استان کرمانشاه

یکی از استان‌های ایران

استان کرمانشاه یا کرمانشاهان (دربارهٔ این پرونده آوا )، (به کُردی: پارێزگای کرماشان) با مساحت ۲۴٬۶۴۰ کیلومتر مربع، هفدهمین استان ایران از نظر وسعت به‌شمار می‌رود. مختصات جغرافیایی استان کرمانشاه از طول جغرافیایی ۴۵ درجه و ۲۰ دقیقه و ۳۹ ثانیه شرقی تا ۴۸ درجه و ۱ دقیقه و ۵۸ ثانیه شرقی و از عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه و ۸ ثانیه شمالی تا ۳۵ درجه و ۱۷ دقیقه و ۸ ثانیه شمالی می‌باشد.[۴] استان کرمانشاه که ۱/۵ درصد مساحت کشور را دربرمی‌گیرد، از استان‌های غربی به‌شمار می‌آید که با کشور عراق مرز مشترک دارند.[۴] این استان از شمال به استان کردستان، از جنوب به استان لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب به استان‌های دیاله و حلبچه در کشور عراق محدود می‌شود. مرکز استان کرمانشاه، شهر کرمانشاه است.[۵] بر اساس آخرین تغییرات در سال ۱۳۹۰ استان کرمانشاه از ۱۴ شهرستان، ۳۵ شهر، ۳۱ بخش و ۸۴ دهستان تشکیل شده‌است.[۴]

استان کرمانشاه
Kermanshah ku.svg
IranKermanshah-SVG.svg
مرکزکرمانشاه
مساحت۲۵٬۰۰۹ کیلومترمربع
جمعیت (۱۳۹۵)۱٬۹۵۲٬۴۳۴ نفر[۱]
پراکندگی۷۷٫۵
تعداد شهرستان‌ها۱۴
منطقه زمانیIRST (گرینویچ+۳:۳۰)
-تابستان (دی‌اس‌تی)IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)
وبگاهوبگاه رسمی
نماینده ولی فقیهمصطفی علماء
استاندارهوشنگ بازوند[۲]
پیش‌شماره تلفن۰۸۳[۳]

نام استان

منطقۀ کنونی استان کرمانشاه در دوره‌های مختلف تاریخی به نام‌های مختلفی خوانده می‌شده‌است. استان کنونی کرمانشاه یکی از مراکز اصلی در دوران مادها بوده‌است. نام این منطقه که وسعتی بیشتر از حدود کنونی استان داشته‌است، در زمان هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان نیز همچنان ایالت ماد بوده‌است. در منابع پس از اسلام نیز به مدت چند قرن از این منطقه با عنوان «ماه» یاد شده که شکل تغییر یافته واژهٔ ماد می‌باشد.[۶] از دوران سلجوقیان به کل منطقهٔ غرب ایران ایالت کردستان گفته‌شد که کرمانشاه نیز یکی از شهرهای آن بود. واژهٔ کرمانشاه تا حدود به قدرت رسیدن صفویان تنها به شهر کرمانشاه اطلاق می‌شده و کلیت این منطقه کردستان نام داشته‌است. با این وجود مقارن با حکومت صفویان نام کرمانشاه به کل مناطق همجوار شهر تعمیم داده شده‌است. در دوران پهلوی اول و در ۱۹ دی ۱۳۱۶ خورشیدی قانون تقسیمات کشوری اصلاح شد و منطقهٔ کرمانشاه شامل شهرستان‌های شاه‌آباد، کرمانشاه، ایلام، سنندج، شهرستان ثلاث (ملایر و نهاوند و تویسرکان) و همدان به عنوان یکی از ۱۰ استان کشور ایران، با عنوان «استان پنجم» نامگذاری شد.[۷] با جدا شدن استان‌های دیگر شیوهٔ نامگذاری استان‌ها نیز تغییر کرد و نام کرمانشاه به‌طور رسمی بر کل استان گذاشته‌شد.

جغرافیا

موقعیت

استان کرمانشاه در موقعیت ۳۴ درجه شرقی و ۴۷ درجه شمالی شمالی قرار دارد.

تقسیمات کشوری

تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶

 
موقعیت استان پنجم در نقشه تقسیمات کشوری ایران

در سال ۱۳۱۶ که ایران به ده استان تقسیم می‌شد، استان‌های کنونی، کرمانشاه، همدان، ایلام و بخش اعظم استان کردستان، استان پنجم (به مرکزیت کرمانشاه) را تشکیل می‌دادند.

تقسیمات کشوری کنونی

بنا بر تقسیمات کشوری کنونی، استان کرمانشاه شامل ۱۴ شهرستان، ۳۱ مرکز شهری، ۸۶ دهستان و ۲۷۹۳ آبادی دارای سکنه می‌باشد.[۸] این استان از شمال به استان کردستان، از جنوب به استان‌های لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب با کشور عراق همجوار است و بیش از ۳۳۰ کیلومتر مرز مشترک با کشور عراق دارد.

شهرستان مرکز
# نام جمعیت تعداد بخش تعداد شهر مرکز جمعیت مرکز نسبت به جمعیت کل شهرستان
۱ شهرستان اسلام‌آباد غرب ۱۴۰٬۸۷۶ نفر ۲ بخش ۲ شهر اسلام‌آباد غرب ۹۰٬۵۵۹ نفر ۶۴٬۲۸٪
۲ شهرستان پاوه ۶۰٬۴۳۱ نفر ۳ بخش ۵ شهر پاوه ۲۵٬۷۷۱ نفر ۴۲٬۶۵٪
۳ شهرستان ثلاث باباجانی ۳۵٬۲۱۹ نفر ۳ بخش ۳ شهر تازه آباد ۱۴٬۷۰۱ نفر ۴۱٬۷۴٪
۴ شهرستان جوانرود ۷۵٬۱۶۹ نفر ۲ بخش ۲ شهر جوانرود ۵۴٬۳۵۴ نفر ۷۲٬۳۱٪
۵ شهرستان دالاهو ۳۵٬۹۸۷ نفر ۲ بخش ۳ شهر کرند غرب ۷٬۷۹۸ نفر ۲۱٬۶۷٪
۶ شهرستان روانسر ۴۷٬۶۵۷ نفر ۲ بخش ۲ شهر روانسر ۲۴٬۵۲۷ نفر ۵۱٬۴۷٪
۷ شهرستان سرپل ذهاب ۸۵٬۳۴۲ نفر ۱ بخش ۱ شهر سرپل ذهاب ۴۵٬۴۸۱ نفر ۵۳٬۲۹٪
۸ شهرستان سنقر ۸۱٬۶۶۱ نفر ۲ بخش ۲ شهر سنقر ۴۴٬۲۵۶ نفر ۵۴٬۱۹٪
۹ شهرستان صحنه ۷۰٬۷۵۷ نفر ۲ بخش ۲ شهر صحنه ۳۵٬۵۰۸ نفر ۵۰٬۱۸٪
۱۰ شهرستان قصرشیرین ۲۳٬۹۲۹ نفر ۲ بخش ۲ شهر قصرشیرین ۱۸٬۴۷۳ نفر ۷۷٬۲۰٪
۱۱ شهرستان کرمانشاه ۱٬۰۸۳٬۸۳۳ نفر ۵ بخش ۵ شهر کرمانشاه ۹۴۶٬۶۵۱ نفر ۸۷٬۳۴٪
۱۲ شهرستان کنگاور ۷۶٬۲۱۶ نفر ۱ بخش ۱ شهر کنگاور ۵۳٬۴۴۹ نفر ۷۰٬۱۳٪
۱۳ شهرستان گیلانغرب ۵۷٬۰۰۷ نفر ۲ بخش ۲ شهر گیلانغرب ۲۲٬۳۳۱ نفر ۳۹٬۱۷٪
۱۴ شهرستان هرسین ۷۸٬۳۵۰ نفر ۲ بخش ۲ شهر هرسین ۵۱٬۵۶۲ نفر ۶۵٬۸۱٪

روستاها

در استان کرمانشاه ۳۱۴۹ روستا وجود دارد که ۵۵۴ مورد از آن از سکنه خالی شده‌است. همچنین ۱۶۵۴ روستای کرمانشاه دارای دهیاری هستند.[۹]

در استان کرمانشاه ۱۴ روستا به عنوان «روستای هدف گردشگری» شناخته شده‌است. این روستاها عبارت‌اند از پیران، حریر، کندوله، حجیج، هرسم، شالان، فش، نوژی‌وران، ورمقان، چرمله علیا، خانقاه، گلین، سرخه دیزه و شمشیر.[۱۰]

سیاست

ساختار سیاسی ادارهٔ استان

بالاترین مقام اداری در هر استان، استاندار است که از طرف وزیر کشور تعیین شده و باید از طرف هیئت دولت تأیید شود. در حال حاضر هوشنگ بازوند مسئولیت استانداری استان کرمانشاه را بر عهده دارد.[۲]

همچنین شورای اسلامی استان کرمانشاه نیز بالاترین نهاد تصمیم‌گیری در استان کرمانشاه است. شورای اسلامی استان کرمانشاه نخستین بار در سال ۱۳۷۲ تشکیل شد.[۱۱] این شورا مطابق با مادهٔ ۱۱ «قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات و انتخاب شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران»، از نمایندگان منتخب شوراهای شهرستان‌های تابعه تشکیل می‌شود، که در مرحلهٔ اول با رأی اکثریت مطلق و در صورت عدم احراز، در مرحله دوم با اکثریت نسبی از بین اعضای شورای شهرستان انتخاب و معرفی شده‌اند.[۱۲] از شورای استان کرمانشاه، ۲ نفر به عنوان نمایندهٔ استان برای عضویت در شورای عالی استان‌ها انتخاب می‌شوند. در حال حاضر عبدالعزیز کریمی و کاظم امجدیان رئیس و نائب رئیس شورای اسلامی استان کرمانشاه هستند و سید پیمان موسوی و کیومرث خزلی نیز دو نمایندهٔ استان کرمانشاه در شورای عالی استان‌ها می‌باشند.[۱۳]

علاوه بر این پست‌های اداری، نمایندهٔ رهبر جمهوری اسلامی ایران در استان کرمانشاه نیز با عنوان «نمایندهٔ ولی فقیه در استان کرمانشاه» در تصمیم‌گیری‌ها نقش دارد. در حال حاضر و از اسفند ۱۳۸۶، نمایندهٔ ولی فقیه در استان کرمانشاه را مصطفی علماء برعهده دارد که امام جماعت شهر کرمانشاه مرکز استان نیز بر عهدهٔ اوست.[۱۴] انتخاب امامان جماعت مراکز شهرستان‌های تابعه که نمایندهٔ ولی فقیه در آن شهرستان‌ها محسوب می‌شوند، بر عهدهٔ نمایندهٔ ولی فقیه در استان است.

تاریخ استان کرمانشاه

 
کتیبهٔ بیستون
 
سنگ‌نگاره آنوبانی‌نی نشان تمدن کرمانشاه در حدود ۴۸۰۰ سال پیش است[۱۵]

نوشته‌های تاریخی بیانگر این است که کرمانشاه از نخستین مراکز تمدن بشری بوده‌است. برخلاف سایر نقاط ایران که به صورت مقطعی مورد سکونت قرار گرفته‌اند، این استان بدون وقفه در دوره‌های مختلف تاریخ مورد سکونت قرار گرفته‌است.[۱۶] این منطقه بر سر راه شاهراه‌های ارتباطی مهمی چون جاده شاهی، جاده ابریشم بوده و از مناطق جغرافیایی با اهمیت ایران باستان بوده‌است.[۱۷][۱۸] کرمانشاه یکی از مراکز اصلی مادها بوده و در زمان هخامنشیان نیز با نام ماد دارای اهمیت بوده‌است. در زمان ساسانیان منطقهٔ کرمانشاه با همان نام «ماد» یکی از مراکز مهم سیاسی محسوب می‌شده‌است.[۱۹]
این استان در گذشته یکی از مراکز ساسانیان بوده‌است و از همین دوره آثار بسیار زیاد و ارزشمندی در این استان مانند طاق بستان، کتیبه بیستون و معبد آناهیتا باقی‌مانده‌است و در طی سده‌های گوناگون نیز به دلیل جایگاه ویژه راهبردی کرمانشاه، این شهرستان دارای اهمیت ویژه‌ای بوده‌است. امروزه نیز از مهم‌ترین شهرهای غرب ایران به‌شمار می‌رود. به گفته هرتسفلد، کرمانشاه در سده ۱۹ میلادی به دروازه آسیا شهرت داشته‌است و اکنون نیز بزرگراه کربلا و عتبات عالیات از این منطقه می‌گذرد.
در سده سوم هجری کرمانشاه در حوزه قلمروی صفاریان قرار داشت اما گروهی از کردهای شیعه کرمانشاه به نام حسنویه حکومت آل حسنویه را تشکیل دادند که حدود نیم قرن بر این منطقه حکومت کرد.[۱۶][۲۰]
در جنگ جهانی اول کرمانشاه توسط حکومت عثمانی تصرف شد اما با سقوط بغداد، نیروهای عثمانی این منطقه را تخلیه کرده و کرمانشاه به تصرف قوای متفقین درآمد.[۱۶] در جنگ جهانی اول عشایر کرد منطقه با نیروهای عثمانی درگیر شدند.[۲۱]

در جنگ جهانی دوم سپاه منطقه غرب که شامل لشکر ۱۲ کرمانشاه و لشکر ۵ بود تنها نیروی ایرانی بودند که ۴۸ ساعت در برابر قوای انگلیسی مقاومت کردند.[۲۲]
در سال‌های ۱۳۰۰ تا ۱۳۲۰ با روی کار آمدن رضاشاه حکومت مرکزی توانست تا اندازه‌ای نفوذ و قدرت خود را در سراسر ایران تأمین نماید. در این زمان سنندج، ایلام و همدان بخشی از استان پنجم بودند. از سال ۱۳۴۰ به بعد استان کرمانشاه تقسیم شد به استان کردستان و استان کرمانشاهان و سنندج به عنوان مرکز سیاسی و اداری استان کردستان، مهم‌ترین و بزرگترین شهر استان جدید التأسیس کردستان بود. در سال ۱۳۴۳ فرمانداری کل ایلام تأسیس و در سال ۱۳۵۳ تحت عنوان استان ایلام از کرمانشاه منتزع گردید.

از سال ۱۳۴۶ نیز فرمانداری کل لرستان تأسیس گردید و شهرهای لک‌نشین استان کرمانشاهان (جنوب رود سیمره) به فرمانداری جدید به مرکزیت خرم‌آباد پیوستند، که بعدها تبدیل به استان مستقلی به نام استان لرستان گردید.

در سال ۱۳۹۶ زلزله‌ای به مقدار ۷٫۲ ریشتر کرمانشاه، عراق و استان‌های نزدیک را لرزاند و خسارات بسیاری به جای گذاشت.

آب و هوا

کرمانشاه از دید گوناگونی آب و هوائی دارای تنوع زیادی است از لحاظ آب و هوایی دارای چهار فصل در یک زمان است برای نمونه قصر شیرین دارای آب و هوای گرم و سنقر و پاوه دارای آب و هوای سرد و معتدل و کرمانشاه و اسلام‌آباد غرب دارای آب و هوای معتدل و خشک هستند.

بحران محیط زیست و تغییرات اقلیمی

در تیر ۱۴۰۰ مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه اعلام کرد که به دلیل حفر بی‌رویۀ چاه‌های عمیق سفره‌های آب زیرزمینی در دو دشت حسن‌آباد-شیان و روانسر-سنجابی از حیز انتفاع خارج شده‌اند و این دو دشت در حال نشست کردن هستند و به همین دلیل این دو دشت به عنوان دشت‌های ممنوعه اعلام شده‌اند. به گفتۀ وی ۱۰ هزار حلقه چاه کشاورزی مجاز و نزدیک به پنج هزار حلقه چاه غیرمجاز در استان کشاورزی وجود دارد.[۲۳]

در شهریور ۱۴۰۰ یک استاد گروه مدیریت دانشکدۀ علوم انسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه هشدار داد که استان کرمانشاه به دلیل «سوء تدبیر و حکمرانی غلط در حوزۀ آب» به یک بحران زیست‌محیطی دچار شده و منابع زیرزمینی و دشت‌های حاصلخیز آن رو به نابودی می‌روند. وی پیش‌بینی کرد که با تداوم این روند تا ۲۰ سال آینده استان کرمانشاه به منطقه‌ای خشک تبدیل بشود.[۲۴]

مردم‌شناسی

 
پراکنش مردم کرد در ایران بر اساس استان‌ها
 
زن کمانگیر روی اسب

کردها ساکنین اصلی استان کرمانشاه[۲۵][۲۶][۲۷] هستند. استان کرمانشاه سرزمین بومی برخی از بزرگترین ایلات، عشایر و طوایف کُرد نظیر زنگنه، کلهر، گوران، جاف، سنجابی، قلخانی، کلیایی، باجلان، زوله، جمیر و ایلات لک شامل: جلالوند، کاکاوند، عثمانوند، پایروند و بالوند محسوب می‌شود. اگرچه در آمارهای رسمی لک‌ها به عنوان بخشی از قومیت کرد در نظر گرفته می‌شوند، اما برخی قائل به این هستند که لک‌ها قومیتی جداگانه‌اند. آمار دقیق و تفکیک‌شده‌ای از جمعیت لک‌ها در استان کرمانشاه تهیه نشده‌است.

