سیوَند روستایی باستانی و خوش آب‌وهوا در استان فارس است.

سیوند
اطلاعات کلی
کشور ایران
استانفارس
شهرستانمرودشت
بخشبخش سیدان
دهستانخفرک علیا
مردم
جمعیت۳۳۸۹ نفر (سرشماری ۹۵)
کد آماری۰۸۳۷۶۵

سیوند خرابه ، چشمه آب‌معدنی لیرک سیوند، آثارهخامنشی معدن سنگ سیوند، حوض قدیمی لیرک سیوند، گورستان کهن سیوند، قنات تاریخی سرقلات سیوند، ده کانه و کوره‌های آهک پزی سیوند در دامنه کوه سیوند قرار دارند.

ریشه‌شناسی نام سیوندویرایش

 
نمایی از بافت پلکانی سیوند

سیوند درآغاز سیه بند بوده که با توجه به پوشش انبوه منطقه که کبود به نظر می‌آمده و بندی عظیم بر روی رودخانه علت پیدایش این نام است.[۱]

تاریخچه پیدایش سیوندویرایش

 
آبشار او برو سیوند

سیوند در عهد صفویه در نزدیکی امامزاده عقیل در محلی که امروز به سیوند خرابه مشهور است قرار داشته‌است و چنان‌که از قبر نوشته‌های قبرستان امامزاده عقیل بر می‌آید که در قرن هفتم هجری در دوره غازان مغول در اینجا ساکن شده‌اند. طایفه ای که که معروف به قائد سیوندی بودند از سمت غرب ایران (کرمانشاه) به سیوند وارد شدند و آن دوران ها سیوند نامش مرغزار قالی بود یعنی منطقه سرسبز و این مهاجرین وقتی وارد شدند در سه نقطه ساکن شدند 1-تنگه بلاغی 2-سیوند خرابه 3-بنگ خشگ .افراد ومهاجرین جدید جنگاور و نظامی بودند .لوح قبر های زیادی در قبرستان کنار امامزاده از طایفه قائد های سیوندی وجود دارد که قدیمی ترین آن گه اکنون کشف شده است بنام قائد علی بن قائد حسن کرد سلیمان سیوندی متوفی رببع الاول 907 قمری می باشدیا سنگ قبرقایدبابا بن قایدحسن آقامیرسیوندی متوفی 1027 قمری (سبع عشرین الف) یالوح قبر قائدکدخدای محترم درویش ابن قائداحمد بن قائد ملک شمس الدین سیوندی متوفی ماه صفر المظفر سال 1030هجری قمری و لوح قبر مرحوم قائد کدخدای محترم قیصربن قائد نجم الدین سیوندی متوفی ذیححه الحرام 1037 هجری قمری و لوح قبر قائد شمس الدین ابن قائدحاجی شمسی در تاریخ جمادی الثانی 1044 هجری قمری و قائد شمس الدین ابن  قلی سیوندی متوفی جمادی الاول 1101 هجری قمری . البته لو ح قبر های زیادی وجود داشته که به دلیل ساخت اتوبان خراب شده است.طایفه قائد سیوندی که با جمعیتی بین 600تا 800نفر به این منطقه آمدند بیشتر نظامی و اسلحه به دست بودند و در کنار آن دامداری و کشاورزی هم می کردند آنها وارد ارتش صفوی شدند و با دولت صفوی ارتباط های خوبی داشتند و مالیات بگیر آنها بودند.قائد شمس الدین ابن قائد احمد شاه سیوندی از نظامیان مطرح سیوندی در دربار صفوی بود و در جنگ زرگان هم قائد های سیوندی حاضر بودند و در کنار نادر شاه می جنگیدند و با افغانی ها یا هوتکیان مبارزه کردند و نگذاشتند سیوند را تصرف کنند.ت و به همراه نادر تا هندوستان هم پیش رفتند و مالک ثروت زیادی شدند. ولی مورد غضب نادر قرار گرفتند و مجبور به تبعید یا کوچ اجباری از سیوند به نواحی جنوبی شدند. علاوه بر قائد های سیوندی طایفه ابوالمحدی هم مجبور به مهاجرت به خوزستان شدند.تا اینکه سیوند در سال ۱۱۳۴ در حمله محمود افغان به کلی ویران شد. تعداد بسیار زیادی از سیوندی‌ها معروف به طایفه قائدسیوندی از سیوندبه نواحی جنوبی فارس بیخه جات جنوب مهاجرت کردند و وراوی را به وجود آوردند و سالها در آن منطقه حاکمیت داشتند و هنوز جمعیت کثیری از آنها در شهر ها و روستاها مختلف لامرد و مهرزندگی می کنند. علاوه بر اینها


