باز کردن منو اصلی
خطوط راه‌آهن ایران
نقشه خطوط ریلی راه‌آهن ایران سال ۹۸
عملیات
راه‌آهن ملی راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران
مجری اصلی RAI, Tooka rail, Samand rail,
آمار
مسافر ۲۴٫۴۸ میلیون نفر (سال ۹۶)
مسافر به کیلومتر ۱۲٫۹۱ میلیارد نفر-کیلومتر(۱۳۹۶)
بار ۳۰٫۲۹۹ میلیون تن(۱۳۹۶)
طول مجموعه
مجموع ۱۰٬۳۹۲ کیلومتر (۶٬۴۵۷ مایل)
دو خطه ۱۴۲۶ کیلومتر
راه‌آهن برقی ۱۴۶ کیلومتر
مسیر سریع‌السیر ۱۶۰ کیلومتر
واگن
فاصله چرخ ۱۴۳۵
۱۵۲۰
۱۶۷۶
برق رسانی
اصلی ۲۵ kV 50 Hz AC
خصوصیات
تعداد تونل ۱۰۵
طول تونل ۱۲۰ کیلومتر
طولانی ترین تونل ۳۰۰۰
تعداد پل ۳۵۰
طولانی ترین پل ۷۵۰ متر
تعداد ایستگاه قطار ۴۹۷
بلندترین ارتفاع ۲۵۰۰ متر
پایین ترین ارتفاع ۲۰- متر

کشور ایران، در حال حاضر دارای ۱۴۰۷۸ کیلومتر (انتهای سال ۱۳۹۶) شبکه ریلی استاندارد و ۹۶ کیلومتر (میرجاوه-زاهدان) خطوط ریلی عریض است.[۱]ساخت و توسعه خطوط ریلی در ایران توسط شرکت ساخت و توسعه زیربناهای ترابری کشور انجام می‌پذیرد. نگهداری و تعمیر و هم‌چنین بهره‌برداری از این شبکه ریلی برعهده شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران است.

تاریخچهویرایش

 
نقشه راه‌آهن سراسری ایران

پیشینه احداث و بهره‌برداری موفق اولین راه‌آهن در ایران به سال ۱۸۴۸ میلادی از رشت به بندر پیربازار و بندر انزلی بازمی‌گردد و بقایای این مسیر هنوز در مسیر رشت به پیربازار و یک لوکوموتیو بخار در محوطه اداره کل بنادر استان گیلان وجود دارد،[۲]۱۲ کیلومتر از این مسیر تا اواسط دوره رضا شاه همچنان مورد استفاده بوده‌است.[۳]در ۱۸۸۶ میلادی با احداث خط راه‌آهن محمودآباد (سواحل جنوبی دریای مازندران) به آمل احداث گردید. این طرح اگرچه در نظر بود تا تهران ادامه یابد، ولی با کارشکنی‌های پیمانکارهای بلژیکی به شکست انجامید و خطوط آن برچیده و برای احداث تلگراف استفاده شد. در سال ۱۸۸۲ (میلادی) و ۱۲۶۱ شمسی خط تراموایی بین تهران و شاه عبدالعظیم به طول ۸۷۰۰ متر کشیده شد. عرض این راه‌آهن یک متر بود و به وسیله مسیو بواتال فرانسوی اجرا شد و بعدها به یک بلژیکی واگذار شد. در ۹ نوامبر ۱۸۹۰ ناصرالدین شاه قاجار پیمان نامه‌ای با روسیه تزاری امضا کرد که ایران را از ساخت راه‌آهن تا ده سال بازمی‌داشت. این محدودیت در دسامبر ۱۸۹۹ برابر با شروط وام ۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ فرانکی روسیه با دست‌خط مظفرالدین‌شاه برای ده سال دیگر تمدید شد. در سال ۱۹۱۸ میلادی، راه‌آهنی از بوشهر تا برازجان به طول ۶۰ کیلومتر توسط انگلستان کشیده شد. این خط آهن بیشتر جنبه نظامی داشت، گرچه واردات کالای انگلستان را نیز از طریق بوشهر آسان می‌نمود. در پایان جنگ جهانی نخست، انگلستان پیشنهاد فروش این راه‌آهن را به شهرداری بوشهر نمود که متأسفانه بودجه شهرداری بوشهر کافی نبود و این مسیر توسط سازندگانش جمع‌آوری و مصالح آن به بصره انتقال یافت.[۴]نخستین مسیر از خطوط ریلی موجود که در حال حاضر در کشور بهره‌برداری می‌شود مسیر تبریز به جلفا به طول ۱۴۹ کیلومتر است که در سال ۱۲۹۵ به بهره‌برداری رسید. همچنین این مسیر اولین و تنها خط برقی کشور است.[۵]راه‌آهن میرجاوه به زاهدان در ۱۲۹۹ افتتاح شد. در دوره رضاشاه طرحی برای اتصال این راه‌آهن از مسیر بیرجند به مشهد در دست بررسی بوده‌است.[۳]