ترک‌های استان کرمانشاه در کنار کردهای کلیایی در شهر سنقر زندگی می‌کنند. آنان به زبان ترکی سنقری سخن می‌گویند.[۲۸] زبان سنقری فرم انتقالی از زبان ترکی آذربایجانی به زبان ترکی خراسانی می‌باشد. همچنین زبان سنقری به عنوان گویشی از زبان ترکی آذربایجانی یاد می‌شود.

همچنین جمعیتی از مردم لر نیز در شهرستان کنگاور زندگی می‌کنند. این مردم عموماً به گویش لری ثلاثی تکلم می‌کنند.[۲۹][۳۰]

طی دو قرن گذشته عده‌ای از مردم استان‌های دیگر ایران به ویژه همدان، مرکزی، اصفهان، سمنان و … به شهر کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند.[۳۱] تأثیر این مهاجرت‌ها را می‌توان در ایجاد لهجه فارسی کرمانشاهی مشاهده کرد.[۳۲] چندین خاندان غیرکُرد از جمله خاندان‌های آل‌آقا، نجومی، میبدی، فیض مهدوی، شهرستانی، صدوقی، محمّدی عراقی، کزازی، جابری، دزفولی و … نیز طی دو قرن اخیر به دلایل مذهبی و برای تبلیغ تشیع به شهر کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند.[۳۳][۳۴]

شهروندان غیرایرانی

مطابق با قوانین مهاجرت دولت جمهوری اسلامی ایران، استان کرمانشاه از جملۀ استان‌های ممنوع برای اقامت شهروندان کشورهای افغانستان، پاکستان و هند دسته‌بندی شده‌است. با این وجود ۸ شهروند افغانستان که از ابتدای انقلاب در کوره‌های آجزپزی شهرستان کنگاور به کار مشغول‌اند، از این قانون مستثنا شده و مجوز تردد در استان را دریافت کرده‌اند. همچنین ۱۸ شهروند اهل کشورهای پاکستان و هند نیز با صدور مجوز در ادارات و کارخانجات استان کرمانشاه به کار مشغولند. تعداد شهروندان دارای تابعیت کشور عراق در استان کرمانشاه در فروردین ۱۳۹۶ تعداد ۱۳۰۰ نفر بوده‌است که از این تعداد تنها ۶۵۰ نفر دارای کارت هویتی بوده‌اند. در سال‌های نخست جنگ ایران و عراق ۲۵۰۰ نفر از اتباع کشور عراق در استان کرمانشاه حضور داشته‌اند که در قالب لشکر بدر مشغول جنگیدن با ارتش بعث عراق بودند و بسیاری از آنان سال‌ها در ایران ساکن بودند و در ایران ازدواج کردند،‌ اما پس از حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سقوط صدام اکثر این افراد به عراق بازگشتند. به طور کلی پس از انقلاب و تا ابتدای سال ۱۳۹۶ بیش از ۸۰۰ هزار شهروند عراقی به استان کرمانشاه مهاجرت کرده‌اند، اما اکثر این افراد پس از مدتی اقامت در استان به دلیل نبود شرایط مناسب برای کار و اشتغال به سایر استان‌های ایران مهاجرت کرده‌اند و یا به کشور خود بازگشته‌اند.[۳۵]

اقوام

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان کرمانشاه به قرار زیر بود: ۴٫۲٪ فارس (۱٫۹٪ مرد، ۶٫۲٪ زن)، ۹۲٫۵٪ کرد(۹۵٫۲٪ مرد، ۹۰٫۴٪ زن)، ۰٫۲٪ عرب (۰٫۵٪ مرد)، ۰٫۷٪ لُر (۰٫۵٪ مرد، ۰٫۵٪ زن)، ۰٫۵٪ سایر و ۱٫۹٪ بدون جواب بودند.[۳۶]

اقوام استان کرمانشاه
قومیت درصد
کرد
  
۹۲٫۵%
فارس
  
۴٫۲%
لر
  
۰٫۷%
عرب
  
۰٫۲%
سایر
  
۰٫۵%

مذهب

استان کرمانشاه از دیدگاه مذهبی و دینی دارای گوناگونی بسیار زیادی است. پیروان کیش‌های شیعه، سنی و یارسان، و اقلیت‌هایی از پیروان سلسله‌های خاکساریه، نعمت‌اللهی، اویسیه، نقشبندیه، قادریه و ادیان یهودی، مسیحی (ارمنی و آشوری) و بهائی در استان کرمانشاه در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند.[۳۷][۳۸][۳۹]

بخش زیادی از کردهای کرمانشاه تا اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی پیروی دین یارسان بودند. هنری بایندر سیاح فرانسوی که در اواخر قرن نوزدهم از استان کرمانشاه دیدن کرده‌است، در سفرنامهٔ خود با عنوان «در کردستان، در بین‌النهرین و پرشیا» که در سال ۱۸۸۷ به چاپ رسیده‌است دین غالب مردم را یارسان می‌داند. او در بازدید از شهر قصر شیرین می‌نویسد:

.... بیشتر کُردان ایران از فرقهٔ علی‌اللهی هستند. اگر آن‌ها را در انجام کارهایشان آزاد گذارند، آن‌ها هم در کار دیگران مداخله نمی‌کنند. حس احترام به عقیدهٔ مذهبی دیگران در نزد ایشان بسیار زیاد است.[۴۰]

او همچنین در بازدید از شهر کرمانشاه می‌نویسد:

.... کُردان ایالت کرمانشاه مردمی آرام و خوش‌برخوردند. آن‌ها به فرقهٔ علی‌اللهی تعلق دارند که باگذشت‌ترین فرقه‌های مذهبی هستند. در بعضی از دهکده‌ها پیروان این فرقه با مسیحیان که گذشت آن‌ها کمتر است آمیزش دارند.[۴۱]

زیارتگاه‌ها

در استان کرمانشاه زیارتگاه‌های متعددی مربوط به دین اسلام (شیعه و سنی) و نیز دین یارسان وجود دارد. تعداد ۴۵ بقعه و امام‌زاده در استان کرمانشاه وجود دارد. مهم‌ترین زیارتگاه‌های اهل تشیع در استان کرمانشاه، امامزاده باقر بیستون، امامزاده احمد سنقر، امامزاده ابراهیم کنگاور و آرامگاه احمد بن اسحاق سرپل ذهاب هستند.[۴۲] آرامگاه سید عبیدالله معروف به کوسۀ هجیج در پاوه، آرامگاه خلیفه حیدر حیدری باینگانی در بخش باینگان و نیز آرامگاه ویس نازار در روانسر نیز از مهم‌ترین زیارتگاه‌های اهل تسنن کرمانشاه هستند.[۴۳] در رابطه با پیروان دین یارسان مهم‌ترین زیارتگاه‌های دین یاری همچون زیارتگاه سلطان سهاک، داوکه‌وسوار و خاتون رزبار در مجموعۀ پردیور در شیخان، بابایادگار در زرده، پیربنیامین و پیرموسی در کرند، شاه‌حیاس در جیحون‌آباد و آتش‌بگ در گره‌بان در استان کرمانشاه واقع شده و پیروان این دین از سراسر ایران و عراق برای زیارت آن‌ها به استان کرمانشاه می‌آیند.[۴۴]

زبان

در استان کرمانشاه گویش‌های مختلف زبان کُردی تکلم می‌شود. گویش‌های مختلف کردی جنوبی همچون کرماشانی، کلهری، زنگنه‌ای، سنجابی و کلیایی در شهرستان‌های کرمانشاه، اسلام‌آباد غرب، دالاهو، گیلانغرب، سرپل ذهاب، قصر شیرین، سنقر و کلیایی و بخش‌هایی از شهرستان صحنه،[۴۵] گویش‌های گورانی شامل گوره‌جویی در دالاهو و هورامی در شهرستان پاوه و روستاهای کندوله و زرده، گویش‌های کردی میانی همچون اردلانی و جافی در شهرستان‌های جوانرود، روانسر، ثلاث باباجانی و بخش‌هایی از شهرستان‌های دالاهو، سرپل ذهاب، قصر شیرین و کرمانشاه،[۴۶] و لکی در شهرستان هرسین، بخش جنوبی شهرستان کرمانشاه و بخش‌هایی از شهرستان‌های صحنه و کنگاور تکلم می‌شود.[۴۷] در بخشی از جمعیت شهرستان کنگاور گویش لُری ثلاثی رواج دارد.[۲۹][۳۰] همچنین گویش ترکی سنقری نیز در شهر سنقر رواج دارد.[۲۸][۴۸][۴۹] در مرکز استان شهر کرمانشاه، علاوه بر گویش‌های مختلف زبان کُردی[۵۰]، لهجۀ فارسی کرمانشاهی[۵۱][۵۲] نیز رایج شده‌است که تنها خاص شهر کرمانشاه است[۵۳] و گفته می‌شود که با گسترش سازمان‌های اداری در دورۀ قاجار و نیز تحت تأثیر مهاجران استان‌های دیگر و زائرانی که از مسیر کرمانشاه به عتبات می‌رفته‌اند، ایجاد شده‌است.[۳۲][۵۴][۵۵]

پوشاک

فرهنگ

چاپ کتاب

در سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۱۸۷ عنوان کتاب با تیراژ ۱۵۵ هزار نسخه به چاپ رسیده‌است که عمدهٔ آن‌ها در حوزهٔ ادبیات، علوم دینی و علوم اجتماعی بوده‌است.[۵۶] تنها ۶ عنوان از این کتاب‌ها به گویش‌های گوناگون زبان کردی انتشار یافته‌است.[۵۷] در سال ۱۳۹۸ نیز ۲۵۰ عنوان کتاب با مجموع تیراژ ۱۷۳۸۵۰ نسخه، و در سال ۱۳۹۹ نیز ۲۱۲ عنوان کتاب با تیراژ ۱۸۷۹۰۰ نسخه در استان کرمانشاه به چاپ رسیده‌است.[۵۸] بنا بر آمار سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۹۸ چاپخانه وجود داشته که ۸۷ واحد آن فعال بوده‌اند. همچنین ۸۷ انتشاراتی دارای مجوز در این استان وجود داشته‌است.[۵۷] بنابر آمار سال ۱۴۰۰ در استان کرمانشاه ۱۱۲ چاپخانه وجود دارد که ۹۸ واحد آن فعال هستند. همچنین ۷۷ انتشاراتی دارای مجوز در این استان وجود دارد که ۳۳ انتشاراتی غیرفعال هستند و بقیه نیز با تعداد عناوین اندک به فعالیت مشغول‌اند.[۵۸]

اولین و دومین دورۀ مراسم انتخاب و معرفی کتاب سال کرمانشاه در سال‌های ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ برگزار شد و دیگر برگزار نشد. در خرداد سال ۱۴۰۰ ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی استان کرمانشاه از برگزاری سومین دورۀ این مراسم خبر داد.[۵۸]

نمایشگاه بزرگ کتاب کرمانشاه سالانه هم‌زمان با هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در ماه آبان برگزار می‌شود. برگزاری این رویداد نامنظم بوده‌است. دومین دورۀ این نمایشگاه در ۱۷ مهر ۱۳۷۷[۵۹]، چهارمین دوره در خرداد ۱۳۸۷[۶۰]، دهمین دورۀ آن در مهر ۱۳۹۳[۶۱] و پانزدهمین دورۀ این نمایشگاه در روز ۱۸ آذر ۱۳۹۸ گشایش یافت.[۶۲] با این وجود این رویداد فرهنگی به دلیل شیوع کرونا در سال ۱۳۹۹ برگزار نشد.

کتابخانه‌ها

استان کرمانشاه (تا شهریور ۱۳۹۶) از نظر تعداد و نیز سطح زیربنای کتابخانه‌های عمومی در میان ۳۱ استان ایران در رتبهٔ ۱۲ جای دارد.[۶۳]

تئاتر

به جز انواع نمایش‌های سنتی با اهداف آئینی و یا سرگرمی که در قالب تعزیه، روحوضی و ... از دیرباز اجرا می‌شده‌است، نمایش به شکل مدرن آن در کرمانشاه سابقه‌ای بیش از یک قرن دارد. به گفتۀ محمدعلی سلطانی نخستین نمایش در کرمانشاه در زمان حکومت علی‌خان ظهیرالدوله (صفاعلیشاه) که در ۱۲۸۸ خورشیدی حاکم کرمانشاه بوده‌است به روی صحنه رفت و عواید آن به مدرسۀ علمیۀ اسلامیه اختصاص پیدا کرد. نخستین گروه تئاتر در کرمانشاه «هیئت تئاترال ارامنه» نام داشت که تقی رهبر سرپرستی آن را برعهده داشت و تا سال ۱۳۲۰ فعال بود. سپس گروه‌های تئاتر دیگری تشکیل شد. در سال ۱۳۲۳ نمایش «اتللو» در سالن دبیرستان شاهپور به روی صحنه رفت که نخستین اجرای یک نمایش کلاسیک و سنگین در کرمانشاه بود. تا سال ۱۳۴۵ اجراهای تئاتر در کرمانشاه محدود و در دبیرستان‌ها بود، اما در آن سال کلاس‌های آموزش تئاتر با هدف تربیت هنرآموزان به مدت یک ماه با مربی‌گری بهرام بیضایی در کرمانشاه تشکیل شد. متعاقب آن «مرکز هنرهای دراماتیک کرمانشاه» تأسیس و «گروه نمایش کرمانشاه» نیز تشکیل شد و فعالیت خود را آغاز کرد که تحولی در تئاتر کرمانشاه به وجود آورد.[۶۴][۶۵]

انجمن هنرهای نمایشی استان کرمانشاه اصلی‌ترین نهاد فعال در زمینۀ هنر تئاتر در این استان به شمار می‌رود. این انجمن از سال ۱۳۸۷ و با تأسیس انجمن هنرهای نمایشی ایران شعبۀ این انجمن در استان کرمانشاه محسوب می‌شود. علیرغم اینکه مستقل‌سازی انجمن‌های استانی در سطح کشور آغاز شده و تا خرداد ۱۴۰۰ در شش استان متحقق شده‌است، اما انجمن هنرهای نمایشی استان کرمانشاه هنوز نتوانسته به عنوان انجمنی مستقل به ثبت برسد.[۶۶][۶۷] در سال ۱۳۹۹ تعداد ۱۹ گروه نمایشی فعال در استان کرمانشاه مشغول فعالیت در زمینۀ تئاتر بوده‌اند.[۶۸]

در آذر سال ۱۳۸۳ نخستین جشنوارۀ تئاتر در استان کرمانشاه با عنوان نخستین دورۀ «جشنوارۀ فصلی تئاتر استانی ماه» در کرمانشاه برگزار شد.[۶۹] سی و دومین جشنوارۀ استانی تئاتر کرمانشاه نیز در آذر ۱۳۹۹ در کرمانشاه برگزار شد.[۶۸] نخستین دورۀ «جشنوارۀ تئاتر خیابانی استان کرمانشاه» نیز در مهر ۱۳۹۴ نیز همزمان با برگزاری بیست و هفتمین دورۀ جشنوارۀ استانی تئاتر کرمانشاه برگزار شد.[۷۰] همچنین جشنوارۀ دیگری نیز برای اجرای تئاتر خیابانی در سطح منطقۀ غرب کشور از سال ۱۳۹۷ برگزار می‌شود که «جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر خیابانی هرسین» نام دارد. نخستین دورۀ این جشنواره در اردیبهشت ۱۳۹۷[۷۱] و دومین دورۀ ان در مرداد ۱۳۹۸ برگزار شده‌است.[۷۲]

سینما

نخستین سینما در استان کرمانشاه سینماتوگراف فروهر بود که در سال ۱۳۱۰ تأسیس شد. دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ اوج رونق سالن‌های سینما در استان کرمانشاه بود، به‌گونه‌ای که در سال ۱۳۵۶ تعداد ۱۰ سالن سینما در استان کرمانشاه به فعالیت مشغول بود. این رونق پس از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ به سردی گرایید. در حال حاضر تنها ۲ سینمای فعال در مرکز استان وجود دارد و بقیۀ شهرستان‌ها فاقد سالن سینمای فعال هستند.