چند خانواده هم به رابر (اسکر) در کرمان مهاجرت کرده‌اند که بسیار مردمانی دلیر و مهمان نواز هستند. باقی‌مانده مردم سیوند در زمان قاجار در جای امروزی سیوند سکنی گزیدند.

در سیوند کلیمیان آزادانه دادوستد می‌کنند و ارامنه و فرنگیان به راحتی مراسم دینی خود را به جای می‌آورند [۲۷]

هم چنین عزیزالله سلیمانی اردکانی در کتاب مصابیح هدایت چنین می‌نویسد: از طرف یزد که به طور شیراز حرکت می‌کنی در همه جا مناطق متراکم‌نشین بهایی وجود دارد در بعضی مانند آباده نیمی بهایی و نیمی مسلمان (هرندی‌ها عموماً بهایی شده‌اند اما کرجه ‌ای ‌ها مسلمان مانده‌اند) و روستاهای اطراف آن مانند همت‌آباد ادریس آباد صغاد درغوک عباس‌آباد و وزیرآباد در بعضی نقاط مانندروستای خرمی (بلوک قونقری بخش بوانات) که ملک خاندان افغان بوده همگی یا عموماً آبهایی بوده‌اند. علاوه بر شیراز نی ریز ارسنجان زرقان ابرقو مروست سروستان کارزین وروستاهای اطراف آن‌ها از مراکز متراکم بهایی می ‌باشند که از این میان تنها سیوند از این حیث مبری بوده و حاجی‌های متعصب سیوندی مردم را از معاشرت با مسلمانان منطقه به علت همزیستی با بهاییان نهی می‌کنند درصورتی که کلیمیان در کاروانسرای کلیمیان و ارامنه در قلعه فرنگی‌ها زندگی می‌کنند.[۲۸]

کوه‌های سیوندویرایش

در این کوه‌ها کبک، بزکوهی، آهو، خرس، گرگ، کفتار، خرگوش، جوجه تیغی و جغد دیده می‌شود. عقاب و جغد آن نمونه‌ای خاص است و در موزه منابع طبیعی شیراز به عنوان جغد سیوند و عقاب سیوند شناخته می‌شوند.

باغ‌های سیوندویرایش

باغ‌های سیوند به چهار بخش صاحب دیوانی شمالی، میانی و جنوبی (قنبر قنبرو) تقسیم می‌شده که بجز قسمت جنوبی که قدمت آن به چهل سال پیش می‌رسد بقیه از قدمتی طولانی برخوردارند. دیوارهای پر پیچ‌وخم و استفاده از چینه و پر چین از ویژگی‌های کوچه باغ‌های سیوند است. آب هر چهار بخش، از جوی سیوند تأمین می‌شده‌است.[نیازمند منبع]

هر کوچه‌باغ دارای یک یا دو اشکن و هر اشکن دارای چندین برم و هر باغ دارای یک بور است.[نیازمند منبع] از اشکن‌های معروف می‌توان به اشکن فینی، اشکن جفتی، اشکن علیجانی، اشکن محمدباقری، اشکن مرادی، اشکن ریگی اشاره کرد. از چمهای معروف سیوند می‌توان به چم ریگی، چم امامزاده، چم محمودی و سربند اشاره کرد.[نیازمند منبع]

رویش سبزی‌های خوراکی از قبیل خرسمه، سیرموک، قازیاقو، پونه، ترشک، تیتیره (توت وحشی) از دیگر ویژگی‌های آن می‌باشد. گردو، بادام، انواع سیب، گلابی، زردآلو، هلو، شلیل، انار، انگور، آلوزرد و بیدمشک و به در باغ‌های سیوند یافت می‌شود.

