالهٔ اجازه بدهید غلط بنویسیم
  9. «طرح‌های مختلف فرهنگ نویسی». فرهنگ معاصر. دریافت‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴.
  10. «محمدرضا باطنی، زبان‌شناس برجسته درگذشت». رادیو فردا. ۱۴۰۰-۰۲-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۵-۱۲.
  11. «توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی». امیرکبیر.
  12. «فرهنگ فعل‌های گروهی پویا (انگلیسی - فارسی)». فرهنگ معاصر. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴.
  13. «واژه‌نامهٔ روانشناسی و زمینه‌های وابسته». فرهنگ معاصر.
  14. «اسامی برگزیدگان سی‌ودومین جایزه کتاب سال و بیست‌ودومین جایزه جهانی کتاب سال». ایبنا. ۱۹ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۷ خرداد ۱۳۹۴.
  15. http://www.ensani.ir/fa/content/308187/default.aspx
  16. حمیدرضا محمدی (۲۳ مهر ۱۳۹۹). «بیست‌وهفتمین جایزه محمود افشار به «محمدرضا باطنی» تعلق گرفت». ایرنا.

منابعویرایش