تولید فیلم به صورت حرفه‌ای در استان کرمانشاه به ندرت صورت گرفته‌است. مهم‌ترین مرکز تولید فیلم‌‌های کوتاه، تجربی، مستند و فیلم‌سازی غیرحرفه‌ای در استان کرمانشاه انجمن سینمای جوانان ایران است که از سال ۱۳۶۴ در مرکز این استان دفتری تأسیس کرده‌است. در فعالیت‌های این مرکز بر سه رکن آموزش، تولید و جشنواره مبتنی است. در سال ۱۳۹۶ نخستین دورۀ «جشنوارۀ فیلم کوتاه و عکس شبدیز» و در سال ۱۳۹۷ نیز دومین دورۀ این جشنواره در کرمانشاه برگزار شد.[۷۳] با وجود اینکه برگزارکنندگان جشنواره از تأسیس دبیرخانه و برگزاری سومین دورۀ آن در سطح ملی در کرمانشاه خبر دادند، اما همه‌گیری بیماری کرونا مانع از برگزاری سومین دورۀ این جشنواره در کرمانشاه شد.[۷۴][۷۵] همچنین از سال ۱۳۹۱ فیلم‌های جشنوارۀ بین‌المللی فیلم فجر همرمان با تهران در سینماهای کرمانشاه نیز نمایش داده می‌شوند.[۷۶]

موسیقی

در ۲۲ دی ۱۳۹۹ شهرستان دالاهو در استان کرمانشاه از سوی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به عنوان شهر ملی تنبور در کشور ایران معرفی شد. در این شهرستان ۱۵۸ کارگاه ساخت تنبور وجود دارد که برخی از آن‌ها قدمت بسیاری دارند. همچنین خانه تنبور از ۲۲ شهریور ۱۳۹۶ با اهتمام علی‌اکبر مرادی موسیقیدان کُرد در این شهرستان فعالیت خود را آغاز کرده‌است.[۷۷]

رسانه‌ها

در استان کرمانشاه نیز به پیروی از قوانین کشور جمهوری اسلامی ایران، رسانهٔ خصوصی اجازهٔ تأسیس و فعالیت ندارد. تنها رسانه‌های محلی موجود در انحصار حکومت مرکزی هستند و از صدا و سیمای مرکز کرمانشاه پخش می‌شوند. در حال حاضر این نهاد، شبکه استانی زاگرس و رادیو کرمانشاه را به عنوان تلویزیون و رادیوی استانی برای مردم استان کرمانشاه پخش می‌کند.[۷۸]

صنایع دستی

صنایع دستی در استان کرمانشاه از سابقه تاریخی طولانی برخوردار بوده، بطوری‌که روزگاری کرند غرب زرادخانه مهمی بوده که سلاح‌های گوناگون را می‌ساخته‌است. در تاریخ یورش‌های تیموریان و جنگ‌های ایران و عثمانی، از سلاح‌های ساخت کرند یاد شده‌است. در در استان کرمانشاه حدود ۲۵ هزار هنرمند صنایع دستی ثبت شده، که از این میزان حدود ۱۲ هزار نفر در قالب ۲۸۸ کارگاه مشغول به فعالیت هستند.[۷۹] صنایع دستی در استان کرمانشاه به موازات توسعه کشاورزی و دامداری پیشرفت‌هایی داشته و در اقتصاد و زندگی مردم استان به ویژه عشایر و روستائیان نقش مهمی داشته‌است.

در منطقۀ هورامان صنایع دستی همچون ارغوان‌بافی، مرس‌بافی، تولید لباس‌های کُردی، سفال‌گری و ساخت زیورآلات کُردی رواج دارد. همچنین شهر نودشه در شهرستان پاوه به عنوان شهر ملی گیوه ایران ثبت شده‌است.[۸۰]

ورزش

ورزش‌های کهن

از جمله ورزش‌هایی که به صورت سنتی تا قبل از دوران مدرن در استان کرمانشاه رایج بوده و در فرهنگ مردم این منطقه ریشه دارد و در دوران نوین نیز تداوم یافته‌است، می‌توان به کوهنوردی و صخره‌نوردی، سوارکاری و اسب‌دوانی، کشتی کهن کُردی (زوران)، ورزش پهلوانی، شمشیربازی و تیراندازی اشاره کرد.[۸۱]

ورزش‌ها و بازی‌های کُردی

برخی بازی‌ها و ورزش‌های کهن در استان کرمانشاه با قدمت بسیار طولانی وجود دارند که ریشه در فرهنگ کهن و باستانی مردم کُرد این منطقه دارند. این بازی‌ها گاه به کودکان اختصاص دارند و گاه همچون زوران تفریحات بزرگسالان بوده‌اند. دختران و پسران بازی‌های متفاوتی انجام می‌داده‌اند، هرچند برخی بازی‌ها میان هر دو مشترک بوده‌است. بازی‌های یکسان ممکن است در مناطق مختلف استان و یا دیر نقاط کردستان نام‌های متفاوتی داشته‌باشند. تاکنون بخش کمی از این بازی‌ها مستندسازی و ثبت شده‌اند.[۸۲] از سال ۱۳۸۴ فدراسیون ورزش روستایی و بازی‌های بومی راه‌اندازی شده و ضمن ساخت خانه‌های ورزش در روستاها، «سازمان لیگ ورزش روستایی و بازی‌های بومی محلی» را نیز راه‌اندازی کرده‌است.[۸۳] برخی از این بازی‌ها به قرار زیر است.[۸۲]

  • گُررزان (به کُردی: گورزان)
  • هَچان (به کُردی: هه‌چان)
  • خواجه‌رو (به کُردی: خواجه‌ڕوو)
  • زوران (به کُردی: زووران)
  • چوجله‌رسکی (به کُردی: چووجله‌ڕه‌سکی)
  • هساره‌خورخور (به کُردی: هه‌ساره‌خورخور)
  • زورملکی (به کُردی: زوورمله‌کی)
  • کوچکه‌چاکی (به کُردی: کوچکه‌چاکی)
  • قُل‌قُلان (به کُردی: قوڵ‌‌قوڵان)
  • کیل و برد (به کُردی: کێڵ و به‌رد)
  • سوته‌سری (به کُردی: سه‌وه‌ته‌سه‌ری)
  • زقان (به کُردی: زه‌قان)
  • قاپان (به کُردی: قاپان)
  • توپقار (به کُردی: توپقار)
  • گویچرکه (به کُردی: گوێچرکه)
  • کوشان (به کُردی: که‌وشان)
  • طاق یام جفت (به کُردی: تاق یام جفت)
  • هیلکه‌مران (به کُردی: هێلکه‌مه‌ڕان)
  • قاوقاوان (به کُردی: قاوقاوان)
  • مامر من ها له کوو
  • چیغ چرمله (به کُردی: چیخ چه‌رمله)
  • داردیله‌کانی (هه‌له‌مه‌قوو)

آموزش

آموزش عمومی

در سال تحصیلی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ در استان کرمانشاه ۴,۴۶۶ مدرسه وجود داشته که ۱۷,۵۵۲ کلاس درس را در بر می‌گرفته است. تعداد کل دانش‌آموزان استان ۳۹۲,۴۴۹ نفر بوده که از این میزان ۱۸۳,۵۳۳ نفر دختر و ۲۰۸,۹۱۶ نفر پسر بوده‌اند.[۸۴] همچنین در سال تحصیلی ۱۴۰۰-۱۳۹۹ با احتساب مدارس بزرگسالان ۱۵۲ مدرسهٔ غیردولتی در استان کرمانشاه فعال بوده که ۱۳,۵۰۰ دانش‌آموز در این مدارس تحصیل کرده‌اند.[۸۵]

آموزش عالی

تأسیس دانشگاه در شهر کرمانشاه نخستین بار در سال ۱۳۲۷ در دستور کار کمیسیون فرهنگی مجلس شورای ملی قرار گرفت. اما این امر تا بهمن ۱۳۵۱ یعنی ۲۴ سال بعد به اجرا در نیامد.[۸۶] نخستین نهاد آموزش عالی در استان کرمانشاه «مدرسهٔ عالی پرستاری ۲۵ شهریور کرمانشاه» بود که در سال ۱۳۴۴ فعالیت خود را با پذیرش دانشجو در مقطع کارشناسی ناپیوسته در رشتهٔ پرستاری در ساختمانی در چهارراه شیروخورشید شهر کرمانشاه آغاز کرد. در بهمن ماه سال ۱۳۵۱ دانشکدۀ علوم کرمانشاهان شروع به فعالیت نمود که در سال ۱۳۵۳ به دانشگاه رازی تغییر نام داد. در سال ۱۳۵۴ دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه رازی نیز تأسیس شد و مدرسهٔ عالی پرستاری کرمانشاه در آن ادغام شد. پس از انقلاب این آموزشگاه به عنوان بخشی از دانشگاه رازی به «آموزشگاه پرستاری و مامایی ۱۷ شهریور» و در سال ۱۳۶۱ نیز بار دیگر به «مجتمع آموزشی و پژوهشی کرمانشاه» تغییر نام داد. این دانشکده در سال ۱۳۶۴ از دانشگاه رازی منفک گردید و «دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه» نامیده شد و آموزشگاه پرستاری و مامایی نیز در سال ۱۳۶۶ با تغییر نام به «دانشکدهٔ پرستاری، مامایی، پیراپزشکی و بهداشت» به این دانشگاه ملحق شد.[۸۷] دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه نیز در سال ۱۳۶۷ تأسیس شد.

بنا بر آماری که در مهر ۱۳۹۱ منتشر شده‌است، در استان کرمانشاه ۶۰ مرکز آموزش عالی فعال بوده‌است. همچنین ۹۳ هزار و ۷۹۵ نفر دانشجو در استان مشغول به تحصیل بوده‌اند که این رقم برابر با ۲/۱ درصد دانشجویان کل ایران بوده‌است؛ بنابراین آمار استان کرمانشاه در رتبهٔ ۱۸ در میان استان‌های ایران از نظر پذیرش دانشجو قرار داشته‌است. از این تعداد، ۲۲/۶۴ درصد دانشجویان استان در مقطع کاردانی، بیش از ۷۰ درصد در مقطع کارشناسی، ۵/۳۶ درصد در مقطع کارشناسی ارشد و ۰/۵۵ درصد در مقطع دکترا مشغول به تحصیل بوده‌اند. همچنین تعداد اعضای هیئت علمی ۱۲۲۴ نفر بوده‌است.[۸۸] مهم‌ترین مراکز آموزش عالی در استان کرمانشاه عبارتند از:

همچنین دانشگاه‌های آزاد و پیام نور شعبه‌هایی را در سایر شهرستان‌های استان دارند.

آثار تاریخی

در استان کرمانشاه ۴۲۰۰ اثر تاریخی شناخته‌شده وجود دارد[۷۹] که ۷۱۶ اثر آن به ثبت آثار ملی و دو اثر محوطۀ بیستون و منظر فرهنگی هورامان نیز به ثبت اثر جهانی رسیده‌است.[۸۹]

کاروانسراها

  • کاروانسرای قصرشیرین
  • کاروانسرای صفوی بیستون
  • کاروانسرای ماهیدشت
  • کاروانسرای ایلخانی (بیستون)
  • کاروانسرای سرپل ذهاب

کاخ‌ها و خانه‌های تاریخی

حمام‌ها

  • حمام حسن خان کنگاور
  • حمام حاج اصغر خان کنگاور
  • حمام قلعه
  • حمام بزرگ (حمام سرجوب)
  • حمام پاچمن
  • حمام نظام

پل‌ها

  • پل میان راهان
  • پل ماهیدشت
  • پل نوژی وران
  • پل بیستون
  • پل کوچه
  • پل قوزیوند

اماکن مذهبی

دیگر آثار تاریخی

محیط زیست

استان کرمانشاه که دارای آب و هوای متنوعی در مناطق مختلف است در حدود ۷۷۰ چشمه و ۷۴ سراب را در خود جای داده‌است که آن را بستر مناسبی برای رودخانه‌های فصلی و دائمی تبدیل کرده‌است.[۹۰]

کوه‌ها

بیش از نیمی از وسعت استان کرمانشاه را کوه‌های مرتفع پوشانده‌است. رشته کوه زاگرس، به صورت مجموعه‌ای از رشته‌های موازی، با دشت‌های مرتفع کوهستانی در بین آنها، پوشش گیاهی متنوعی به وجود آورده‌است.

غارها

جنگل

۱. جنگل‌های بلوط ۲. جنگل‌های ون

منابع آبی

بر اساس گزارش ادارهٔ شیلات استان کرمانشاه در سال ۱۳۸۵، تعداد ۴۱ رودخانه، ۸۳ سراب و ۱۱۲ چشمه در این استان وجود داشته‌است.[۹۱] در مرداد ۱۳۸۵ اعلام شد که ۱۵ سد در استان کرمانشاه در حال اجرا و مطالعه است.[۹۲] تا ابتدای سال ۱۳۹۹ تعداد ۱۲ سد در استان کرمانشاه ساخته شده‌بود.[۹۳]

ناهمواری‌ها

ردیف شهرستان سرآب‌ها غارها کوه‌ها رودخانه‌ها دشت‌ها
۱ کرمانشاه نیلوفر
تاق‌بستان
خضر الیاس
یاوری
بیستون
پراو
شکارچیان
دو اشکفت
پراو
میوله
سفیدکوه
قره‌سو
آبشوران
چم بشیر
ماهیدشت
بیستون
۲ سنقر سنقر
گلویج
سنقرچای
غار دالاخانی دالاخانی (سهیل)
بدر و پریشان
مادیان کوه
۳ اسلام‌آباد غرب سرآب شرف‌آباد - - برف‌آباد اسلام‌آباد غرب
۴ کنگاور - - - - کنگاور
۵ دالاهو - - دالاهو زمکان -
۶ هرسین هرسین
بیستون
- بیستون
شیرز
- بیستون
چمچمال
۷ سرپل ذهاب گرم - - الوند -
۸ گیلانغرب گیلانغرب - کچل‌کوه
چرمیان‌کوه(شه‌ک میان)
گردل (در مرز استان ایلام و کرمانشاه)
سرکش (سه‌رکه‌ش)
بره‌کبود (به‌ره‌که‌و)
- -
۹ روانسر روانسر - - لیله -
۱۰ صحنه صحنه - امروله گاماسیاب -
۱۱ پاوه - کاوات
قوری قلعه
غار سنگی حسین کوهکن
کوه شاهو
کوه آتشگاه
ماکوان
سیروان
لیله
-
۱۲ قصر شیرین - - کوه آغ‌داغ الوند -
۱۳ جوانرود - - - - -
۱۴ ثلاث باباجانی - - - - -

حیات وحش

در حال حاضر ۸ پناهگاه حیات وحش در استان کرمانشاه وجود دارد:

۱. بیستون ۲. نواه کوه ۳. کچل ۴.هشیلان ۵. بدر و پریشان ۶. بوزین ۷. مره‌خیل ۸. زله زرد

گونه‌های جانوری

۱. آهو ۲. کل ۳. بز وحشی ۴. پلنگ ۵. خرس ۶. گربه وحشی ۷. شوکا ۸. خرگوش ۹. جوجه تیغی ۱۰. گراز

گونه‌های گیاهی

همچنین بر اساس مطالعه‌ای که نتایج آن در سال ۱۳۹۲ منتشر شده، تعداد گونه‌های گیاهی استان کرمانشاه ۱٬۱۱۵ گونه متعلق به ۹۳ تیرهٔ گیاهی بوده، که از این مجموعه ۱۳۲ گونه انحصاری ایران و ۱۱ گونه انحصاری استان کرمانشاه بوده‌است. ۱۲۴ گونه نیز در گروه گیاهان کمیاب آسیب‌پذیر در معرض خطر جای دارند.[۹۱]

در استان کرمانشاه بیش از ۱۴۰ گونهٔ گیاهی شناسایی شده‌است. از جملهٔ این گونه‌ها می‌توان به گیاهانی مانند کنگر، ریواس، آنغوزه، پیچک، سورانه، چویر (چنور)، زو (کندل کوهی)، باریجه، گنور (آوندل)، علف گاوزبان، زیره، آویشن و … اشاره کرد.[۹۴]

جمعیت‌شناسی

کرمانشاه ۱/۴۵ درصد مساحت کل ایران را تشکیل داده و ۲/۴۴ درصد از جمعیت کشور را نیز در خود جای داده‌است.[نیازمند منبع]

بنابر آمار سال ۱۳۹۷ نیروی کار مولد استان برابر با ۷۱ درصد جمعیت استان بوده‌است. این در حالی است که نرخ ولادت استان کرمانشاه در سال ۱۳۹۶ برابر با ۱۷ در ده هزار نفر بوده که ۱/۸ نفر کمتر از نرخ کشوری با عدد ۱۸/۸ بوده‌است. روند کاهش نرخ ولادت در استان کرمانشاه از سال ۱۳۹۳ آغا شده و از سال ۱۳۹۴ نیز نرخ وفات سیر افزایشی به خود گرفته‌است. در سال ۱۳۹۶ نرخ وفات استان برابر با ۵/۸ وفات در هر هزار نفر بوده که بالاتر از نرخ کشوری با عدد ۴/۸ بوده‌است.[۹۵]

