باز کردن منو اصلی

مختصات: ۳۷°۲۱′۳۶٫۴۶″ شمالی ۴۵°۱۰′۱۵٫۰۸″ شرقی / ۳۷٫۳۶۰۱۲۷۸°شمالی ۴۵٫۱۷۰۸۵۵۶°شرقی / 37.3601278; 45.1708556

نبرد دیمدیم
بخشی از جنگ صفویان و عثمانی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
تاریخنوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰
مکانقلعه دیمدیم
نتیجه پیروزی صفویان
طرفین درگیر
امارت برادوست صفویان
فرماندهان و رهبران
- امیرخان لپزرین - شاه عباس اول
- حاتم‌بیگ اردوبادی
قوا
- ۱۰ هزار جنگجوی کرد - ۴۰ هزار سرباز
(عشایر پازوکی[۱])

دمدم نام یک کوهستان و یک قلعه است که در اوائل قرن هفدهم میلادی نزاعی مهم میان کردها و قوای صفوی در آن اتفاق افتاد.[۲]

موقعیت قلعهویرایش

کوه دمدم میان رود باراندوز چای و درهٔ قاسملو در نزدیکی ساحل دریاچهٔ ارومیه قرار گرفته‌است. این کوه در چند کیلومتری غرب ارومیه -جادهٔ مهاباد- و نزدیک روستای بالانج در هیجده کیلومتری ارومیه واقع شده‌است. قلعه دمدم بنا بر سنت شفاهی کردی به قبل از اسلام بر می‌گردد. امیرخان لپزرین فرمانروای برادوست که خواهان حفظ استقلال امارت در حال گسترش اش در برابر رسوخ عثمانی و صفوی به درون منطقه بود، در ۱۶۰۹ ویرانه‌های آن را بازسازی کرد. اسکندر بیگ در آن سال آن را دژی نیرومند متشکل از پنج قلعه جداگانه با مخازن حفاظت شده و چاله برای ذخیره‌سازی یخ و برف توصیف کرد. امروزه بخش‌هایی از دیوارها و انبوه ساختمان از سنگ و آجر هنوز هم قابل مشاهده هستند.[۲]

نبرد دمدمویرایش

نبرد دمدم در تاریخنگاری صفوی جایگاهی برجسته دارد. شاه عباس اول حق موروثی امیرخان برای حکومت بر برادوست و ارومیه را به رسمیت شناخته بود؛ ولی بازسازی دیمدیم حرکتی در جهت استقلال بود که می‌توانست قدرت صفویه را در شمال غرب به خطر بیندازد؛ در واقع، نه عثمانیان و نه صفویان کنترل مستحکمی بر کردستان، آذربایجان و ارمنستان نیافته بودند. بسیاری از کردها از جمله فرمانروایان مکری (غرب و جنوب دریاچه ارومیه) پیرامون امیرخان بسیج شده بودند. پس از یک محاصره شدید و طولانی به رهبری حاتم بیگ وزیر اعظم صفوی از نوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰ دمدم تسخیر شد و همه محافظان آن قتل‌عام شدند. شاه عباس دستور قتل‌عام در برادوست و مکری را داد، ایل ترک افشار را دوباره در منطقه ساکن کرد و بسیاری از قبایل کرد را به خراسان فرستاد. این دو امارت ماندند گرچه خیلی ضعیفتر شدند و امرای برادوست دو بار با صفویان در دمدم نبرد کردند. در سال ۱۷۲۹ میلادی، تهماسب‌قلی سپهسالار (نادرشاه) یوسف پاشا حاکم عثمانی ارومیه را در دمدم مغلوب کرد و دستور داد تا قلعه را ویران کنند.[۲]

بر خلاف مورخان ایرانی (اسکندر بیگ و ادیب‌الشعرا) که نبرد اول دمدم را در نتیجهٔ خیانت یا یاغی‌گری کردها حساب کرده‌اند، در روایات شفاهی کردها، کارهای ادبی و تاریخ‌ها این نبرد به عنوان نزاع کردها علیه سلطهٔ بیگانه قلمداد شده‌است.[۲]

نبرد دمدم در ادبیات کردیویرایش

ماجرای نبرد قلعهٔ دمدم در ادبیات کردی، چه در ادبیات شفاهی و چه در ادبیات مکتوب این زبان بازتاب یافته‌است. در ادبیات شفاهی منظومه ای به نام به‌یتی دمدم به لهجهٔ کردی کرمانجی وجود دارد که حماسه ای ملی به‌شمار می‌رود. نخستین روایت منظوم از این اثر در ادبیات مکتوب کردی توسط فقیه طیران خلق شده‌است. در ادبیات مدرن کردی نیز نویسندگان کرد و به ویژه نویسندگان کرد شوروی سابق رمان‌هایی در این زمینه نوشته‌اند. شناخته شده‌ترین این رمان‌ها عبارت اند از:[۳]

پانویسویرایش

  1. پازوکی:دانشنامه بزرگ اسلامی
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ دانشنامه ایرانیکا. «نبرد دم دم».
  3. دانشنامۀ ایرانیکا؛ مدخل دمدم، نوشتۀ امیر حسن پور؛ بازدید در ۱۸ اوت ۲۰۱۵.