سیوندی‌ها در سایر استان‌هاویرایش

بخشی از مردم سیوند در سالیان دور در استان کرمان و مخصوصاً شهرهای رابر، بافت، سیرجان و کرمان ساکن شده‌اند. در مجموع پس از استان فارس بیشترین تعداد سیوندیان در استان کرمان ساکن هستند.[نیازمند منبع]

زیارتگاه‌های سیوندویرایش

محله‌های سیوندویرایش

کیچاقلبشنی (بی‌بی شئینی)، کیچاسرچالی، کیچاعسکری، قلعه فرنگی گر، پرد وردی، گلال، گودکی

کیچاحاج علی مهدی: از محله‌های قدیم سیوند در قسمت شمالی سیوند واقع شده‌است در جنوب این محله کیچا سرچالی می‌باشد که با تأسیس اداره پست سیوند در قرن ۱۸ میلادی و احداث عمارت قلعه فرنگی سیوند یا ساختمان اداره پست قدیم سیوند توسط خارجی‌ها محله شمالی آن به محلهقلعه فرنگی گر معروف شد.

سوغات سیوندویرایش

می‌توان رب گوجه و خیار شور را نام برد و از سوغاتی‌های قیمی به سفیداب سنتی سیوند. ترشیجات سیوند. تهیه شده با سرکه سنتی رب انار آبغوره سنتی و شیره انگور و عرق بیدمشک و شاتره انواع میوه‌های سیوند به ویژه هلو انار گردو بادام سیب و گلابی به ویژه خیار سبز اشاره کرد…

سد سیوندویرایش

نقشه سد سیوند به سال ۱۳۴۹ برمیگردد که در ابتدا در منطقه سیوند طرح‌ریزی شده بود که پس از انقلاب چون در دو دوره نماینده مردم مرودشت فردی به نام کبیری از اهالی سعادت شهر بود سد به محل فعلی انتقال و تلاش وی برای تغییر نام آن به سد سیبویه ناکام ماند به‌طوری‌که نام سد سیوند امروزه نام سیوند را جهانی کرده‌است.[نیازمند منبع]

رود سیوندویرایش

رود سیوند از ارتفاعات منطقه خسروشیرین واقع در شهرستان اقلید سرچشمه می‌گیرد. این رودخانه پس از عبور از دشت پاسارگاد و تنگه بلاغی و سیوند به رود کر پیوسته و با تشکیل رود پلوار (کلوار) به دریاچه بختگان می‌ریزد. این رودخانه از میان شهر تاریخی اصطخر می‌گذشته و شاخه‌ای از آن به تخت جمشید می‌رفته‌است. به عبارت دیگر این رودخانه، آب شهر اصطخر و تخت جمشید را تأمین می‌کرده‌است. عوامل مذکور سبب شده بوده که رود سیوند رودی مقدس در نزد ایرانیان به‌شمار رود. سنگ‌های تخت جمشید به‌وسیله این رودخانه از معدن سنگ سیوند برده شده‌است.

آب‌نمای سیوند، پرد هخامنشی سیوند، امامزاده ابراهیم سیوند، امامزاده سلطان کرم سیوند، تنگه بلاغی، شهر باستانی اصطخر، جنگلهای سیوند و کوچه باغ‌های سیوند از جمله آثار توریستی و تاریخی کناره این رود محسوب می‌شوند. از زمان‌های قدیم تاکنون سدهای زیادی بر روی این رود به ویژه در تنگه بلاغی ساخته شده‌است. سد سیوند بر روی این رودخانه ساخته شده‌است. اطراف این رودخانه را چم و کندل دربر گرفته که کندل امامزاده بزرگ‌ترین کندل آن می‌باشد.