در سال ۱۳۹۶ نرخ رشد استان استان ۱/۱ بوده‌است. همچنین بنابر سرشماری ۱۳۹۵، استان کرمانشاه به لحاظ رتبه سالمندی (افراد بالای ۶۵ سال) در رتبه یازدهم کشور قرار دارد. به‌طور کلی و با توجه به نرخ رشد پایین و نیز مهاجرت بالا، جمعیت استان کرمانشاه به سمت کاهش و نیز پیرشدن حرکت می‌کند.[۹۵]

بر اساس آمارهای سال ۱۳۹۶ همچنین سن امید به زندگی در استان کرمانشاه در میان مردان ۷۱/۲۹ سال و در میان زنان حدود ۷۴ سال بوده‌است.[۹۵]

بنا بر آمار سال ۱۳۹۷ در استان کرمانشاه ۱۹۵۷۰۱ سالمند بالای شصت سال زندگی می‌کند.[۹۶] نرخ سالمندی استان ۱۰/۰۲ درصد است و بیش از ۱۰ درصد جمعیت استان کرمانشاه سالمند هستند که از این نظر این استان در رتبهٔ هشتم بیشترین جمعیت سالمند ایران قرار دارد. در میان شهرستان‌های استان کرمانشاه، دالاهو با نرخ سالمندی ۱۳/۵۵ درصد پیرترین و ثلاث باباجانی با نرخ سالمندی ۶/۸ درصد جوان‌ترین شهرستان استان محسوب می‌شوند.[۹۷]

جمعیت عشایر

جمعیتی نزدیک به ۸۰ هزار نفر از جمعیت استان کرمانشاه را عشایر تشکیل می‌دهند که ۴/۲ درصد از کل جمعیت استان هستند. جمعیت عشایر استان کرمانشاه در قالب ۱۴ ایل و ۱ طایفهٔ مستقل متشکل شده‌اند که اگرچه همهٔ آن‌ها دوره ییلاقی خود را در استان کرمانشاه می‌گذرانند، اما برای گذراندن دوره قشلاقی علاوه بر مناطق گرمسیری استان، گاه به استان‌های ایلام، لرستان و حتی خوزستان کوچ می‌کنند. به‌طور کلی ۶/۷ درصد از کل جمعیت عشایر کوچ‌نشین کشور ایران در استان کرمانشاه زندگی می‌کند.[۹۸]

وضعیت ازدواج و طلاق

از سال ۱۳۹۱ کاهش نرخ ازدواج در استان کرمانشاه آغاز شده‌است. این نرخ در سال ۱۳۹۶ برابر با ۸/۸ ازدواج در هر هزار نفر بوده که بالاتر از نرخ ازدواج کشور با عدد ۷/۶ بوده‌است. همچنین نرخ طلاق در استان کرمانشاه در همان سال ۲/۷ بوده که از نرخ طلاق کشور با عدد ۲/۲ بالاتر است.[۹۵]

موقعیت اقتصادی-اجتماعی

در آخرین رتبه‌بندی صنعتی استان‌های ایران که از طرف سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور و وزارت صنایع و معادن جمهوری اسلامی ایران برمبنای داده‌های سال ۱۳۸۳ انجام گرفته‌است، استان کرمانشاه در گروه استان‌های «بسیار توسعه‌نیافته» در میان ۲۸ استان در جایگاه ۲۵ قرار داشته و تنها سه استان سیستان و بلوچستان، ایلام و کهگیلویه و بویراحمد پایین‌تر از کرمانشاه قرار داشته‌اند.[۹۹]

بنا بر آماری که مرکز آمار ایران در سال ۱۳۸۸ منتشر کرده، سهم استان کرمانشاه از تولید ناخالص ملی برابر با ۶۴۰۰ هزار میلیارد تومان (برابر با ۰٫۶ درصد) است که از این نظر استان کرمانشاه در میان ۳۰ استان در جایگاه ۱۵ ایستاده‌است.[۱۰۰] در این آمار همچنین تولید سرانهٔ هر فرد در استان کرمانشاه (بدون احتساب تولید نفت در استان‌های ایران) سه میلیون و ۳۴۰ هزار تومان بوده‌است که از این نظر استان کرمانشاه در بین ۳۰ استان در جایگاه ۱۹ قرار گرفته‌است.[۱۰۰]

نرخ بیکاری در استان کرمانشاه در تابستان سال ۱۳۹۸ برابر با ۱۴/۲ درصد اعلام شده که ۳/۷ درصد بیشتر از میانگین کشوری (۱۰/۵ درصد) بوده‌است و استان کرمانشاه از این نظر در میان استان‌های ایران رتبهٔ ششم را داشته‌است.[۱۰۱] بنا بر آمار سال ۱۳۹۵ نیز شهرستان جوانرود با نرخ بیکاری ۴۷ درصدی دومین نرخ بیکاری را در سراسر ایران پس از بشاگرد در استان هرمزگان داشته‌است.[۱۰۲] استان کرمانشاه همچنین بالاترین نرخ بیکاری زنان را در میان ۳۱ استان ایران داشته‌است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، تا پایان سال ۹۴ نرخ بیکاری زنان در سنین ۱۵ تا ۲۹ سال در استان کرمانشاه برابر با ۶۰/۲ درصد بوده‌است.[۱۰۳] در پاییز ۱۳۹۶ نرخ بیکاری در استان کرمانشاه ۲۵/۶ بوده که رکورد بیشترین میزان بیکاری در کل ایران و بیش از دوبرابر میانگین کشوری ۱۱/۹ درصدی بوده‌است. این آمار نسبت به تابستان ۱۳۹۶، ۷/۶ درصد و نسبت به پاییز ۱۳۹۵، ۱/۱ درصد رشد داشته‌است.[۱۰۴]

براساس آخرین پایش ملی محیط کسب و کار مربوط به زمستان سال ۱۳۹۷، استان کرمانشاه با شاخص ۶/۳۵ در میان استان‌های دیگر کشور از نظر شاخص فضای کسب و کار در رتبه ۲۲ قرار دارد. این در حالی است که در پاییز همان سال کرمانشاه در رتبهٔ ۳۱ این رده‌بندی قرار داشت.[۱۰۵]

شاخص فلاکت (مجموع دو نرخ تورم و بیکاری) در استان کرمانشاه برای سال ۱۳۹۷ خورشیدی به میزان ۴۶/۵ درصد محاسبه شده‌است که این استان را در رتبهٔ دوم کشور قرار می‌دهد.[۱۰۶]

این در حالی است که سیاست خصوصی‌سازی در استان کرمانشاه صورت گرفته و مطابق با گفتهٔ رئیس سازمان صنعت، معدن و تجارت استان، در دی ماه ۱۳۹۷ خورشیدی، ۸۴ درصد اقتصاد استان کرمانشاه در دست بخش خصوصی بوده‌است.[۱۰۷]

فقر

بنا بر پژوهشی که توسط مجید عینیان و داود سوری با عنوان «فقر و نابرابری، رفتار پس‌انداز خانوار، تورم دهک‌ها» به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسهٔ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی» طی سال‌های ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ انجام شده‌است، نواحی شهری استان کرمانشاه دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۳/۵ درصد و نواحی روستایی این استان دارای نرخ سرشمار فقر به میزان ۱۷/۷ درصد بوده‌اند.[۱۰۸] همچنین شهرستان کرمانشاه با داشتن ۲۹ هزار خانوار فقیر در نواحی شهری، به لحاظ تعداد خانوارهای فقیر (بدون در نظر گرفتن نسبت جمعیت) در رتبهٔ یازدهم کشور قرار گرفته‌است. نرخ سرشمار فقر در پژوهش در شهرستان‌های استان کرمانشاه به صورت زیر بوده‌است.[۱۰۸]

ردیف نام شهرستان نرخ سرشمار فقر روستایی تعداد خانوارهای فقیر روستایی نرخ سرشمار فقر شهری تعداد خانوارهای فقیر شهری
۱ اسلام‌آباد غرب ۹/۴ ٪ ۱۰۹۸ ۱۴/۰ ٪ ۳۲۹۶
۲ کرمانشاه ۱۳/۶ ٪ ۵۴۰۰ ۱۲/۹ ٪ ۲۸۶۸۸
۳ پاوه ۶/۳ ٪ ۴۴۹ ۱۳/۱ ٪ ۱۰۹۹
۴ سرپل ذهاب ۲۱/۷ ٪ ۲۲۹۸ ۲۲/۳ ٪ ۱۸۴۹
۵ سنقر ۶/۸ ٪ ۷۴۸ ۱۴/۵ ٪ ۱۸۴۸
۶ قصر شیرین ۰/۰ ٪ ۰ ۲۳/۹ ٪ ۱۰۹۷
۷ کنگاور ۸/۳ ٪ ۵۹۷ ۸/۳ ٪ ۱۱۹۷
۸ گیلانغرب ۲۰/۳ ٪ ۱۷۴۴ ۱۳/۲ ٪ ۸۰۰
۹ جوانرود ۳۰/۴ ٪ ۱۳۹۰ ۲۹/۷ ٪ ۳۶۹۶
۱۰ صحنه ۷/۹ ٪ ۷۹۹ ۹/۵ ٪ ۹۴۷
۱۱ هرسین ۱۲/۵ ٪ ۸۹۵ ۱۹/۴ ٪ ۲۴۴۵
۱۲ ثلاث باباجانی ۳۳/۳ ٪ ۱۵۹۵ ۳۰/۳ ٪ ۹۹۳
۱۳ دالاهو ۱۸/۴ ٪ ۱۱۴۶ ۱۵/۳ ٪ ۵۴۳
۱۴ روانسر ۸/۵ ٪ ۴۴۸ ۱۳/۶ ٪ ۸۴۶

نابرابری در توزیع ثروت

شاخص جینی در استان کرمانشاه بر اساس داده‌های منتشرشده توسط مرکز آمار ایران طی دهۀ ۱۳۹۰ کاهش داشته‌است. شاخص جینی شاخصی اقتصادی برای محاسبۀ توزیع ثروت در یک جامعه است که با عددی بین ۰ و ۱ بیان می‌شود. عدد ۱ حداکثر نابرابری را نشان می‌دهد و هرچه این عدد به ۱ نزدیک‌تر باشد نشان‌دهندۀ نابرابری بیشتر در توزیع ثروت است و هرچه این عدد به ۰ نزدیک‌تر باشد عادلانه‌تر بودن توزیع ثروت در یک جامعه را بیان می‌کند. جدول زیر شاخص جینی را برای کل استان کرمانشاه به تفکیک جمعیت شهری و روستایی طی سال‌های ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۴ نشان می‌دهد.[۱۰۹]

سال شهری روستایی
۱۳۸۹ ۰/۳۷ ۰/۳۶
۱۳۹۰ ۰/۳۴ ۰/۳۱
۱۳۹۱ ۰/۳۴ ۰/۳۱
۱۳۹۲ ۰/۳۰ ۰/۲۹
۱۳۹۳ ۰/۲۹ ۰/۲۹
۱۳۹۴ ۰/۳۰ ۰/۲۸

صنعت، معدن، کشاورزی و بازرگانی

کشاورزی و باغداری

به علت آب و هوا و شرایط اقلیمی، محصولات کشاورزی متعددی در استان کرمانشاه تولید می‌شود و از این استان به عنوان یکی از مراکز کشاورزی ایران یاد می‌شود و بیشتر درآمد اقتصادی کرمانشاه از این راه‌است.[۱۱۰] استان کرمانشاه با داشتن ۱۱ اقلیم آب و هوایی، میانگین ۲ برابری بارش نسبت به میانگین کشور ایران، آب و هوای چهارفصل و تولید بیش از ۹۸ درصد محصولات زراعی و باغی ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های بالایی در بخش کشاورزی دارد. در سال ۱۴۰۰ از مجموع جمعیت ۲ میلیون نفری استان نزدیک به ۱۲۵ هزار نفر به عنوان بهره‌بردار در بخش کشاورزی مشغول به فعالیت بوده‌اند.[۱۱۱] در سال ۱۳۹۹ استان کرمانشاه دارای ۹۴۵ هزار هکتار زمین کشاورزی و باغ بوده که بیش از چهار میلیون و ۵۰۰ هزار تن انواع محصولات از آن برداشت شده‌است.[۱۱۲] در سال ۱۴۰۰ نیز ۴ میلیون و ۱۴۹ هزار تن تولیدات کشاورزی و ۳۴۰ هزار تن محصولات باغی تولید شده‌است که ۴/۵ درصد از کل تولیدات ایران را شامل می‌شود.[۱۱۳]

استان کرمانشاه یکی از تأمین‌کنندگان اصلی گندم کشور ایران است. در سال ۱۳۹۸ استان کرمانشاه پنجمین تولیدکنندۀ گندم در ایران بود[۱۱۴] و این رتبه در سال ۱۴۰۰ به رغم کاهش تولید به دلیل خشکسالی به رتبۀ چهارم ارتقاء یافت.[۱۱۵] در سال ۱۳۹۸ مدیر کل غله و خدمات بازرگانی استان کرمانشاه اعلام کرد که این استان دو برابر نیاز سالانۀ خود گندم تولید می‌کند.[۱۱۶] در استان کرمانشاه فصل برداشت گندم از ۱۵ اردیبهشت در مناطق گرمسیر آغاز می‌شود و تا پایان مرداد در مناطق سردسیر ادامه دارد.[۱۱۱] دو نوع گندم دوروم و خوراکی در استان کرمانشاه تولید می‌شود.[۱۱۵] همچنین ۵۵ مرکز ذخیره‌سازی گندم در استان کرمانشاه وجود دارد که ۶ مرکز دولتی و ۴۹ مرکز متعلق به بخش خصوصی هستند. همچنین ۱۳ کارخانۀ آردسازی نیز در استان کرمانشاه فعالیت دارند.[۱۱۶] همواره ۲۵ درصد از گندم تولیدی سالانۀ استان کرمانشاه به منظور تأمین بذر سال آتی نزد کشاورزان باقی می‌ماند.[۱۱۴] در سال ۱۴۰۰ سطح زیر کشت گندم در استان کرمانشاه ۳۹۴ هزار هکتار بوده که از این میزان ۹۴ هزار هکتار آبی و مابقی دیم بوده‌است. به دلیل خشکسالی میزان تولید گندم در استان کرمانشاه با کاهش ۲۳ درصدی[۱۱۷] همراه بوده، به گونه‌ای که از همین میزان سطح زیر کشت در سال زراعی گذشته ۸۷۰ هزار تن گندم به دست می‌آمد، اما این میزان به ۵۰۰ هزار تن کاهش یافته‌است.[۱۱۸] میزان خسارت خشکسالی به گندمزارهای مناطق گرمسیری کرمانشاه در حدی بوده که در برخی از آن‌ها امکان برداشت گندم وجود نداشته‌است.[۱۱۹]

استان کرمانشاه یکی از تأمین‌کنندگان اصلی ذرت ایران است. در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت ذرت در استان کرمانشاه ۲۶ هزار و ۲۰۰ هکتار بوده‌است که ۲۵۰ هزار تن ذرت دانه‌ای از آن برداشت شده‌است و بر این اساس استان کرمانشاه در رتبۀ دوم تولید ذرت دانه‌ای در میان استان‌های ایران قرار داشته‌است.[۱۲۰] در سال ۱۴۰۰ نیز استان کرمانشاه در رتبۀ سوم تولید ذرت در ایران قرار داشته‌است.[۱۲۱] با توجه به وضعیت آب و هوایی کشت ذرت در استان کرمانشاه به عنوان کشت بهاره و در ابتدای هر سال از اواخر فروردین صورت می‌گیرد و فصل برداشت آن نیز در اوایل پاییز همان سال است. ذرت دانه‌ای در همۀ شهرستان‌های استان کرمانشاه به استثنای دو شهرستان پاوه و سنقر و کلیایی کشت می‌شود. علاوه بر ذرت دانه‌ای، ذرت علوفه‌ای نیز در استان کرمانشاه کشت می‌شود. در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت ذرت علوفه‌ای در استان کرمانشاه ۵۱۷۰ هکتار بوده که ۳۷۰ هزار تن محصول از آن برداشت شده‌است.[۱۲۰]

احداث باغات پسته از اواسط دهۀ ۱۳۷۰ در کرمانشاه آغاز شد. اگرچه مافیای پسته در ایران اجازۀ کاشت این محصول را در دیگر نقاط ایران نمی‌داد، اما به دلیل وقوع خشکسالی در مناطق اصلی کاشت پسته در ایران، مافیای پسته به کاشت این محصول در مناطق پرآب مانند کرمانشاه روی آورد. در شهریور ۱۴۰۰ مجموعاً ۲۳۴ هکتار باغ پسته در استان کرمانشاه وجود داشت که عمدتاً زیر کشت دو رقم پستۀ اکبری و احمدآقایی قرار داشت. در همۀ شهرستان‌های استان کرمانشاه کشت پسته وجود دارد، اما بیشترین میزان باغات پسته مربوط به دو شهرستان اسلام‌آباد غرب و گیلانغرب است.[۱۲۲]

