نورجهان

ملکه ایرانی هندوستان
(تغییرمسیر از نور جهان)

نورجَهان (زادهٔ ۱۵۷۷ در قندهار – درگذشتهٔ ۱۶۴۵ میلادی) لقب زنی ایرانی به نام مهرالنساء است که همسر بسیار زیرک و بانفوذ جهانگیر از پادشاهان گورکانی هند بود، نورجهان بیگم قدرتمندترین زن در دربار هند قرن ۱۷‌ بود. او در زمان حیاتش نقش و تاثیر فوقالعاده نیرومند و بی‌سابقه‌ای در اداره‌ی کلیه امپراتوری پهناور و قدرتمند مغول‌های هند ایفا کرد. هیچ زنی نتوانست پس از او این جایگاه باشکوه را به دست آورد. پیش از نورجهان هم هیچ زنی نتوانسته بود در مناسبات قدرت دربار مغول‌ها نقش عالی، تعیین کننده و نیرومندی داشته باشد.

نور جهان بیگم
Nurjahan.jpg
پرتره‌ای از نورجهان بیگم
ملکه شاهان امپراتوری گورکانی
حکمرانی۱۷ فوریه ۱۶۱۷ -۲۸ ژانویه ۱۶۲۸ (به واسط حق همسر)
پیشینجهانگیر شاه
جانشینشاه جهان
شریک سلطنتجهانگیر شاه
ملکه اعظم امپراتوری گورکانی
پادشاه بیگم
تصدی۲۵ مه ۱۶۱۱ – ۲۸ ژانویه ۱۶۲۸
پیشینرقیه سلطان بیگم
جانشینممتاز محل بیگم
بیگم صاحب
ملکه عالم
تصدی۲۵ مه ۱۶۱۱ – ۲۸ ژانویه ۱۶۲۸
پیشینرقیه سلطان بیگم
جانشینممتاز محل بیگم
همسرشیرافغان خان
جهانگیرشاه
فرزند(ها)مهرالنسا بیگم
خاندانگورکانیان (با ازدواج)
پدرمیرزا غیاث بیگ
مادرعصمت بیگم
زادروزمهرالنساء بیگم
۳۱ می ۱۵۷۷
قندهار، افغانستان
مرگ۱۷ دسامبر ۱۶۴۵ (۶۸ سال)
لاهور، پاکستان
خاک‌سپاریآرامگاه نورجهان، لاهور
دین و مذهباسلام

نور جهان با نام متولد شده مهرالنساء ، دختر یک وزیر خزانه داری یکی از استان ها امپراتوری بود که تحت سلطنت اکبر خدمت می کرد. نور جهان ، به معنای "چراغ دنیا" ، در ۱۷ سالگی با یک سرباز ایرانی "شیر افگان" ، فرماندار بیهار ، که یکی از استان های مهم گورکانی بود ازدواج کرد. او یک زن متاهل اما فوقالعاده زیبا بود که شاهزاده سلیم (بعدا امپراتور جهانگیر) پسر ارشد اکبر عاشق او شد. دو سال پس از اینکه اکبر درگذشت و سلیم امپراطور شد ، شیر افگان درگذشت و جهانگیر باز مهرالنساء را ملاقات کرد. با این حال ، سه سال دیگر باید می گذشت تا نورجهان بعد از مرگ ناراحت کننده شوهرش رضایت ازدواج با امپراتور جهانگیر را بدهد. اگرچه جهانگیر عاشق نورجهان بود ، اما داستان واقعی آنها هیچ شباهتی به افسانه کاملاً داستانی آنارکالی ندارد ، که دختری کم سن و سال که به گفته فولکلور محبوب و فیلمبرداری عاشقانه ، یک رابطه عاشقانه غم انگیز و محکوم به مرگ با جهانگیر داشت. در حقیقت ، رابطه جهانگیر و نور جهان در زمان خود حتی از افسانه انارکالی هم رسوایی تر بود، زیرا نور جهان یک زن بیوه بود وقتی امپراتور عاشق او شد. مکتبی از مورخان هنوز معتقدند ، هرچند بدون شواهد معتبر ، که جهانگیر (آن زمان سلیم) عاشق نورجهان (آن زمان مهرالنساء) بود ، هنگامی که در ابتدا با شیر افگان ازدواج کرده بود. جهانگیر در تلاش برای ازدواج با او ، در حالی که قصد داشت با او ازدواج کند ، قصد داشت تا به بهانه خیانت ، شیر افگان را به قتل برساند تا سرانجام با نور جهان ازدواج کند. با این حال ، این نظریه فاقد شواهد محکم است و دور از ذهن به نظر می رسد.