راه‌آهن سراسریویرایش

ایجاد راه‌آهن سراسری در ایران همواره یکی از آرزوهای بزرگ و ملی محسوب می‌گردید؛ و با اینکه در حدود نیم قرن کوشش‌هایی از طرف اولیای امور در انجام این امر خطیر به عمل می‌آمد، تحقق این آرزوی ملی تا سال ۱۳۰۶ به طول انجامید.

تکمیل خطوط ریلیویرایش

 
رضاشاه پهلوی در حال سفت کردن آخرین پیچ راه‌آهن سراسری در مازندران.

زمانی که راه‌آهن سراسری در شرف اتمام بود، وزارت راه مأمور ساختمان سایر خطوط گردید و نخستین خطی که پس از خط سراسری اقدام به ساختمان آن گردید، خط گرمسار-مشهد بود. ساختمان خط مزبور از روز ۲۴ اسفند ۱۳۱۶ آغاز و زیرسازی و ریل‌گذاری آن تا ایستگاه شاهرود به طول ۳۱۵ کیلومتر تا سال ۱۳۲۰ به اتمام رسیده و بهره‌برداری از آن شروع شد. لیکن عملیات ساختمانی از شاهرود به بعد به علت بروز جنگ جهانی دوم متوقف گردید تا اینکه بعد از پایان جنگ مجدداً عملیات ساختمانی آن از سال ۱۳۲۶ به وسیله وزارت راه و از اعتبارات سازمان برنامه شروع گردید و پس از پیشرفت عملیات ساختمانی از اسفندماه ۱۳۳۳ ریل گذاری آن به وسیله اداره ساختمان وزارت راه و از ۱۷ دی ۱۳۳۴ توسط راه‌آهن دولتی ایران آغاز و در ۱۷ دی ۱۳۳۵ خاتمه یافت و از همان تاریخ اقدام به قبول بار از همه نقاط راه‌آهن به این خط گردید. دومین خطی که پس از تکمیل راه‌آهن سراسری اقدام به ساختمان آن گردید، خط تهران-تبریز است. ساختمان این خط روز ۱۸ آبان ۱۳۱۷ از تهران شروع و تا روز ۱۴ آبان ۱۳۲۱ ساختمان و ریل‌گذاری آن تا میانه خاتمه یافت و بلافاصله بهره‌برداری از آن شروع گردید. لیکن به علت بروز جنگ جهانی دوم عملیات این خط نیز متوقف و پس از پایان جنگ مانند خط گرمسار-مشهد عملیات ساختمانی آن به وسیله وزارت راه شروع و ریل‌گذاری آن از میانه شروع و روز ۲۹ مهر ۱۳۳۵ به ایستگاه مراغه رسیده و از دهم دیماه ۱۳۳۵ بهره‌برداری از تهران تا مراغه آغاز گردید.