همچنین کاشت زیتون در کرمانشاه از سال ۱۳۷۲ در باغی به وسعت سه هکتار در روستای هیروی شهرستان آغاز شروع شد. در مهر ۱۳۹۱ این سطح به ۱۵۵۰ هکتار رسید.[۱۲۳] در سال ۱۳۹۸ این میزان به ۹۸۲ هکتار کاهش یافته‌است که ۸۵۶ هکتار آن بارور و مابقی نونهال بوده‌اند و بیش از نیمی از آن‌ها به میزان حدود ۵۵۵ هکتار نیز در شهرستان دالاهو قرار داشته‌است.[۱۲۴] در سال ۱۳۹۱ بیشترین سطح زیر کشت زیتون در استان کرمانشاه به ترتیب در شهرستان‌های دالاهو، سرپل ذهاب، قصرشیرین، گیلانغرب، ثلاث باباجانی، پاوه و کرمانشاه بوده‌است.[۱۲۳] ایستگاه تحقیقات زیتون دالاهو در شهرستان سرپل ذهاب که یکی از پنج ایستگاه تحقیقات زیتون در ایران است به پژوهش نظام‌مند در رابطه با زیتون در کرمانشاه می‌پردازد. این ایستگاه تاکنون دو ژنوتیپ زیتون بومی استان کرمانشاه را تحت نام‌های دیره و مشکات شناسایی کرده‌است. رقم زیتون دیره با وزنی بالای ۱۰ گرم از درشت‌ترین زیتون‌های موجود در ایران به شمار می‌آید. علاوه بر این دو رقم زیتون که خاص منطقۀ کرمانشاه هستند، زرد زیتون از ارقام داخلی و نیز کنسروالیا، آمیگدالولیا، مانزانیلا، میشن و سویلانا از ارقام خارجی به دلیل سازگاری با وضعیت آب و هوایی استان کرمانشاه در این استان کاشته می‌شوند.[۱۲۵]

کشت زعفران در استان کرمانشاه سابقه‌ای چند هزار ساله دارد؛[۱۲۶] اما به فراموشی سپرده شده‌بود و احیای کشت آن از اوایل دهۀ ۱۳۹۰ و همزمان با تلاش‌های جهاد کشاورزی برای تغییر الگوی کشت در کرمانشاه آغاز شد. از استان کرمانشاه به عنوان استانی با بهترین شرایط برای کشت زعفران یاد می‌شود و شهرستان‌های صحنه، اسلام‌آباد غرب، سنقر، کرمانشاه و جوانرود بهترین نقاط این استان برای کشت زعفران هستند.[۱۲۷] در سال ۱۳۸۹ تنها نیم هکتار زمین به کشت زعفران اختصاص داشت.[۱۱۲] در سال ۱۳۹۸ سطح زیر کشت زعفران در استان کرمانشاه از ۱۸۵ هکتار به ۳۳۵ هکتار افزایش داده‌شد. همچنین ادارۀ باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه اعلام کرد که در برنامه‌ای سه ساله این میزان را به حدود هزار هکتار خواهد رساند.[۱۲۸] در سال ۱۳۹۹ سطح زیر کشت زعفران در استان کرمانشاه به ۴۲۲ هکتار رسید.[۱۱۲]

نخود یکی دیگر از محصولات کشاورزی استان کرمانشاه است که کشت آن در این منطقه قدمتی طولانی دارد. نخود کرمانشاه یکی از بهترین ارقام نخود در ایران است. استان کرمانشاه با متوسط سطح زیر کشت بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار هکتار و متوسط تولید سالانه ۸۵ هزار تن نخود، نزدیک به ۲۵ درصد از تولید نخود ایران را تأمین می‌کند و در رتبۀ اول تولید این محصول در ایران قرار دارد.[۱۲۹] همچنین سهم استان کرمانشاه از تولید نخود ایران تا ۶۰ درصد نیز رسیده‌است.[۱۳۰] کشت نخود در استان کرمانشاه به دو صورت بهاره و پاییزه انجام می‌شود. کشت نخود در بهار نیازمند آبیاری است و به همین دلیل نخود بهاره را نخود آبی می‌گویند، در حالی که نخود پاییزه با استفاده از آب باران رشد می‌کند.[۱۳۱] اما متوسط عملکرد نخود بهاره در اراضی زراعی استان کرمانشاه ۵۰۰ کیلوگرم در هکتار و همین رقم برای نخود پاییزه یک تن در هکتار است.[۱۳۲] نخود آبی کرمانشاه به دلیل درشتی دانه‌ها، طعم خوب و زودپز بودن شهرت دارد.[۱۳۱] هم نخود پاییزه و هم نخود بهاره در بازۀ زمانی اواخر بهار تا اوایل تابستان برداشت می‌شوند و این بدین معناست که نخود پاییزه باید مدت زیادی در معرض باران بماند.[۱۳۳] از نیمۀ دهۀ ۱۳۹۰ جهاد کشاورزی استان کرمانشاه سطح زیر کشت نخود پاییزه را افزایش داده‌است و به لدیل خشکسالی سهم کشت پاییزه روند صعودی را طی می‌کند. در سال زراعی ۱۳۹۹ سطح زیر کشت نخود در استان کرمانشاه ۱۸۰ هزار هکتار بوده‌است که از این میزان ۱۴۰ هزار هکتار به نخود بهاره و ۴۰ هزار هکتار به نخود پاییزه اختصاص داشته‌است و میزان ۱۱۰ هزار تن نخود از این مزارع برداشت شده‌است. بیشترین سطح زیر کشت نخود در استان به شهرستان کرمانشاه اختصاص داشته‌است.[۱۳۲] اگرچه استان کرمانشاه بزرگترین تولیدکنندۀ نخود در ایران است و محصولات متنوعی مانند نخودچی، آرد نخود خام، آرد نخودچی، لپه، خمیر نخود و غیره از نخود قابل فرآوری است، اما بخش اعظم نخود تولیدی استان کرمانشاه به صورت خام و فرآوری‌نشده با قیمت پایین از این استان خارج شده و تنها کمتر از هزار تن آن در داخل استان فرآوری می‌شود. بخش عظیمی از این محصول به استان آذربایجان شرقی صادر می‌شود و در آنجا با استفاده از آن در شهرستان آذرشهر ۹۵ درصد از لپه و در شهرستان ممقان ۹۹ درصد از نخودچی ایران تولید می‌شود.[۱۳۴] نخستین دستگاه تولید نخودچی در کرمانشاه در سال ۱۳۹۸ وارد استان کرمانشاه شد و اولین واحد تولید نخودچی از بهمن ۱۳۹۸ شروع به کار کرد.[۱۳۰] همچنین از سال ۱۳۹۰ شورای ملی نخود ایران در محل اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان کرمانشاه تشکیل شده که اولین مجمع عمومی مؤسسین آن در تیر ۱۳۹۱ در کرمانشاه برگزار شد.[۱۳۵] این شورا اتحادیه صادرکنندگان نخود را نیز در اتاق بازرگانی کرمانشاه تشکیل داده‌است.[۱۳۶]

یکی از محصولات باغداری در استان کرمانشاه گردو است. تقریباً در همه شهرستان‌های استان باغ گردو وجود دارد، اما بیشترین میزان باغ گردوی استان در شهرستان پاوه قرار دارد. گردوی کرمانشاه به دلیل کوهستانی بودن منطقه و استقرار باغ‌ها در ارتفاعات، دمای مناسب، میزان روغن بالا و عطر و طعم خوب کیفیت بالایی دارد. گردوی تولید شهرستان پاوه نیز به دلیل استفادۀ کم از سم و کود از محصولات سالم به شمار می‌رود. مهم‌ترین ارقام گردوی استان کرمانشاه گردوی چندلر، فرانکت و فرنور است. فصل برداشت گردو در شهرستان‌های گرمسیر کرمانشاه از اوایل شهریور است و در شهرستان‌های سردتر تا اواخر مهر ادامه پیدا می‌کند. گردوی استان کرمانشاه علاوه بر مصرف داخلی به عراق و کشورهای حوزۀ خلیج فارس صادر می‌شود. در سال زراعی ۱۴۰۰ سطح زیر کشت گردو در باغ‌های استان کرمانشاه بیش از ۹۱۹۲ هکتار بوده که ۱۸ هزار و ۴۶۵ تن گردو از آن به دست آمده‌است.[۱۳۷]

آبزیان، دام و طیور

سالانه ۳۶ هزار تن گوشت قرمز در دام‌داری‌های استان کرمانشاه تولید می‌شود که با محاسبهٔ سرانهٔ ۱۳ کیلوگرم گوشت در هر سال، این میزان ۱۰ هزار تن بیش از نیاز استان محسوب می‌شود و مازاد آن به استان‌های قم، تهران، قزوین، اصفهان، و نیز کشورهای کویت، قطر و عمان صادر می‌شود. ۶۰ درصد از تولید گوشت در استان کرمانشاه از دام سبک (گوسفند و بز) و بقیهٔ آن از دام سنگین (گاو اصیل، دو رگه و بومی) استحصال می‌شود.[۱۳۸]

علاوه بر این ۹۰۰ واحد پرورش و تولید گوشت مرغ در استان فعالیت دارد که ظرفیت جوجه‌ریزی آن‌ها ۱۰ و نیم میلیون قطعه عنوان شده‌است. تولید گوشت مرغ در سال‌های ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷، به میزان بیش از ۶۳ هزار تن در هر سال بوده که با احتساب سرانهٔ ۲۶ تا ۲۷ کیلوگرم گوشت مرغ در هر سال، نیاز استان ۵۰ تا ۵۲ هزار تن بوده و مابقی آن به خارج از استان صادر می‌شود.[۱۳۸]

در سال ۱۴۰۰ میزان کل تولیدات آبزیان استان کرمانشاه را ۲۳ هزار تن و ۶۰۵ کیلوگرم بوده‌است. مطابق با این رقم، استان کرمانشاه ۴/۴۸ درصد از آبزیان را در ایران تولید کرده‌است.[۱۱۳] در سال ۱۳۹۹ تعداد ۳۷۷ مزرعۀ پرورش ماهی قزل‌آلا در استان کرمانشاه فعالیت داشته‌اند که ۱۵ هزار و ۴۵۰ تن ماهی قزل‌آلا در آن‌ها تولید شده‌است و از نظر تولید ماهی قزل‌آلا استان کرمانشاه در رتبۀ چهارم کشور ایران قرار داشته‌است. بیشترین میزان تولید ماهی قزل‌آلا در استان کرمانشاه به مزارع پرورش ماهی ریجاب در شهرستان دالاهو مربوط بوده‌است.[۱۳۹] علاوه بر این در شهریور ۱۴۰۰ تعداد ۵۰ مرکز تولید ماهی‌های زینتی در استان کرمانشاه وجود داشته که بیشتر آن‌ها در شهرستان کرمانشاه بوده و تولید آن‌ها در سال ۱۳۹۹ بیش از ۴/۵ میلیون قطعه انواع ماهیان زینتی بوده‌است.[۱۴۰]

پشم نیز یکی دیگر از محصولات دامداران استان کرمانشاه است که شهرت بالایی دارد. پشم کرمانشاهی در کنار پشم مشک‌آباد اراک و پشم سیرجان کرمان سه گونهٔ مرغوب پشم در ایران به‌شمار می‌آیند، و در این میان پشم کرمانشاه به دلیل الیاف بلندی که دارد از دو گونهٔ دیگر مرغوب است، تا جایی که دو گونهٔ دیگر نیز به تنهایی قابل استفاه نیستند و باید حتماً با پشم کرمانشاهی ادغام شوند. تنها در استان کرمانشاه سالانه سه هزار تن پشم تولید می‌شود و بهترین پشم تولیدی در این استان نیز مربوط به شهرستان گیلانغرب است که از گوسفند نژاد سنجابی به دست می‌آید و در صنعت فرش و نساجی مورد استفاده قرار می‌گیرد.[۱۴۱]

صنایع

 
شرکت پالایش نفت کرمانشاه

۵۵/۵ درصد صنعت استان در شهرستان کرمانشاه متمرکز است.[نیازمند منبع] همچنین، استان کرمانشاه با وجود ۳ واحد پتروشیمی فعال و ۲ طرح در دست اجرا قطب سوم پتروشیمی کشور است.[۱۴۲]

پالایشگاه کرمانشاه (قدیمی‌ترین پالایشگاه کشور بعد از آبادان) پتروشیمی کرمانشاه، نیروگاه ۶۴۰ مگاواتی بیستون، نیروگاه سیکل ترکیبی ۱۲۸۸ مگاواتی زاگرس، مجتمع شیمیایی بیستون، باختر بیوشیمی و کیمیای غرب‌گستر، سیمان غرب، چینی کرد، مجتمع کشت و صنعت ماهیدشت (روغن نباتی ناز گل) کشت و صنعت روژین تاک، کاشی بیستون، کاشی کاژه سیمان سامان و کاشی کرد از مهم‌ترین واحدهای صنعتی استان است.[۱۴۳]

پالایشگاه آناهیتا، پلیمر کرمانشاه، ذوب آهن فرامان، پتروشیمی اسلام‌آباد غرب، کاغذ کاوه و از جمله طرح‌های در دست احداث استان می‌باشد.[نیازمند منبع] شهرک صنعتی درودفرامان کرمانشاه که در سال ۱۳۵۰ تأسیس شده‌بود، در تیر ۱۳۹۷ به دلیل مشکلات متعدد به‌طور کامل ورشکسته و تعطیل شد.[۱۴۴]

شرکت ایران‌خودرو در شهرک صنعتی صحنه یک خط تولید خودرو راه‌اندازی کرده‌است. این کارخانه که در سال ۱۳۹۶ افتتاح شد، روزانه ۱۷۵ دستگاه خودروی سواری مونتاژ می‌کند.[۱۴۵]

معادن

کرمانشاه از نظر ذخایر معدنی از استان‌های غنی ایران به شمار نمی‌رود و بیشتر معادن این استان مربوط به مصالح ساختمانی است. با این وجود معادنی همچون هماتیت، دولومیت، منگنز، سیلیس، قیر طبیعی، سنگ و گچ در استان کرمانشاه شناسایی شده‌است.[۱۴۶] در سال ۱۴۰۰ تعداد ۲۷۰ معدن در استان کرمانشاه شناسایی شده‌است که از این تعداد ۱۵۷ معدن فعال و مابقی راکد بوده‌اند. معادن سنگ تزئینی، سنگ لاشه، قیرطبیعی و ... بوده‌است. بیشترین تعداد معادن استان کرمانشاه مربوط به معادن سنگ لاشه است و ۹۵ معدن سنگ لاشه در کرمانشاه شناسایی شده‌است. در شهریور ۱۴۰۰ استاندار کرمانشاه اعلام کرد که نزدیک به ۶۵ درصد از مساحت استان به میزان ۱۶ هزار کیلومترمربع دارای ظرفیت‌های معدنی است.[۱۴۷] معادن استان کرمانشاه در قالب پنج پهنۀ معدنی دسته‌بندی شده‌اند. بر این اساس در پهنۀ سنقر معادن ذخایر فلزی مانند هماتیت، در پهنۀ هرسین معادن سنگ و منگنز، در پهنۀ میانی و در بخش اسلام‌آباد غرب معادن دولومیت، در پهنۀ جوانرود-روانسر معادن سیلیس و در پهنۀ گیلان‌غرب معادن قیر طبیعی و گچ شناسایی شده‌است.[۱۴۶]

محصول معادن کرمانشاه عمدتاً به صورت خام به فروش می‌رسد و به استان‌های دیگر ایران و یا کشورهای خارجی منتقل شده و در آنجا فرآوری می‌شود. در حال حاضر سرمایه‌گذاری چندانی در بخش معدن در استان کرمانشاه انجام نشده‌است و حتی معادن کرمانشاه برای ملزومات اولیه همچون برق نیز با مشکل مواجه هستند. افزون بر این سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) که یک هلدینگ دولتی فعال در بخش معادن ایران است، در ازای مطالعاتی که برای مطالعۀ پنج پهنۀ معدنی در استان کرمانشاه انجام داده، ۲۵ درصد از معادن شناسایی‌شدۀ استان کرمانشاه را تملک کرده‌است و محصولات این معادن به صورت خام از استان کرمانشاه خارج می‌شوند.[۱۴۸] در هریک از معادن استان ۱۰ تا ۱۲ نفر مشغول کار هستند.[۱۴۶]