این رود چندین دوسه که مهم‌ترین و بزرگ‌ترین آن‌ها دوسه سیوند است. از دیگر دوسه ‌ها می‌توان به دوسه قصر دشت دوسه دشتبال، دوسه زنگی آباد و دوسه سیدگه اشاره کرد. رود سیوند داری قم و شیتوهای عمیق و خطرناکی است که از مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به قم اسوری، قم وردی، قم وشیتوی امامزاده، قم عبادی، قم سربند و قم و شیتوی سلطان کرم اشاره کرد.

خصوصیت بارز این رودخانه، سنگریزه‌ای بودن، ماسه‌ای بودن و پوشش غالب درخت‌های بید و گز و بوته‌های نوند (اسفند) کاشنی و خارشتر حاشیه آن است. در اطراف این رودخانه درنا، اردک وحشی، شانه بسر، لاک‌پشت، خرچنگ و دال دیده می‌شود. یکی از پرندگان نادر این منطقه فلامینگو سیوندی است که نسل آن رو به انقراض است. لازم است ذکر شود که این رودخانه در حال حاضر خشکیده و در صورت بارش فراوان باران در زمستان آب در آن جاری می‌شود.

خشکیدگی رودخانهویرایش

همزمانی احداث سد سیوند و خشکسالی‌های پی در پی و همچنین برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی باعث خشکیدگی کامل این رودخانه باستانی شده‌است؛ و هیچ‌یک از جانداران اکوسیستم رودخانه باقی نمانده‌اند.[نیازمند منبع]

پرد سیوند(پل سیوند)ویرایش

این پل به زمان هخامنشیان بر می‌گردد و در زمان‌های ساسانیان و صفویه تعمیر شده‌است.

گورستان پیش از اسلام سیوند یا خرفت خانه سیوندویرایش

-گورستان پیش از اسلام سیوند یا خرفت خانه:این مکان در وردی سیوند در مکانی به نام گلال سیوند قرار دارد در این گورستان خمره‌های خالی زیادی که مربوط به دفن مردم عادی بوده فراوان از دامنه کوه بیرون آمده ونیز چندین گور ساخته شده در سنگ که مربوط به خواص بوده بر دامنه کوه وجود دارد. این مکان گورستان مردم سیوند در پیش از اسلام بوده‌است. این مکان در سال‌های اخیر به نام خرفت خانه در بین مردم شهرت پیدا نموده‌است.

گورستان صفوی سیوندویرایش

کوه‌های سیوند ادامه رشته کوه‌های زاگرس می‌باشند که بلندترین نقطه آن کوه سیاه می‌باشد. کوه‌ها از قادرآباد و مشهد مرغاب آغاز شده و در سیوند به بیشترین ارتفاع خود می‌رسد و پس از آن ارتفاع آن به تدریج کم شده تا در کمترین ارتفاع به نقش رستم می‌رسد که آثار باستانی نقش رستم در کم ارتفاع‌ترین نقطه کوه قرار دارد. از بین این کوه‌ها دره ایست که رود سیوند در آن جریان دارد. نقش رستم غار سیوند چشمه لیرک سیوند آب معدنی سیوند معدن سنگ‌های هخامنشی سیوند کتیبه پهلوی تنگ خشک سیوند حوض لیرک سیوند غار و قدمگاه امام حسن عسکری سیوند کورهای آهک پزی سیوند قنات تاریخی آقل کمر سیوند آثار دختربرسیوند در بلاغی ده کانه سیوند گورستان پیش از اسلام سیوند یا خرفت خانه سیوند:در این کوه و شهر استخر پاسارگاد تنگه بلاغی سیوندخرابه پرد سیوند (پل سیوند) کاروانسرای شاه عباسی سیوند امامزاده عقیل سیوند وگورستان صفوی سیوند گورستان قدیم سیوند تپه‌های هخامنشی سیوند در دامنه‌های این کوه قرار دارند.