پس از عروسی نورجهان با جهانگیر شاه ، بدون تردید به محبوب ترین همسر وی بدل گشت و تبدیل به همسر اصلی او شد، همچنین بخاطر عشق بسیار شاه ظهور نور جهان به قدرت امپراتوری سریع شد. یک زن بسیار قوی، با اعتماد به نفس ، کاریزماتیک و فرهیخته که از اعتماد و عشق مطلق همسرش برخوردار بود در آن زمان او تا پایان عمر جهانگیر شاه موردعلاقه ویژه وی بود ، نور جهان قدرتمندترین و تأثیرگذارترین زن دربار امپراتوری بود در دوره ای که امپراتوری گورکانی در اوج قدرت و شکوه خود بود. قاطعانه تر و پیشگیرانه تر از همسرش ، وی را مورخان می دانند که بیش از پانزده سال قدرت واقعی و قانونی پشت و بعدا روی تاج و تخت بوده است. به نورجهان افتخارات، امتیازات و اختیارات بسیار زیاد خاصی اعطا شد که قبل از یا بعد از آن هیچ موردی از ملکه های گورکانی در چنین جایگاهی دیده نشده بود.

او تنها ملکه گورکانی بود که سکه به نام او زده شد، همچنین او تنها ملکه امپراتوری بود که مهر سلطنتی به نام خود داشت و حتی با نام خود احکام امپراتوری را صادر می کرد و همچنین تنها ملکه ای تاریخ کل هند بود که بعد از رضیه سلطان لباس پادشاهی بر تن می کرد و قدرت را به طور کامل و قانونی در دست داشت. نورجهان در اوایل حکومت شوهر خود غالباً هنگام حضور امپراتور در دربار حضور می یافت، و حتی هنگامی که امپراطور ناخوشایند بود ، به طور مستقل دادگاه را برگزار می کرد. وی در آن زمان به دلیل مهر امپراتوری خود به وی در امور دولتی پاسخ داده شد كه دلالت بر عدم رضایت و تعیین وی قبل از دریافت هرگونه سند یا دستور اعتباری قانونی بود. امپراتور قبل از صدور دستورات خود نظرات نورجهان را در کلیه امور جستجو كرد، نورجهان بعد از سالها فرمانروایی مشترک در کنار جهانگیر بخاطر اعتیاد پادشاه به تریاک و شراب نورجهان بتدریج قدرت را به تنهایی در دست گرفت و خود به طور مستقل به حکومت پرداخت هر چند جهانگیر تنها در این دوره نام امپراتور را دارا بود و در حقیقت هیچ قدرتی نداشت اما او در این زمان هرگز از قدرت همسر خود ناراضی نشد و حتی او را تشویق می کرد که بجای او حکومت کند. تنها دیگر ملکه گورکانی که برای فرمان دادن به حکومت چنین فداکاری از خود برای همسرش انجام داد برادرزاده نورجهان ممتاز محل بود که شاه جهان برای او پس از مرگش تاج محل را به عنوان مقبره بنا کرد. با این حال ، ممتاز هیچ توجهی به امور کشوری نكرد و بنابراین نور جهان در سالنامه های امپراتوری مغول به دلیل قدرت و نفوذ سیاسی كه در دست داشت ، بی نظیر است.[۱]