ساختمان خط قم-یزد از ۹ آذر ۱۳۱۷ از قم شروع و پیش‌بینی شده بود که در سال ۱۳۲۱ خاتمه یابد. لیکن پس از وقایع ۱۳۲۰ عملیات خط مزبور نیز متوقف گردید. چون قسمتی از زیرسازی این خط حاضر و برای ریل‌گذاری آماده بود در تاریخ ۲۹ فروردین ۱۳۲۶ راه‌آهن دولتی ایران با مصالح موجود اقدام به ریل‌گذاری از قم به کاشان نموده و در تاریخ ۲۶ اردیبهشت ۱۳۲۸ عملیات ریل‌گذاری خاتمه یافته و از روز ۱۹ خرداد ۱۳۲۸ بهره‌برداری آن شروع شد. اما لازم است ذکر شود که کشور آلمان نازی در کمک به ساخت راه‌آهن بسیار پر رنگ است خصوصاً زمانی که هیتلر به کمک کشور ایران آمد چون به خطوط راه‌آهن ایران در حمله به همسایه شمالی ایران، یعنی اتحاد شوروی نیاز بسیار داشت و حتی در مسیر راه‌آهن شمال به جنوب پل ورسک یکی از شاهکارهای مهندسین اتریشی هنوز پابرجاست وزمانی که راه‌آهن به پایان رسید رضا شاه دستور داد به پاس خدمات وکمک کشور آلمان دو ایستگاه راه‌آهن به القاب هیتلر مزین شود یکی از این ایستگاها در جنوب بود به نام "رهبر "ودیگری در خط شمال "پیشوا "که هر دو از القاب هیتلر بودند وهمچنین دستور داده شد که آرم مشهور آلمان نازی صلیب "شکسته" در سقف ایستگاه راه‌آهن تهران حک شود که هنوز نیز باقی است.

ساخت و توسعه خطوط ریلیویرایش

 
در تاریخ ۳ شهریور ۱۳۱۷، راه‌آهن سراسری ایران توسط رضاشاه رسماً افتتاح شد.[۶]
در تصویر، نگاره‌ای از یک لوکوموتیو سری جی‌ئی یو۳۰سی متعلق به راه‌آهن ایران در حال انتقال بار سنگ آهن در منطقه‌ای بین بافق و یزد.

شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل کشور از زیرمجموعه‌های وزارت راه است و معاونت ساخت و توسعه راه‌آهن، بنادر و فرودگاهها از معاونت‌های این شرکت است که به کار ساخت خطوط ریلی جدید اشتغال دارد.

خطوط ریلی فعلیویرایش

 
نگاره‌ای از یک لوکوموتیو ئی‌ام‌دی جی‌تی۲۶سی‌دابلیو-۲ متعلق به راه‌آهن ایران در حین گذر از منطقهٔ پل‌سفید در شهرستان سوادکوه، مازندران.
 
نگاره‌ای از پل ورسک در حین عبور قطار از روی آن.
پل ورسک ۸۳ سال پیش در زمان رضاشاه در شهرستان سوادکوه استان مازندران ساخته شد. این پل در مسیر راه‌آهن سراسری ایران و در ارتفاع ۱۱۰ متری از ته دره، با دهانه ۶۶ متری و با وسایلی ابتدایی ساخته شد.
این پل دو کوه عظیم و سخت‌گذر عباس‌آباد را به هم متصل می‌کند. از شگفتی‌های ساخت پل ورسک عدم استفاده از هر گونه سازه فلزی در ساخت آن است.
  1. طول خطوط اصلی: ۱۱۰۶۱ کیلومتر (سال ۱۳۹۶، کیلومتر با عرض ریل پهن) ۹۰۲۰٫۵ کیلومتر خط اصلی ۲۰۴۰٫۵ کیلومتر خط دوم است. (سال ۹۶)
  2. طول خطوط فرعی (تجاری صنعتی و مانوری): ۳۰۱۷ کیلومتر (سال ۹۶)
  3. طول خطوط برقی (جلفا-تبریز): ۱۴۸ کیلومتر
  4. طول خطوط دوم (دو خطه): ۲۰۴۰٫۵ کیلومتر (سال ۹۶)
  5. تأسیسات تعویض بوژی (هزارچرخ) واقع در ایستگاه مرزی بین‌المللی جلفا و سرخس که برای ترانزیت بار یا واگنهای خالی به کار می‌رود. در هر ۲۴ ساعت و در دو نوبت کاری می‌توان حدود ۲۰۰ واگن (هر واگن دارای ۴ محور یا ۲ بوژی) را تعویض کرد.
  6. پایانههای حمل کانتینر با تجهیزات بلند کردن و جابجا کردن واقع در پایانه‌های بندر امام خمینی و بندرعباس و ایستگاه‌های راه‌آهن در مهرآباد، جلفا، سهلان و غیره
  7. طول معادل خطوط (یک خطه و دو خطه) ۱۱۰۶۱ کیلومتر
  8. طول خطوط مانوری: ۱۹۵۷ کیلومتر (سال ۹۶)
  9. طول خطوط صنعتی تجاری: ۱۰۵۹ کیلومتر (سال ۹۶)