در استان کرمانشاه معادن قیر طبیعی وجود دارد و ۸۰ درصد منابع قیر طبیعی ایران در استان کرمانشاه قرار دارند. دست‌کم ۶۰ معدن قیر طبیعی فعال و غیرفعال در استان کرمانشاه وجود دارد. بخش عمدۀ منابع قیر طبیعی استان کرمانشاه در شهرستان گیلانغرب قرار دارد و شهرستان قصرشیرین نیز از این نظر در رتبۀ دوم قرار دارد. به طور کلی ۶۷ درصد از منابع قیر طبیعی ایران در شهرستان گیلانغرب قرار دارند.[۱۴۹] همچنین قیر طبیعی معادن گیلانغرب به لحاظ سه ویژگی درصد کربن، هیدروژن و مقدار خاکستر، از بهترین قیرهای طبیعی جهان به شمار می‌آید.[۱۵۰] در سال ۱۳۹۴ حجم برداشت سالانۀ قیر طبیعی از منابع استان کرمانشاه ۱۰۰ هزار تن بوده‌است. انجمن صنفی معادن قیرطبیعی گیلانغرب ذخیرۀ قطعی معادن قیرطبیعی استان کرمانشاه را پنج میلیارد تن اعلام کرده‌است، اما منابع دیگر ارقام پایین‌تری را برای این ذخایر اعلام کرده‌اند.[۱۵۱] اگرچه قیر طبیعی قابل فرآوری بوده و صدها فرآورده از آن قابل استحصال است، اما قیر طبیعی استان کرمانشاه به صورت خام به فروش رسیده و در استان‌های دیگر ایران و یا کشورهای خارجی فرآوری می‌شود.[۱۴۹] در سال ۱۳۹۸ طرحی مبنی بر احداث شهرک تخصصی قیر طبیعی در گیلانغرب از طرف استانداری کرمانشاه مطرح شد، اما اقدام مؤثری برای عملی کردن آن صورت نگرفته‌است.[۱۵۲]

معادن سنگ آهن استان کرمانشاه در پهنه شهرستان سنقر و کلیایی قرار دارند.[۱۴۸]

در شهرستان گیلانغرب معادن سنگ گچ وجود دارد. از ۲ معدن سنگ گچ که دارای بیش از ۶ میلیون تن ذخایر سنگ گچ هستند، سالیانه ۹۰ هزار تن گچ استخراج می‌شود.[۱۵۰]

تجارت

میزان صادرات مواد غذایی، مصالح ساختمانی و صنایع دستی کرمانشاه تنها در ۳ ماه نخست سال ۱۳۸۸ مجموع ۹ درصد از صادرات کل کشور را شامل می‌شود.[۱۵۳] بازارچهٔ مرزی پرویز خان سال ۱۳۸۷ رتبهٔ اول فعالیت را میان بازارچه‌های مرزی کشور کسب کرد.[۱۵۴] در شش ماه اول سال ۱۳۸۷ بیش از ۲۳۸٬۶۵۲ تن کالای غیرنفتی به ارزش ۱٫۵۳۱ میلیون دلار را از مبادی خروجی استان کرمانشاه صادر شد و همچنان مقام اول صادرات به کشور عراق و مقام هشتم صادرات کشور ایران را به خود تخصیص داد.[۱۵۵][پیوند مرده]

در استان کرمانشاه ۵۸ اتحادیهٔ صنفی فعالیت می‌کند که اتاق اصناف استان کرمانشاه بر فعالیت‌های آن‌ها نظارت می‌کند.[۱۵۶]

سرمایه‌گذاری خارجی

در سال ۱۳۹۸ مجموع سرمایه‌گذاری خارجی در استان کرمانشاه ۱۱۰ میلیون یورو بوده‌است. همچنین در ۹ ماه اول سال ۱۳۹۹ مجموع سرمایه‌گذاری خارجی در استان کرمانشاه ۹۲ میلیون یورو بوده‌است.[۱۵۷]

امنیت سرمایه‌گذاری

دفتر مطالعات اقتصادی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی ایران به صورت مستمر در رابطه با وضعیت اقتصادی استان‌های ایران مطالعاتی انجام می‌دهد که پایش شاخص امنیت ملی سرمایه‌گذاری نیز در این مطالعات صورت می‌گیرد. شاخص امنیت ملی سرمایه‌گذاری عددی بین ۰ تا ۱۰ است که ۰ بهترین وضعیت امنیت سرمایه‌گذاری و ۱۰ بیشترین ریسک سرمایه‌گذاری را بیان می‌کند. این شاخص بر اساس سنجیدن مجموعه‌ای شامل ۳۸ مؤلفه از مؤلفه‌های آماری مانند نرخ تورم، نرخ ارز، ضریب نفوذ بیمه و ...، و تعدادی مؤلفه‌های پیمایشی به دست آمده از سرمایه‌گذاران بخش خصوصی تعیین می‌شود.[۱۵۸] در پایشی که در پاییز ۱۳۹۹ برای شناسایی وضعیت ۴ فصل قبل از آن انجام شده‌است، این شاخص برای استان کرمانشاه در مؤلفه‌های پیمایشی ۶/۹۴ و در مؤلفه‌های آماری ۳/۶۵ و در مجموع ۶/۲۸ بوده‌است که جایگاه ۱۰ را برای استان کرمانشاه در میان استان‌های ایران به لحاظ امنیت سرمایه‌گذاری نشان می‌دهد.

این بدین معنی است که استان کرمانشاه به لحاظ ریسک سرمایه‌گذاری دهمین استان امن ایران به شمار می‌آید. در همین پژوهش و در رابطه با وضعیت استان کرمانشاه در پاییز ۱۳۹۹، شاخص «ثبات اقتصاد كلان» برابر با ۷/۴۶ و رتبۀ این استان در میان استان‌های ایران ۲۹ بوده‌است. به لحاظ شفافیت اداری استان کرمانشاه با ۶/۶۴ در جایگاه نهم استان‌های ایران قرار داشته‌است. در رابطه با شاخص «تعریف و تضمین حقوق مالکیت» استان کرمانشاه با ۶/۶۸ در جایگاه ۱۸ بوده‌است. همچنین به لحاظ «ثبات و پیش‌بینی پذیری مقررات و رویه‌های اجرایی» با ۶/۰۲ در رتبۀ ۱۷ بوده‌است. به لحاظ شاخص «مصونیت جان و مال مردم از تعرض» نیز کرمانشاه با ۴/۱۹ در جایگاه ۷ استان‌های ایران قرار داشته‌است.[۱۵۹]

وضعیت مسکن

استان کرمانشاه دارای ۲ هزار و ۸۶ هکتار پهنه‌های ناکارآمد شهری است که این پهنه‌های ناکارآمد به چهار گونهٔ بافت تاریخی، بافت‌های فرسوده میانی، سکونتگاه‌های دارای پیشینه روستایی و اسکان غیر روستایی دسته‌بندی می‌شود. در استان کرمانشاه ۴۰۸٬۷۱۶ نفر در بافت‌های ناکارآمد شهری سکونت دارند، که از این منظر استان کرمانشاه در رتبه پنجم کشور قرار دارد.[۱۶۰] میانگین عمر ساختمان‌ها در کرمانشاه نزدیک به ۲۵ سال است.[۱۶۱]

سهم استان کرمانشاه از طرح مسکن مهر ۴۶ هزار و ۲۸ واحد بوده‌است که بنا بر اعلام مدیرکل راه و شهرسازی استان، از این تعداد تا بهمن ۱۳۹۸ ۳۸ هزار و ۹۵۷ واحد به متقاضیان تحویل داده شده‌است.[۱۶۲]

انجمن صنعت ساختمان استان کرمانشاه در مرکز استان تأسیس شده‌است. به گفتۀ رئیس این انجمن در شهریور ۱۴۰۰ حجم سرمایه‌گذاری سرمایه‌داران بخش خصوصی بخش ساختمان استان کرمانشاه نزدیک به هشت هزار میلیارد تومان است. به گفتۀ وی یک سوم اشتغال و اقتصاد کرمانشاه مربوط به بخش مسکن است.[۱۶۱]

بهداشت و درمان

اولین بیمارستان در استان کرمانشاه در سال ۱۹۱۶ با حمایت میسیونرهای مسیحی توسط یک پزشک زن آمریکایی به نام بلانش ویلسون استد در مرکز استان ساخته‌شد. این بیمارستان که بعداً بیمارستان مسیح نامیده‌شد در حال حاضر غیرفعال است و از آن به عنوان دومین بیمارستان قدیمی ایران یاد می‌شود.[۱۶۳]

در استان کرمانشاه بیمارستان‌ها و درمانگاه‌های زیادی وجود دارند. دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه دارای چند بیمارستان است که بنا بر آمار در سال ۱۳۹۷ بیش از ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر در بیمارستان‌های مربوط به این دانشگاه ویزیت شده‌اند. از این میزان ۲۵۰ هزار نفر بستری شده‌اند و همچنین ۱۳۰ هزار عمل جراحی نیز انجام شده‌است. بیماری‌های آبله‌مرغان، سل و فلج اطفال در استان کرمانشاه ریشه‌کن شده‌است.[۱۶۴] استان کرمانشاه به عنوان قطب پزشکی درمانی غرب کشور هرسال بیماران زیادی را از استانهای مجاور و کشور عراق تحت پوشش قرار می‌دهید. معالجه رسمی اتباع خارجی در استان کرمانشاه تحت عنوان توریست درمانی از سال ۱۳۹۵ فعالیت رسمی خود را آغاز کرده‌است بطوریکه در استان ۹ مرکز درمانی وجود دارند که دارای گواهینامه IPD هستند. مراکز درمانی در سطح استان شامل بیمارستانهای امام خمینی، بیستون، امام حسین، امام علی (ع)، فارابی، شهدا، حضرت معصومه (س) و دکتر محمد کرمانشاهی دارای فعالیت در بخش گردشگری سلامت هستند. همچنین بیمارستانهای سنقر، قصرشیرین و سجاد توانایی خود را برای توریست درمانی اعلام کرده‌اند اما مجوزهای لازم هنوز صادر نشده‌است.

سطر لیست مراکز درمانی استان کرمانشاه
۱ بیمارستان شهید بهشتی کرمانشاه
۲ بیمارستان امام رضا (ع)۷۱۴تختخوابی کرمانشاه
۳ بیمارستان شهدا کرمانشاه
۴ بیمارستان قلب و عروق امام علی (ع) کرمانشاه
۵ امام حسین (ع) کرمانشاه
۶ طالقانی کرمانشاه
۷ رازی کرمانشاه
۸ حضرت معصومه (س) کرمانشاه
۹ امام خمینی (ره) کرمانشاه
۱۰ ۵۲۰کرمانشاه
۱۱ بیستون کرمانشاه
۱۲ شهید فهمیده کرمانشاه
۱۳ دکتر معتضدی کرمانشاه
۱۴ فارابی کرمانشاه
۱۵ سجاد کرمانشاه
۱۶ چهارمین شهید محراب کرمانشاه
۱۷ سینا کرمانشاه
۱۸ مرکز آموزشی درمانی دکتر محمد کرمانشاهی کرمانشاه
۱۹ حضرت ابوالفضل (ع) کرمانشاه
۲۰ مهدیه ۱ کرمانشاه
۲۱ مهدیه ۲(هلال احمر) کرمانشاه
۲۲ کلینیک تخصصی و ویژه مادر کرمانشاه
۲۳ کلینیک فوق تخصصی شهید دکتر محمدرضا فتاحی کرمانشاه
۲۴ پردیس کرمانشاه
۲۵ بیماریهای خاص کرمانشاه
۲۶ ویانا ۷۰۰ تختخوابی کرمانشاه (در دست ساخت)
۲۷ رایانا ۱۵۰ تختخوابی کرمانشاه (در دست ساخت)
۲۸ حکیم ۱۰۰ تختخوابی کرمانشاه (در دست ساخت)
۲۹ مرکز رادیوتراپی و شیمی درمانی۱۵۰ تختخوابی امام رضا (ع) کرمانشاه (در دست ساخت)
۳۰ شهدا هرسین
۳۱ شهید چمران کنگاور
۳۲ دکتر معاون صحنه
۳۳ امام خمینی (ره) سنقر
۳۴ امام خمینی (ره) اسلام‌آباد غرب
۳۵ شهدا سرپل ذهاب
۳۶ حضرت ابوالفضل العباس (ع) قصرشیرین
۳۷ الزهرا (س) گیلانغرب
۳۸ قدس پاوه
۳۹ حضرت رسول (ص) جوانرود
۴۰ بیمارستان روانسر (در دست ساخت)
۴۱ بیمارستان تازه آباد ثلاث باباجانی (در دست ساخت)
۴۲ بیمارستان کرندغرب دالاهو (در دست ساخت)
۴۳ بیمارستان ۵۰ تختخوابی سرپل ذهاب (در دست ساخت)
۴۴ بیمارستان ۱۰۰ تختخوابی اسلام‌آباد غرب (در دست ساخت)
۴۵ بیمارستان ۹۶ تختخوابی قصرشیرین (در دست ساخت)
۴۶ بیمارستان ۱۰۶ تختخوابی تازه تأسیس پاوه (افتتاح شده‌است)

علاوه بر مراکز رسمی درمانی و بیمارستانها سطح استان، در تمامی ۱۴ شهرستان سطح استان درمانگاه‌ها و مراکز پزشکی متعددی قرار دارند که ظرفیت درمانی استان کرمانشاه را افزایش داده‌است. در اسفندماه سال۹۷ تعداد ۲۹۶۴ تخت بیمارستانی در استان کرمانشاه فعال بوده‌است، که ۲۳۲۸ تخت در بخش دانشگاهی و ۶۳۶ تخت در بخش غیردانشگاهی قرار دارد و سرانه استاندارد تخت بیمارستانی نسبت به جمعیت چهار تخت به ازا هر هزار نفر جمعیت است که با ساخت بیمارستانهای جدید آمار سرانه تخت در استان کرمانشاه بهبود می‌یابد.

راه‌ها، حمل و نقل و ترانزیت

ارنست هرتسفلد باستان‌شناس آلمانی کرمانشاه را به سبب قرارگیری‌اش در سرزمین‌های غرب ایران و دسترسی به بین‌النهرین، «دروازهٔ آسیا» نامیده‌است. این نام‌گذاری اهمیت جغرافیایی این منطقه را به دلیل قرارگیری بر سر راه تیسفون-هگمتانه نشان می‌دهد.[۱۶۵]

در سه ماهۀ اول سال ۱۳۹۹ روزانه به طور متوسط ۴۴۱ هزار و ۷۲۶ تردد خودرو در جاده‌های استان کرمانشاه ثبت شده‌است. بیشترین سهم در این میان مربوط به جادۀ بیستون به کرمانشاه بوده‌است.[۱۶۶]

جاده‌ها

 
مسیر بزرگراه ۲ آسیا که به مرز خسروی در استان کرمانشاه ختم می‌شود.

استان کرمانشاه در مسیر جادۀ ۴۸ قرار دارد که بخشی از بزرگراه ۲ آسیا موسوم به بزرگراه بین‌المللی AH2 است که از دنپاسار در جزیره جاوه اندونزی شروع شده و پس از گذشتن از سنگاپور، مالزی، تایلند، میانمار، بنگلادش، هند، نپال و پاکستان، از مرز میرجاوه وارد ایران شده و در مرز خسروی در شهرستان قصر شیرین در استان کرمانشاه خاتمه پیدا می‌کند.[۱۶۷] استان کرمانشاه از طریق این جاده در نقطۀ مرز خسروی به شبکه جاده‌ای بین‌المللی مشرق عربی متصل می‌شود.