چشمه‌سارهای سیوندویرایش

چشمه سارهای فراوان از جمله چشمه‌های آبشاراوبرو، اندرز، خره، تقرگی، پلنگی، آبشار آقل کمر، سرچشمه(چشمه ابوالمهدی)، واپر، کنج، اشکفت، چال رونی، سم سم، آبشار اوشه گاه، پرد وردی، چال جانقلی و پاچه یادگاری است. بکرترین جای این کوه منطقه‌است وسیع که تنگ فشکنام دارد.

درختان و گیاهان سیوندویرایش

در این کوه‌ها درخت‌های ونشک ژه الوک وکل همچنین گیاهان کوهی جاشیر روآسک کنگر لپو بندول خارج کارده درمنهوزیره کوهی فرنجمشکبوفور یافت می‌شود.<زیره و فرنجمشک سیوند> دارای عطر وبوی زیادوبنام زیره وفرنجمشک سیوند شهرت یافته و از قیمت بالایی برخوردار است.

حیات وحش سیوندویرایش

در این کوه‌ها کبک، بزکوهی، آهو، خرس، گرگ، گراز، کفتار، خرگوش، جوجه تیغی و جغد دیده می‌شود. عقاب و جغد آن نمونه‌ای خاص است و در موزه منابع طبیعی شیراز به عنوان جغد و عقاب سیوند شناخته می‌شوند.

آثار تاریخیویرایش

سیوند خرابهویرایش

شهر قدیم سیوند تا پیش از حمله محمود افغان که از غرب به امامزاده عقیل سیوند و گورستان قدیم سیوند از شرق به کاروانسرای سیوند در دامنه کوه‌های سیوند و در کنار رودسیوند واقع شده‌است. این مکان تاپیش از حمله محمودافغان شهری آباد بوده و در حمله محمود به کلی ویران شده‌است. این مکان در ۵/۱ کیلومتری شمال شرق سیوند کنونی قراردارد. این مکان بارها مورد کاوش‌های غیرقانونی قرار گرفته و مقدار زیادی از آن نیز توسط اهالی روستای قوام آباد تخریب شده‌است.

حوض لیرک سیوندویرایش

این حوض به زمان هخامنشیان بر می‌گردد که در زمان‌های ساسانی و صفویه بارها تعمیر شده ‌است. این حوض در کنار آب‌انباری به همین نام و بر روی چشمه آب معدنی سیوند قرار گرفته که امروزه با احداث کارخانه آب معدنی پارس تخریب شده و کارخانه نام جعلی سادات را برآن نهاده اگرچه بر روی آب معدنی آن را به زمان آریایی‌ها و هخامنشیان نسبت داده آما سؤال اینجاست که واژه عربی سادات در زمان هخامنشیان و آریایی‌ها چه می‌کرده اشت.