جمع کل خطوط (با احتساب خطوط فرعی، ایستگاه‌ها و مانوری‌ها ۱۴۰۷۸ کیلومتر در پایان سال ۱۳۹۶ است. (برنامه‌ریزی شرکت راه‌آهن)

مسیرها و مسافت‌هاویرایش

مسیر مسافت (کیلومتر) تاریخ ساخت
تبریزجلفا ۱۴۸ ۱۲۹۱–۱۲۹۵
زاهدانمیرجاوه ۹۴ ۱۲۹۹–۱۳۰۰
تهران – بندر ترکمن ۴۶۱ ۱۳۰۷–۱۳۱۷
تهرانبندر امام خمینی ۹۲۸ ۱۳۰۷–۱۳۱۷
اهوازخرمشهر ۱۲۱ ۱۳۲۱–۱۳۲۲
سربندرمشهد ۱۲ ۱۳۲۹–۱۳۳۰
گرمسار – مشهد ۸۱۲ ۱۳۱۷–۱۳۳۵
تهران – تبریز ۷۳۶ ۱۳۱۸–۱۳۳۸
گرگان – بندر ترکمن ۳۵ ۱۳۳۹–۱۳۴۰
تبریز – رازی (مرز با ترکیه) ۱۹۲ ۱۲۹۱–۱۳۵۰
قمزرند ۸۴۷ ۱۳۱۸–۱۳۵۰
اصفهانزرین‌شهر ۱۱۱ ۱۳۴۸–۱۳۵۰
زرند - کرمان ۸۰ ۱۳۵۴–۱۳۵۸
بافقبندرعباس ۶۲۶ ۱۳۶۱–۱۳۷۴
مشهد – سرخس (مرز ترکمنستان) ۱۶۵ ۱۳۷۲–۱۳۷۶
آپرین (اسلامشهر) – ملکی ۲۴ ۱۳۷۲–۱۳۷۶
بمکرمان ۲۵۴ ۱۳۷۵–۱۳۷۷
آپرین – محمدیه-۲ ۱۲۲ ۱۳۷۳–۱۳۷۸
چادرملو – میبد ۲۱۹ ۱۳۷۱–۱۳۷۸
بندر امیرآبادرستم‌کلا ۲۰ ۱۳۷۵–۱۳۸۰
محمدیه-۲ – محمدیه-۱ ۶ ۱۳۷۳–۱۳۷۸
بافق – کاشمر ۸۰۰ ۱۳۷۱–۱۳۸۰
اصفهان – شیراز ۵۰۶ ۱۳۸۸
بم – زاهدان ۵۴۶ ۱۳۸۸
اصفهان - گز ۲۰ ۱۳۹۶
تهرانهمدان ۲۶۸ ۱۳۹۶–۱۳۸۱
اراک (سمنگان)-کرمانشاه ۲۶۷ ۱۳۸۰–۱۳۹۷
قزوین-رشت ۱۶۴ ۱۳۸۲–۱۳۹۷

[۷]

مسیرها و مسافت‌ها[۸] (برگرفته از سالنامه آماری سال ۹۶)

 
خطوط اصلی ریلی بصورت محوری

بهره‌برداریویرایش

 
نگاره‌ای از یک لوکوموتیو سری ئی‌ام‌دی جی‌تی۲۶ متعلق به راه‌آهن ایران در حال عبور از منطقه‌ای بین بافق و یزد.

راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در پایان سال ۱۳۹۴ در حدود۹۲۱۵ نفر پرسنل داشته که در ۱۹ اداره کل مناطق، ۵۰ (اداره کل، دفتر، پروژه) بنام واحدهای ستادی مستقر در مرکز فعالیت می‌کنند. تقسیم‌بندی شرکت بر اساس مناطق (زیر نظر روسای ادارات کل) و همچنین صورت گرفته‌است. این شرکت علاوه بر مسئولیت بهره‌برداری از خطوط، مسئول حفظ، نگهداری و تعمیر خطوط نیز است.

ایستگاه‌های بین‌المللی آزاد: اهواز، سهلان، تبریز، جلفا، نیک پسندی، مهرآباد، تهران، اصفهان، بندرعباس، سرخس، منهد (از مرز رازی)

در سال ۱۳۹۶ ۲۴٬۴۸ میلیون مسافر و ۳۰٬۲۹۹ میلیون تن بار به وسیله راه‌آهن جابجا شده‌است.

پروژه‌های در دست ساختویرایش

ادارات کل نواحی راه‌آهن ایرانویرایش

 
نگاره‌ای از یک لوکوموتیو سری جی‌ئی یو۳۰سی متعلق به راه‌آهن ایران در حال انتقال بار سنگ آهن در منطقه‌ای بین بافق و یزد.
  • اداره کل راه‌آهن شمال غرب
  • اداره کل راه‌آهن اراک
  • اداره کل راه‌آهن اصفهان
  • اداره کل راه‌آهن تهران
  • اداره کل راه‌آهن جنوب
  • اداره کل راه‌آهن جنوبشرق
  • اداره کل راه‌آهن خراسان
  • اداره کل راه‌آهن شرق
  • اداره کل راه‌آهن شمال
  • اداره کل راه‌آهن شمالشرق(۱)
  • اداره کل راه‌آهن شمالشرق(۲)
  • اداره کل راه‌آهن شمالغرب
  • اداره کل راه‌آهن زاگرس
  • اداره کل راه‌آهن هرمزگان
  • اداره کل راه‌آهن یزد
  • اداره کل راه‌آهن کرمان
  • اداره کل راه‌آهن فارس
  • اداره کل راه‌آهن قم
  • اداره کل راه‌آهن لرستان
  • اداره کل راه‌آهن شمال(۲)
  • اداره کل راه‌آهن غرب
  • کارخانجات لکوموتیو بافق
  • کارخانجات لکوموتیو کرج

منابعویرایش

  • http://www.rai.ir راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران
  • http://www.cdtic.ir شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل و نقل کشور
  • دفتر برنامه‌ریزی و بودجه راه‌آهن ج.ا. ا (ویرایش توسط گروه برنامه‌ریزی آبان ماه۱۳۹۶)
  • http://rail-news.ir پایگاه خبری ریل نیوز (اولین پایگاه اختصاصی اخبار ریلی در ایران)
  1. «راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران». بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۵ آوریل ۲۰۱۰.
  2. «مسیر رشت به بندر انزلی و بندر پیربازار، اولین و قدیمی‌ترین راه‌آهن کشور/عکس». خبرآنلاین.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ سالنامه رسمی کشور. سالنامه پارس. ۱۳۰۵ خورشیدی
  4. نظری به ایران و خلیج فارس. اسمعیل نوری زاده بوشهری. فاقد ناشر و تاریخ نشر
  5. «تاریخچه اداره کل راه‌آهن آذربایجان». بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۴. دریافت‌شده در ۳ آوریل ۲۰۱۰.
  6. آشنایی با تاریخچه احداث راه‌آهن در ایران، روزنامه همشهری
  7. «Railway construction in Iran (in Russian)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۱. دریافت‌شده در ۱۸ نوامبر ۲۰۰۹.
  8. Pr.railway (2019-08-26), فارسی: خطوط اصلی ریلی بصورت محوری, retrieved 2019-08-26
  9. پروژه راه‌آهن اراک-خمین-اصفهان

جستارهای وابستهویرایش