علاوه بر این کریدور در دست ساختِ شمال غرب-جنوب شرق (کریدور ۱۰) به طول ۱۴۸۵ کیلومتر که بخشی از مسیر ترانزیتی اوراسیا به شمار می‌آید از استان کرمانشاه عبور می‌کند و این استان از طریق این کریدور در شمال به دو مرز بین‌المللی جلفا (مرز با جمهوری آذربایجان) و بازرگان (مرز با ترکیه) و در جنوب به بندر امام خمینی در استان خوزستان متصل می‌شود. جادۀ میاندوآب به کرمانشاه به طول ۴۵۰ کیلومتر و جادۀ کرمانشاه-هرسین-نورآباد-خرم‌آباد به طول ۱۷۵ کیلومتر بخشی از این کریدور به شمار می‌آیند.[۱۶۸][۱۶۹]

سوانح جاده‌ای

در سال ۱۳۹۷ در مجموع ۴۰۷ نفر در سوانح روی‌داده در جاده‌های استان کرمانشاه کشته‌شده و ۴۷۷۰ نفر نیز زخمی شدند.[۱۷۰]

حمل و نقل هوایی

فرودگاه کرمانشاه در سال ۱۳۵۰ تأسیس شد. در حال حاضر این فرودگاه با بیش از ۱۲۰ پرواز در هفته هاب منطقۀ غرب ایران محسوب می‌شود.[۱۷۱]

همچنین ۲ فرودگاه دیگر نیز در گذشته در استان کرمانشاه ساخته شده که اکنون متروکه شده و از آن‌ها بهره‌برداری صورت نمی‌گیرد. یک فرودگاه در شهرستان اسلام‌آباد غرب و در کیلومتر ۳ جادۀ اسلام‌آباد به حمیل قرار دارد[۱۷۲] و دومی فرودگاه نفت‌شهر است که در نزدیکی نفت‌شهر در شهرستان قصر شیرین واقع شده‌است.[۱۷۳]

حمل و نقل ریلی

ایستگاه راه‌آهن کرمانشاه در ۲۹ اسفند ۱۳۹۶ با حضور رئیس‌جمهور وقت حسن روحانی افتتاح شد. این خط راه‌آهن کرمانشاه را از طریق ایستگاه راه‌آهن ملایر به پایتخت ایران شهر تهران متصل می‌کند.[۱۷۴]

موقعیت نظامی

طی سال‌های جنگ ایران و عراق بخشی از استان کرمانشاه به دلیل جنگ در اختیار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. پس از پایان جنگ نیز بخش‌هایی از این مناطق همچنان در محدودۀ نظامی و امنیتی واقع شد. این وضعیت به دلیل مشکلاتی که به همراه آورده مورد انتقاد برخی مقامات دولتی نیز قرار گرفته‌است. در شهریور ۱۴۰۰ شهریار حیدری نمایندۀ حوزۀ انتخابیه قصرشیرین، سرپل ذهاب و گیلان‌غرب در مجلس شورای اسلامی ضمن انتقاد از مشکلاتی که این وضعیت برای بهره‌برداری از معادن به وجود آورده خواهان آزادسازی این مناطق از منظر شورای عالی امنیت ملی با هدف ایجاد امنیت پایدار و حضور جمعیت در روستاها و مناطق مرزی شد.[۱۷۵]

پایانه‌های مرزی

استان کرمانشاه دارای ۵ مرز رسمی با کشور عراق است. کرمانشاه تنها استانی است که با هر دو بخش اقلیم کردستان عراق و بخش عرب‌نشین کشور عراق دارای مرز مشترک است. کرمانشاه از طریق مرزهای خود به دو استان حلبچه و دیاله در کشور عراق متصل می‌شود. مرز‌های استان کرمانشاه با کشور عراق عبارت‌اند از:[۱۷۶]

  1. گذرگاه مرزی خسروی
  2. گذرگاه مرزی پرویزخان
  3. شوشمی
  4. شیخ‌صله
  5. سومار