تنگه بلاغیویرایش

در جنوب غربی جلگه پاسارگاد تنگهٔ دراز و گودی است به نام تنگه بلاغی که محل رفت و آمد چارپایان و دام‌های ایل باصری و طوایف کرد شولی، فارسی، عبدالیوسفی و عرب می‌باشد. چون این تنگه کوتاهترین راه بین قادر آباد و سیوند است، ایالات نامبرده هنگام کوچ به ییلاق و همچنین برگشت از ییلاق از این راه می‌گذرند. درازای تنگه حدود ۱۲ کیلومتر و عرض آن ۲۰۰ تا ۵۰۰ متر می‌باشد ولی این پهنا قابل عبور نیست زیرا رودخانه سیوند و درختان انبوه و جنگلی اطراف رود عبور را مشکل کرده و تنها از کمر کوه که دارای راه باریکی است می‌توان گذشت. گذرگاه تنگه پس از گذشتن از پوزه‌های سنگ بر، تیرانداز، پوزه سرخ به دشت گسترده‌ای به نام دشت بلاغی می‌رسد. در آغاز تنگه در دامنه کوه راه باریکی به پهنای ۵/۱ متر و به درازای حدود ۲۰۰متر در سنگ کوه تراشیده شده که جالب و حائز اهمیت است و آثار آن می‌رساند که مربوط به دوران‌های خیلی دور می‌باشد. برحسب نیاز به رفت و آمد بسیار، دیوار گذرگاه سنگی را از بالا تراش داده و در بعضی جاها از یک متر تا ده متر پهنا داده‌اند. در وسط تنگه پایه‌های پلی دیده می‌شود که برای گذشتن از این سوی آب به سوی دیگر در قدیم الایام ساخته بودند. تنگه بلاغی به موازات تنگهٔ سعادت آباد قرارگرفته ولی همانقدر که تنگهٔ سعادت آباد خشک می‌باشد این تنگه با صفا و پر درخت است و بدون شک در دوران شاهنشاهی هخامنشی و قرن‌ها پس از آن راه مواصلاتیتخت جمشید ونقش رستم واستخر به پاسارگاد از همین طریق بوده و از این شهر به سوی هگمتانه می‌رفتند. از سیوند تا پاسارگاد از راهتنگه بلاغی کمتر از ۲۰ کیلومتر راه است. در حالیکه از راه فعلی و سعادت آباد حدود ۵۰ کیلومتر فاصله‌است.

چشمه آب معدنی لیرک سیوندویرایش

چشمه آب معدنی لیرک سیوند در کیلومتر ۷۵ جاده شیراز- اصفهان و در دامنه کوه‌های سیونددرارتفاعات ۲٬۲۰۰ متری سلسله جبال زاگرس، منطقه سیوند واقع شده‌است. از لحاظ کیفی یکی از بهترین آب‌های معدنی چشمه‌ای در کشور است که تأثیر محیطی بر آن از لحاظ آلودگی صفر است.

متأسفانه امروزه با احداث کار خانه با جعل تاریخی آب معدنی پارس کارخانه حوض و آب‌انبارچشمه را که به دوران ساسانیان می‌رسید را تخریب نموده‌است؛ و در پی اقدامات میراث فرهنگی برای فرار از نام تخریب کار چشمه و آب‌انبار ساسانی لیرک سیوند آن را به چشمه سادات تغییر داده‌است. اگرچه بر روی آب معدنی آنرابه زمان آریایی‌ها وهخامنشیان نسبت داده آما سؤال اینجاست که واژه عربی سادات در زمان هخامنشیان و آریایی‌ها چه می‌کرده اشت.

کاروانسرای شاه عباسی سیوندویرایش

کاروانسرای شاه عباسی سیوند: که در دوران صفویه بر کنار شهر قدیم سیوند(سیوند خرابه)که پیش از انقلاب قوام شیرازی رعیت‌های عشایر خود را در آن ساکن کرد که امروزه سازمان میراث فرهنگی آن را به نام کاروانسرای قوام آباد به‌دلیل مجاورت باروستای قوام آباد به ثبت رساندهاست این کاروانسرا امروزه بدست اهالی قوام آباد بسیار آسیب دیده و از دَرِ ورودی گردویی آن به عنوان پل مورد استفاده قرار گرفته‌است.

غار سیوندویرایش

این مکان در ۱کیلومتری متری سیوند بر فراز کوه‌های سیوند قرار دارد و یکی از نخستین پناهگاهای بشر است که در آن نقاشی‌ها و کنده کاری‌هایی در پیش از تاریخ کشف شده‌است. این اثر در تاریخ۱۱شهریور ۱۳۸۲بشماره ۹٬۸۳۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است. این اثر بربالای سیوند خرابه و در شرق امامزاده عقیل وگورستان صفوی سیوند قراردارد.