جستارهای وابسته

نگارخانه

منابع

  1. مرکز آمار ایران، سرشماری سال ۱۳۹۵
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ خبرگزاری کردپرس: هوشنگ بازوند به عنوان استاندار کرمانشاه معرفی شد، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
  3. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): شماره تلفن‌های استان كرمانشاه هشت رقمی می‌شود، نوشته‌شده در ۱۵ تیر ۱۳۹۳؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ کتاب استان‌شناسی کرمانشاه، پایگاه کتاب‌های درسی، اداره کل نظارت بر نشر و توزیع مواد آموزشی.
  5. ایران بایگانی‌شده در ۱ سپتامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine، درگاه ملی خدمات الکترونیکی ایران.
  6. http://andisheh-kermanshah.ir/index.php/article/202-نگاهی-اجمالی-به-پیشینه-کرمانشاه-در-دوران-قبل-از-اسلام بایگانی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine «اندیشهٔ کرمانشاه» نگاهی اجمالی به پیشینه کرمانشاه در دوران قبل از اسلام.
  7. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اوت ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۱ آوریل ۲۰۲۰.
  8. اداره راه و ترابری استان کرمانشاه[پیوند مرده] بازدید در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰
  9. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۵۵۴ آبادی کرمانشاه خالی از سکنه‌اند، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۴ مهر ۱۳۹۷.
  10. ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه: روستاهای هدف گردشگری استان کرمانشاه؛ بایگانی‌شده در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۴ مهر ۱۳۹۷.
  11. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): رئیس شورای استان کرمانشاه: بنا داریم شورای استان را فعال کنیم، نوشته‌شده در ۲۶ بهمن ۱۳۹۳؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
  12. پایگاه اطلاع‌رسانی شورای عالی استان‌ها: قانون تشکیلات، وظایف و اختیارات و انتخاب شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران؛ بایگانی‌شده در ۸ ژوئیه ۲۰۲۰ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
  13. پایگاه اطلاع‌رسانی شورای عالی استان‌ها: نمایندگان شورای اسلامی استان کرمانشاه در شورای عالی استان‌ها مشخص شدند، نوشته‌شده در ۲۶ آذر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
  14. خبرگزاری برنا: زندگینامۀ آیت‌الله مصطفی علماء نماینده ولی‌فقیه و امام جمعۀ کرمانشاه، نوشته‌شده در ۴ اسفند ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۹ دی ۱۳۹۸.
  15. دیاکونوف. «فصل اول». در تاریخ ماد. انتشارات پیام. ۱۰۱.
  16. ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ ۱۶٫۳ «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۱۶.
  17. http://www.hamshahrionline.ir/details/45140
  18. http://www.aftabir.com/articles/view/social/tourism/c4c1269761868_kermanshah_p1.php/کرمانشاه-گهواره-تمدن-ایران-باستان-دارای-بیشترین
  19. http://andisheh-kermanshah.ir/index.php/article/202-نگاهی-اجمالی-به-پیشینه-کرمانشاه-در-دوران-قبل-از-اسلام بایگانی‌شده در ۱۰ آوریل ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine «اندیشهٔ کرمانشاه» نگاهی اجمالی به پیشینه کرمانشاه در دوران قبل از اسلام.
  20. نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ معاصر: از آغاز سلطنت قاجارها تا سرانجام فتحعلیشاه، به اهتمام عبدالکریم جربزه دار، تهران: اساطیر، چاپ دوم: ۱۳۹۱، ص ۲۹.
  21. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۱۹.
  22. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۵ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۱۶.
  23. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۲ دشت کرمانشاه در حال نشست است، نوشته‌شده در ۲۰ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  24. خبرگزاری کُردپرس: خشکسالی و حکمرانی غلط در حوزۀ آب، تهدیدی جدی برای رشد جمعیت، نوشته‌شده در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰.
  25. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۳ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۴ ژوئیه ۲۰۱۶.
  26. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ فوریه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۹.
  27. http://www.seymare.com/گفتگو/خبر/149-2013-10-24-02-03-25.html[پیوند مرده]
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ دانشنامۀ ایرانیکا: زبان‌های تُرکی ایران (به انگلیسی)، نوشتۀ میشاییل نوپل، نوشته‌شده در ۱ ژانویۀ ۲۰۰۰، بازبینی‌شده در ۱۵ آوریل ۲۰۱۰؛ بازدید در ۱۷ ژانویهٔ ۲۰۲۰.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): نگاهی به موقعیت شهرستان کنگاور در منطقه، نوشته‌شده در ۲۷ مهر ۱۳۹۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ گودرزی‌نژاد، ۱۳۵۲: ص ۵-۶.
  31. سلطانی، محمدعلی. ۱۳۷۴. جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، ج ۱، تهران: مؤسسۀ فرهنگی نشر سها، چاپ اول.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ http://kermanshah.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=30831
  33. زندگانی سردار کابلی، کیوان سمیعی، ص ۵۵، چاپ گیلان، چاپ اول
  34. http://tollab-ksh.ir/index.php/bozorgan/83-ulama بایگانی‌شده در ۱۹ مه ۲۰۱۶ توسط Wayback Machine مجمع نمایندگان طلاب و فضلای استان کرمانشاه. زندگی‌نامه علمای کرمانشاه
  35. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۱۳۰۰ عراقی در کرمانشاه زندگی می‌کنند، نوشته‌شده در ۲۱ فروردین ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  36. طرح بررسی و سنجش شاخص‌های فرهنگ عمومی کشور (شاخص‌های غیرثبتی){گزارش}:استان کرمانشاه/به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور؛ مدیر طرح و مسئول سیاست گذاری:منصور واعظی؛ اجرا:شرکت پژوهشگران خبره پارس -شابک:۱–۵۷–۶۶۲۷–۶۰۰–۹۷۸ *وضعیت نشر:تهران-موسسه انتشارات کتاب نشر ۱۳۹۱ *وضعیت ظاهری:۲۹۶ ص:جدول (بخش رنگی)، نمودار (بخش رنگی)
  37. دادگاه استرالیا برای بررسی پناهندگی: درخواست مشورت، کُردها در کرمانشاه ایران، نوشته‌شده در ۲۲ فوریۀ ۲۰۰۸؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
  38. کوردیش پراجکت: کرمانشاه؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
  39. حوزۀ هنری سازمان تبلیغات اسلامی استان کرمانشاه: آشنایی با فرهنگ و نژاد استان کرمانشاه؛ آرشیوشده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۸؛ بازدید در ۵ سپتامبر ۲۰۲۱.
  40. بایندر، ۱۳۷۰: ص ۳۸۲.
  41. بایندر، ۱۳۷۰: ص ۴۰۳.
  42. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۴۵ امامزاده در استان کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
  43. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): گذری بر بناهای مذهبی کرمانشاه (۱۵): زیارتگاه اویس قرنی، نوشته‌شده در ۱۱ مهر ۱۳۸۹؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
  44. امام جمعه‌زاده، سیدجواد و ویسی، سارا. اهل حق (یارسان) مطالعۀ مردم‌شناسانۀ گروهی از شیعیان غالی استان کرمانشاه، در شیعه‌شناسی، دورۀ ۱۳، شمارۀ ۵۰، تابستان ۱۳۹۴، صص ۱۳۴-۱۰۳؛ صص ۱۳۱-۱۳۰؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
  45. دانشگاه آزاد کرمانشاه بایگانی‌شده در ۹ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
  46. «روزنامه سلام کرمانشاه». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۰.
  47. «LAK TRIBE – Encyclopaedia Iranica». www.iranicaonline.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۴.
  48. گردشگری استان کرمانشاه بایگانی‌شده در ۷ فوریه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۰۹.
  49. ایل کلهر در دوره مشروطیت، علیرضا گودرزی انتشارات کرمانشاه، ۱۳۸۱
  50. «kermanshah». Iran Chamber Society. دریافت‌شده در ۲۷ مارس ۲۰۱۰.
  51. وزارت کشور، سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور بایگانی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine: مرجع شهرهای ایران. بازدید: مارس ۲۰۱۰.
  52. مرجع شهرهای ایران بایگانی‌شده در ۱۰ مارس ۲۰۱۰ توسط Wayback Machine، بازدید: فوریه ۲۰۱۰.
  53. دن وودینگ.arrest of the Assyrian leader of the kermanshah church in iran.february21,2010
  54. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اکتبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۴ اکتبر ۲۰۱۷.
  55. «مرگ لهجه‌ها». روزنامهٔ ابتکار. ۶ بهمن ۱۳۸۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۲۷ سپتامبر ۲۰۱۰.
  56. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۱۳۴ عنوان کتاب در کرمانشاه به چاپ رسید، نوشته‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۷؛ بازدید در ۲۳ دی ۱۳۹۷.
  57. ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): سخنرانی انتقادی و جنجالی کزازی درباره «بی‌توجهی به مفاخر کرمانشاه»، نوشته‌شده در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۸.
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ ۵۸٫۲ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): مراسم «کتاب سال» در کرمانشاه برگزار می‌شود، نوشته‌شده در ۵ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۵ خرداد ۱۴۰۰.
  59. دومین نمایشگاه کتاب در استان کرمانشاه، در نشریۀ تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، پاییز ۱۳۷۷، شمارۀ ۳۰ ISC، ص ۸۶؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  60. نمایۀ فصلنامۀ پیام کتابخانه، سال هفتم تا دهم (۱۳۷۶ - ۱۳۷۹)، در نشریۀ تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، بهار و تابستان ۱۳۸۱، شمارۀ ۴۴ و ۴۵ ISC، صص ۷۱-۱۳۳؛ ص ۱۰۱-۱۰۲؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  61. خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): حضور ۵۰۰ ناشر در دهمین نمایشگاه کتاب استان کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۷ مهر ۱۳۹۳؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  62. خبرگزاری مهر: پانزدهمین نمایشگاه کتاب آذر ماه در کرمانشاه برگزار می‌شود، نوشته‌شده در ۲۴ شهریور ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  63. روزنامۀ باختر: کرمانشاه از نظر تعداد و زیربنای کتابخانه‌های عمومی رتبه دوازدهم را دارد، نوشته‌شده در ۲۱ شهریور ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.
  64. نامۀ فرهنگ رازی: کرمانشاه در گذر سال‌ها، نوشته‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  65. سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۳۵۳-۳۵۶.
  66. خبرآنلاین: محمدرضا درند: ادارۀ ارشاد کرمانشاه، مانعِ مستقل‌شدن انجمن هنرهای نمایشی استان است، نوشته‌شده در ۲۹ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  67. خبرآنلاین: ایرادات «مستقل‌شدن» برای انجمن هنرهای نمایشی استان‌ها، نوشته‌شده در ۲۵ خرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  68. ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): برگزیدگان جشنوارۀ استانی تئاتر کرمانشاه معرفی شدند، نوشته‌شده در ۲۸ آذر ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  69. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): اولین جشنوارۀ فصلی تئاتر استانی در کرمانشاه برپا شد، نوشته‌شده در ۲۳ آذر ۱۳۸۳؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  70. ادارۀ فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه: جشنوارۀ تئاتر استانی کرمانشاه به کار خود پایان داد، نوشته‌شده در ۲۱ مهر ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  71. خبرگزاری مهر: اولین جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر خیابانی در هرسین برگزار می‌شود، نوشته‌شده در ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  72. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): دومین جشنوارۀ منطقه‌ای تئاتر خیابانی هرسین آغاز شد، نوشته‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  73. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): پا به پای انجمن سینمای جوان کرمانشاه از ۶۴ تا ۹۸، نوشته‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  74. خبرگزاری صدا و سیما: فراخوان ارسال آثار به جشنوارۀ منطقه‌ای شبدیز در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۹ آذر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  75. خبرگزاری تسنیم: جشنوارۀ منطقه‌ای سینمای جوان «شبدیز» در کرمانشاه برگزار می‌شود، نوشته‌شده در ۲ دی ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
  76. برگزاری جشنوارۀ بین‌المللی فیلم فجر در کرمانشاه، در روزنامۀ وطن امروز، شمارۀ ۱۰۵۳، سه‌شنبه ۲۶ دی ۱۳۹۱؛ بازدید در ۱ تیر ۱۳۹۸.
  77. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): «دالاهو» رسماً شهر ملی تنبور شد، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
  78. «شبکه زاگرس کرمانشاه ماهواره‌ای شد». خبرگزاری فارس. ۲۸ بهمن ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۶ آوریل ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۶ دی ۱۳۹۸.
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرونا صنعت گردشگری را زمین‌گیر کرد/ «تنبور» جزو لاینفک آیین‌های مردم دالاهو است، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
  80. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): اطلس صنایع دستی اورامانات تدوین می‌شود، نوشته‌شده در ۲۰ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۰ شهریور ۱۴۰۰.
  81. سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۲۴۰-۲۲۳.
  82. ۸۲٫۰ ۸۲٫۱ سلطانی، ۱۳۷۴: ص ۲۲۳-۲۱۶.
  83. همشهری آنلاین: تشکیل فدراسیون ورزش‌‌های بومی و محلی ایدۀ خوبی است، نوشته‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۸۸؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
  84. شبکۀ ملی مدارس (رشد): اطلاعات استان کرمانشاه؛ بازدید در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸.
  85. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پیش‌بینی ثبت‌نام ۱۴ هزار دانش‌آموز در مدارس غیردولتی کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸.
  86. شیریان، محمدحسین. تاریخ مطبوعات استان کرمانشاه (از سال ۱۳۲۴ ه.ق/۱۲۸۵ تا ۱۳۹۱ ه.ش)، کرمانشاه: مؤلف، چاپ اول: ۱۳۹۲، ص ۲۰۵.
  87. باشگاه خبرنگاران جوان: دانشکدۀ پرستاری و مامایی کرمانشاه یکی از قدیمی‌ترین دانشکده‌های پرستاری و مامایی در کشور، نوشته‌شده در ۱۴ بهمن ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱۹ شهریور ۱۴۰۰.
  88. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۲ درصد دانشجویان کشور در استان کرمانشاه تحصیل می‌کنند، نوشته‌شده در ۴ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۲۳ شهریور ۱۳۹۶.
  89. «دیار شیرین و فرهاد». وبگاه آفتاب. ۱۱ دی ۱۳۸۶. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰. مجله خانواده سبز
  90. ابوالحسن باقری نسب (۸ فروردین ۱۳۸۹). «کرمانشاه گهواره تمدن دارای بیشترین تنوع آثار تاریخی است». خبرگزاری آفتاب. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ آوریل ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۰ اوت ۲۰۱۰. روزنامه اطلاعات
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ خان‌حسنی و دیگران، ۱۳۹۷، ص ۹۰.
  92. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): هم‌اکنون ۱۵ سد در استان کرمانشاه در دست اجرا و مطالعه است/استاندار: با اتمام کار سدهای در حال مطالعه و ساخت، چهرۀ استان کرمانشاه متحول خواهد شد، نوشته‌شده در ۱۷ مرداد ۱۳۸۵؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  93. همشهری آنلاین: ذخیره بیش از یک میلیارد مترمکعب آب در سدهای کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۹ فروردین ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  94. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه ۱۴۰ گونۀ گیاهی شناسایی‌شده دارد، نوشته‌شده در ٢ مهر ١٣۹۹؛[پیوند مرده] بازدید در ۲ مهر ۱۳۹۹.
  95. ۹۵٫۰ ۹۵٫۱ ۹۵٫۲ ۹۵٫۳ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): جمعیت کرمانشاه از پیک "جوانی" عبور کرده‌است، نوشته‌شده در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۰ خرداد ۱۳۹۷.
  96. خبرگزاری کُردپرس: کرمانشاه با ۱۹۵ هزار سالمند در ردۀ هشتم کشور قرار دارد، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۷ اکتبر ۲۰۱۸ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۷.
  97. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه هشتمین استان «پیرِ» کشور است، نوشته‌شده در ۹ مهر ١٣۹۹؛ بازدید در ۹ مهر ۱۳۹۹.
  98. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ۶/۷ درصد عشایر کشور در کرمانشاه هستند، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۸.
  99. رتبه‌بندی استان‌های کشور به لحاظ توسعه‌یافتگی صنعتی، نوشتۀ سید هاشم هدایتی، در تاریخ ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۵؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
  100. ۱۰۰٫۰ ۱۰۰٫۱ فرارو: کدام استان‌ها در تولید کشور نقش بیشتری دارند؟، نوشته‌شده در ۲۰ آذر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۹ شهریور ۱۳۹۶.
  101. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): نرخ بیکاری کرمانشاه در تابستان اعلام شد، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۸.
  102. رادیو فردا: نوبخت نرخ بیکاری ۶۰ درصدی در برخی از شهرهای ایران را تکذیب کرد، نوشته‌شده در ۱۱ مهر ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۱ مهر ۱۳۹۶.
  103. باختر: با بیش از ۶۰ درصد، کرمانشاه دارای بالاترین رتبۀ «بیکاری زنان» در کشور، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ۱۳۹۶؛ بایگانی‌شده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۷ توسط Wayback Machine بازدید در ۲۵ مهر ۱۳۹۶.
  104. مرکز آمار ایران: چکیدۀ نتایج طرح آمارگیری نیروی کار، پاییز ۹۶؛ بازدید در ۱۰ اسفند ۱۳۹۶.
  105. پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران: صعود ۹ پله‌ای کرمانشاه در شاخص فضای کسب و کار در زمستان ۹۷، نوشته‌شده در ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بایگانی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۸ مرداد ۱۳۹۸.
  106. تابناک: در سال ۹۷، فلاکت در کدام استان‌ها بیشتر بود؟، نوشته‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲ خرداد ۱۳۹۸.
  107. خبرگزاری کُردپرس: ۸۴ درصد اقتصاد استان کرمانشاه در دست بخش خصوصی است، نوشته‌شده در ۱۹ دی ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۱۹ دی ۱۳۹۷.
  108. ۱۰۸٫۰ ۱۰۸٫۱ فقر و نابرابری، رفتار پس‌انداز خانوار، تورم دهک‌ها، نوشتۀ مجید عینیان و داود سوری، به سفارش دفتر طرح‌های پژوهشی «مؤسسۀ عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی، ۱۳۹۵-۱۳۹۴؛ صص ۴۱، ۵۰ و ۵۷.
  109. مرکز آمار ایران: ضریب جینی سال‌های ۹۴-۱۳۸۹، تهیه‌شده در دفتر جمعیت، نیروی کار و سرشماری، مرداد ۱۳۹۵؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  110. [بی نا]. "Kermanshah". Thetis Travel Agency. Archived from the original on 3 August 2010. Retrieved 3 September 2010.
  111. ۱۱۱٫۰ ۱۱۱٫۱ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): حدود ۳۹۴ هزار هکتار زمین در کرمانشاه زیر کشت گندم رفته‌است، نوشته‌شده در ۲۲ فروردین ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ ۱۱۲٫۲ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): هزار و ۷۰۰ کیلوگرم زعفران در کرمانشاه برداشت می‌شود، نوشته‌شده در ۲۱ آبان ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  113. ۱۱۳٫۰ ۱۱۳٫۱ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): بیش از چهار درصد محصولات کشاورزی کشور در کرمانشاه تولید می‌شود، نوشته‌شده در ۱۹ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  114. ۱۱۴٫۰ ۱۱۴٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه رتبه پنجم تولید گندم کشور را دارد، نوشته‌شده در ۳۰ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  115. ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ خبرگزاری فارس: كرمانشاه رتبۀ چهارم توليد گندم كشور را کسب کرد، نوشته‌شده در ۲۶ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  116. ۱۱۶٫۰ ۱۱۶٫۱ تابناک کرمانشاه: تولید گندم در کرمانشاه ۲ برابر نیاز مصرف سالیانۀ استان است، نوشته‌شده در ۲۵ آبان ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۱ شهریور ۱۴۰۰.
  117. خبرگزاری موج: تولید گندم در کرمانشاه ۲۳ درصد افت داشته است، نوشته‌شده در ۳۱ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۱ شهریور ۱۴۰۰.
  118. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): برداشت گندم در کرمانشاه آغاز شد/ برآورد کاهش تولید به‌دلیل خشکسالی، نوشته‌شده در ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  119. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): کاهش ۲۰۰ هزار تنی تولید گندم در کرمانشاه به دنبال خشکسالی کم‌سابقه، نوشته‌شده در ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  120. ۱۲۰٫۰ ۱۲۰٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): مدیر زراعت کرمانشاه: رتبۀ دوم تولید ذرت دانه‌ای کشور را داریم، نوشته‌شده در ۲۳ شهریور ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  121. خبرگزاری صدا و سیما: کشت ذرت دانه‌ای در بیش از ۹ هزار هکتار از مزارع کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۶ تير ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۴ شهریور ۱۴۰۰.
  122. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): مدیر باغبانی استان: کرمانشاه از مناطق مستعد کشت پسته‌ است، نوشته‌شده در ۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  123. ۱۲۳٫۰ ۱۲۳٫۱ باشگاه خبرنگاران جوان: درخت زیتون در کرمانشاه با عمری بیش از هزاران سال، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  124. خبرگزاری فارس: برداشت بیش از ۳۵۰۰ تن زیتون از باغ‎‌های کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۵ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  125. رازی پرس: استان کرمانشاه استعداد تبدیل‌شدن به قطب کشاورزی در کشت محصول استراتژیک پسته و از طرفی پتانسیل توسعه باغات زیتون در مناطق نیمه‌گرمسیری استان را دارد، نوشته‌شده در ۱۳ بهمن ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  126. خبرگزاری فارس: کشت زعفران به روش ابداعی «ناسا»/ قدمت ۳ هزار سالۀ طلای سرخ در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۰ دی ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  127. باشگاه خبرنگاران جوان: کرمانشاه بهترین شرایط را برای کشت زعفران دارد، نوشته‌شده در ۱۰ آبان ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  128. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کشت زعفران در کرمانشاه به ۱۰۰۰ هکتار رسید، نوشته‌شده در ۲۴ مهر ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  129. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): شهرت جهانی نخود کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۶ بهمن ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  130. ۱۳۰٫۰ ۱۳۰٫۱ خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): نخود در کرمانشاه و بیکاران به دنبال نخود سیاه، نوشته‌شده در ۳ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  131. ۱۳۱٫۰ ۱۳۱٫۱ حبوباتو: پخش نخود آبی کرمانشاه در سراسر کشور؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  132. ۱۳۲٫۰ ۱۳۲٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): برآورد تولید ۱۱۰ هزار تن نخود در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۷ خرداد ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  133. مارچ‌گروپ: زمان برداشت نخود پاییزۀ کرمانشاه؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  134. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): فرآوری «نخود» برگ برندۀ کرمانشاه برای اشتغال‌زایی، نوشته‌شده در ۵ بهمن ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  135. اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان کرمانشاه: برگزاری اولین مجمع عمومی مؤسسین شورای ملی نخود ایران، نوشته‌شده در ۲۸ تیر ۱۳۹۱؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  136. خبرگزاری مهر: سومین جلسۀ شورای ملی نخود در کرمانشاه برگزار شد/تأکید بر ضرورت مکانیزه کردن کشت محصول، نوشته‌شده در ۴ اردیبهشت ۱۳۹۲؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  137. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): برآورد تولید ۱۸۰۰۰ تن گردو در باغات کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۱ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۲۱ شهریور ۱۴۰۰.
  138. ۱۳۸٫۰ ۱۳۸٫۱ خبرگزاری کُردپرس: کرمانشاه ۱۰ هزار تن تولید گوشت قرمز مازاد بر نیاز دارد، نوشته‌شده در ۶ بهمن ۱۳۹۷؛ بایگانی‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine بازدید در ۷ بهمن ۱۳۹۷.
  139. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، پیش‌بینی تولید ۱۶ هزار تن ماهی قزل‌آلا در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  140. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پشت این آکواریوم‌ها بازار مالی بزرگی نهفته است، نوشته‌شده در ۳۰ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۳۰ شهریور ۱۴۰۰.
  141. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پشم تولیدی کرمانشاه سامان می‌گیرد، نوشته‌شده در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۹.
  142. «شاخص های اقتصادی مهم صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه» (PDF). سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه. ۱۰ اسفند ۱۳۹۹.
  143. «50واحد مهم صنعتي استان كرمانشاه در پایان شهریور ماه 96». سازمان صنعت، معدن و تجارت استان کرمانشاه. مهر ۱۳۹۶.
  144. سایت تحلیلی-خبری عصر ایران: سونامی تعطیلی صنعت در کرمانشاه (عکس)، نوشته‌شده در ۱۱ تیر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۳ تیر ۱۳۹۷.
  145. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): خیز «ایران‌خودرو» کرمانشاه برای تولید سالانه ۱۰۰ هزار دستگاه، نوشته‌شده در ۱۴ مهر ١٣۹۹؛ بازدید در ۱۴ مهر ۱۳۹۹.
  146. ۱۴۶٫۰ ۱۴۶٫۱ ۱۴۶٫۲ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): گاهی با یک مصوبه باید کرکرۀ معادن را پایین بکشیم، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  147. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): نمی‌توانیم به بهانه معارضین محلی ظرفیت‌های معدنی کرمانشاه را بلاتکلیف بگذاریم، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  148. ۱۴۸٫۰ ۱۴۸٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): نگرانیِ از دست رفتن برخی معادن کمیاب در کرمانشاه، نوشته‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  149. ۱۴۹٫۰ ۱۴۹٫۱ خبرگزاری فارس: ۶۷ درصد قیر طبیعی کشور در گیلانغرب استخراج می‌شود/ جای خالی «صنایع تبدیلی قیر» در شهرستان، نوشته‌شده در ۲ مهر ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  150. ۱۵۰٫۰ ۱۵۰٫۱ ایران‌کالا: چوب حراج به معادن قیر طبیعی گیلانغرب، نوشته‌شده در ۲۴ تیر ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  151. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): ذخیرۀ قطعی معادن قیر طبیعی کرمانشاه ۵ میلیارد تن است، نوشته‌شده در ۱۳ دی ۱۳۹۴؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  152. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): معطلی شهرک تخصصی قیر طبیعی گیلانغرب ۲ ساله شد، نوشته‌شده در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  153. [بی نا]. «تاریخچه شرکت پالایش نفت کرمانشاه». شرکت پالایش نفت کرمانشاه. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۰.
  154. [بی نا]. «دریاچه «تاق بستان» در محاصره غرفه‌های فروش». مؤسسه فرهنگی قدس. پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |تاریخ بازیابی= نیاز به وارد کردن |پیوند= دارد (کمک)
  155. سازمان بازرگانی استان کرمانشاه بازدید در ۲۱ اوت ۲۰۰۹
  156. خبرگزاری کُردپرس: اتحادیه‌های صنفی استان کرمانشاه تعطیل شد، نوشته‌شده در ۱۵ مهر ١٣۹۹؛[پیوند مرده] بازدید در ۱۵ مهر ۱۳۹۹.
  157. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه استان چهارم کشور در جذب سرمایه‌گذاری خارجی صنعتی، نوشته‌شده در ۲۲ دی ١٣۹۹؛ بازدید در ۲۲ دی ۱۳۹۹.
  158. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، کرمانشاه دهمین استان امن سرمایه‌گذاری در ایران است، نوشته‌شده در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
  159. پایش امنیت سرمایه‌گذاری به تفکیک استان‌ها و حوزه‌های کاری ۱۲، پاییز ۱۳۹۹، شمارۀ مسلسل ۱۷۵۷۸، منتشرشده در ۶ تیر ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
  160. خبرگزاری کردپرس: ۴۰۸ هزار کرمانشاهی در بافت‌های ناکارآمد شهری سکونت دارند، نوشته‌شده در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۵ بهمن ۱۳۹۸.
  161. ۱۶۱٫۰ ۱۶۱٫۱ خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، یک مسئول: صاحبان این ۸۰۰۰ میلیارد تومان حق اظهار نظر ندارند، نوشته‌شده در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.
  162. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): پروندۀ «مسکن مهر» کرمانشاه امسال بسته می‌شود، نوشته‌شده در ۱۹ بهمن ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۹ بهمن ۱۳۹۸.
  163. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): حال و روز ناخوش دومین بیمارستان تاریخی ایران، نوشته‌شده در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  164. خبرگزاری کُردپرس: ۱۳۰ هزار عمل جراحی در بیمارستان‌های دولتی علوم پزشکی کرمانشاه، نوشته‌شده در ۲۳ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۲۳ مرداد ۱۳۹۸.
  165. همزه‌ای، محمدرضا. ۱۳۸۵. جایگاه غرب ایران در تمدن ایرانی، در سرآغازی بر پژوهش‌های دانش بومی و فرهنگ شفاهی غرب ایران، کرمانشاه: دانشگاه رازی، ۱۳۸۵؛ ۲۰۲–۱۳۱؛ ص ۱۳۸.
  166. خبرگزاری کار ایران (ایلنا): روزانه حدود ۴۴۲ هزار تردد در کرمانشاه ثبت شد، نوشته‌شده در ۳ تیر ۱۳۹۹؛ بازدید در ۱۵ شهریور ۱۴۰۰.
  167. «Asian Highway Route Map» (PDF). The United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (UN ESCAP). دریافت‌شده در ۱۱ نوامبر ۲۰۱۶.
  168. عصر خودرو: استقبال ایتالیا‌ برای تکمیل کریدور شمال-جنوب‌غرب، نوشته‌شده در ۲۳ اسفند ۱۳۹۵؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  169. خبرگزاری صدا و سیما: اهمیت کریدور شمال غرب به جنوب غرب در رونق اقتصادی کشور، نوشته‌شده در ۲۰ اسفند ۱۳۹۹؛ بازدید در ۸ شهریور ۱۴۰۰.
  170. «سانحه رانندگی در دالاهو یک کشته و ۴ زخمی به جا گذاشت». خبرگزاری کردپرس. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۸.[پیوند مرده]
  171. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، آمادۀ راه‌اندازی پرواز کرمانشاه-نجف هستیم، نوشته‌شده در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  172. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، شاخ به شاخ شدن پراید و کامیون مرگ پدر و پسر کرمانشاهی را رقم زد، نوشته‌شده در ۳۰ مرداد ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  173. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): «نفت‌شهری‌ها» در حسرت بازگشت، نوشته‌شده در ۲ خرداد ۱۳۹۷؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  174. خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا): راه‌آهن کرمانشاه با حضور رییس‌جمهور افتتاح شد، نوشته‌شده در ۲۹ اسفند ۱۳۹۶؛ بازدید در ۱۶ شهریور ۱۴۰۰.
  175. خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا): کرمانشاه نیازمند همایش بین‌المللی سرمایه‌گذاری معدن است، نوشته‌شده در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰؛ بازدید در ۱۸ شهریور ۱۴۰۰.
  176. اتاق مشترک بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و عراق: کرمانشاه ۵ مرز رسمی با عراق دارد، نوشته‌شده در ۱۹ مرداد ۱۳۹۸؛ بازدید در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰.

کتاب‌شناسی

  • بایندر، هنری. ۱۳۷۰. سفرنامهٔ هنری بایندر: کردستان، بین‌النهرین و ایران، ترجمهٔ کرامت‌الله افسر، تهران: انتشارات فرهنگسرا (یساولی)، چاپ اول.
  • خان‌حسنی، معصومه، خداکرمی، یحیی، جلیلیان، نسترن و جلیلی عادل. ۱۳۹۷. رویشگاه نیلوفر آبی زرد در استان کرمانشاه، در طبیعت ایران، شمارهٔ ۳، پیاپی ۱۰، مرداد و شهریور ۱۳۹۷؛ صص ۹۵–۸۸.
  • گودرزی‌نژاد، شاپور. ۱۳۵۲. کنگاور: جغرافیای انسانی و اقتصادی، مجلۀ گزارش‌های جغرافیایی، نشریۀ شمارۀ ۱۰، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسۀ جغرافیا، طرح پژوهشی کُردستان، دی‌ماه ۱۳۵۲.