کتیبه پهلوی تنگ خشک سیوندویرایش

این کتیبه نخستین سندی است که در آن از سیوند نام برده شده‌است و در آن چگونگی ساخت تخت جمشید شرح داده شده‌است این اثر در تاریخ ۷ مهر ۱۳۵۴ به شماره ۱٬۱۱۱درفهرست آثار ملی به ثبت رسیده‌است. این اثر در کنار سیوند خرابه و گورستان کهن سیوند و در ۲۰۰متری سیوند کنونی بر دامنه‌های کوه‌های سیوند واقع شده‌است.

آثار تاریخی سیوندویرایش

کتابهای پیرامون سیوندویرایش

درمورد سیوند کتابهای متعدد نوشته شده که مهمترین آنها عبارتند از:

  • سیوند، مجتبی خرم (۱۳۹۴)
  • گویش سیوندی، فرزاد نوروزی - حسین آزاده (۱۳۹۵)
  • واژه‌نامه سیوندی، مجتبی خرم (۱۳۹۳)
  • دستور زبان سیوندی، مجتبی خرم (۱۳۹۴)
  • ضرب‌المثلهای سیوندی، حسین آزاده (۱۳۹۵)
  • آردگاما بگرسان (شعر سیوندی)، محمد نصیری (۱۳۹۶)
  • واژگان موضوعی در فرهنگ مردم سیوند، مجتبی خرم (۱۳۹۴)

نگارخانهویرایش

منابعویرایش

Die Mundart von Sivand by Wilhelm Eilers Journal of the American Oriental Society, Vol. 110, No. 4 (Oct. - <787:DMVS>2.0.CO;2-4 Dec. , 1990), pp. ۷۸۷–۷۸۸*

  1. اطلس راه‌های ایران
  2. اقلیم فارس
    • ۴-راهنمای فارسی باستان ص ۱۴۷ زیر سیکا
  • ۵-فرهنگ زبان پهلوی ص ۳۹۷
  • ۶-(بیلی راشد محصل، محمد تقی، «سجیل» در مجلهٔ دانشکده ادبیات تبریز سال ۱۳۶۳ شماره مسلسل ۱۳۲).
  • ۷-فصلنامه هستی، تابستان ۱۳۸۵نوشتهٔ محمد تقی راشد محصل پژوهشگاه علوم انسانی ۲۴/۱۲/۸۴
  1. تاریخچه و شجره نامه امامزاده عقیل علیه السلام
  2. تاریخ حمله محمود افغان به ایران
  • ۱۰-واژه‌نامه زبان سیوندی: بهنام فانی به راهنمایی محمود رضا دستغیب بهشتی دانشگاه شیراز ۱۳۷۵
  1. ارانسکی: مقدمه فقه اللغه ایرانی
  2. دکتر پرویز خانلری:تاریخ زبان فارسی
  3. فرهنگ نام‌های فارسی
  4. کورش کمالی سروستانی:دانشنامه فارس
  5. اولین یادواره شهدای سیوند فارس
  6. تخت جمشید از نگاهی دیگر
  7. همایش «ایران ورجاوند» بزرگداشت پرویز ورجاوند
  8. آرشیو دانشگاه شیراز
  9. آرشیو روزنامه خبر جنوب
  • ۲۷-اسدالله فاضل مازندرانی، تاریخ ظهور الحق، تهران، مؤسسه ملی چاپ آثار امری ،۱۳۱بدیع، ج۸قسمت اول
  • ۲۸-عزیزالله سلیمانی اردکانی، مصابیح هدایت، تهران، لجنه ملی چاپ آثار امری، ۱۰۶بدیع[۱۳۲۸ش]، ج۲
  • اقلیم پارس، سید محمدتقی مصطفوی، نشر تابان، تهران، ۱۳۶۴، ص ۱۸–۱۷.
  • شوارتس، پاول: جغرافیای تاریخی فارس، ترجمه کیکاوس جهانداری،
  • دانشنامه فارس
  • ایران مصور
  • دانشنامه فارس کوروش کمالی سروستانی