زندگی‌نامهویرایش

نورجهان نوهٔ یکی از درباریان شاه طهماسب صفوی بود و پدرش به نام میرزا غیاث بیگ در دربار اکبر شاه و جهانگیر شاه مناصبی یافت. هنگامی‌که میرزا از ایران بسوی هند در حرکت بود گرفتار راهزنان شد و ناچار شد در قندهار توقف کند همسر او که حامله بود در شهر قندهار در افغانستان نورجهان را در ۱۵۷۷ به‌دنیا آورد. اما سرگذشت شگفت او بگونه ای دیگر رقم خورد که نور جهان در ۱۸ مارس ۱۶۱۱ در جشنواره بهار نوروز، که جهانگیر برگذار کرده بود، شاید برای اولین بار به او چشم دوخت. همه گزارش ها حاکی از آن است که او زیبایی چشمگیری داشته و در جشن نوروز مهرالنسا با ظاهری فریبنده به چشم می خورد، که جهانگیر در طی دو ماه در سال ۱۸ می ۱۶۱۱ با او ازدواج کرد. جهانگیر ابتدا عنوان نور محل را به او داد كه در سال ۱۶۱۶ به نور جهان يا "چرغ دنيا" تغيير داد، نورجهان بعد ازدواج با جهانگیر به قدرت مطلق پادشاهی گورکانی وارد شد و برای خانواده اش خوشبختی فراهم کرد. وی در ترقی ایرانیان و از جمله برادرش که پدر ارجمند بانو بیگم بود نقش بارزی داشت. او در کنار ملکه نور جهان قدرت فوقالعاده ای داشت.[۲]

نور جهان زمانی که همسر جهانگیر شد توانست مقام ملکه معظم و پادشاه بیگم کسب کند او زنی بشدت بذله‌گو، باهوش، زیبا و شجاع بود و جهانگیر را تا پایان زندگیش سخت شیفتهٔ و مجذوب خود کرده بود به‌طوری که نقشی کاملا اساسی و تعیین‌کننده‌ای در دربار پیدا کرده و باعث نفوذ بسیاری از ایرانیان به دربار امپراتوری گورکانی شد به‌طوری که ملکه نورجهان به پادشاه اصلی مملکت تبدیل شد. ملکه در سال ۱۶۱۷ نایب‌السلطنه تام‌الاختیار همسرش شد، نورجهان برای سالهای طولانی ، به طور موثری قدرت امپراتوری را در اختیار داشت و به عنوان نیروی واقعی و مؤثر پشت تخت مغول شناخته می شد. او در كنار شوهرش در جاروكا (پنجره پادشاهی) نشست تا مخاطبان دولتی را دريافت كند ، دستورها را برای وزرا صادر كرد ، نظارت بر اداره چند جاگیر (بسته های زمينی بسیار ارزشمند) را بر عهده داشت و با وزرا مشورت كرد و حتی زمانی که جهانگیر ناخوشایند بود به طور مستقل دادگاه را برگزار می کرد. او حتی فرمان نیشان را صادر کرد که یک امتیاز بسیار والا فقط برای اعضای مرد خانواده سلطنتی محفوظ بود به دستور او اعضای مهم دولتی نیز از این حق برخوردار شدند که مهمترین این شخص پدر نورجهان میرزا غیاث بیگ بود. جدا از ملکه برادر نورجهان هم به‌نام میرزا حسن آصف خان هم از حق قدرت زیادی در دولت برخوردار شد، و در دربار جهانگیر وزیر اعظم و وکیل امپراتوری بود و همچنین سپهسالار ارتش امپراتوری هم محسوب می شد. در دوران سلطنت جهانگیر شاه، قدرت واقعی میان آصف‌خان و خواهرش نورجهان تقسیم شده بود؛ دختر وی به نام «ارجمند بانو بیگم» (که بعدها ممتاز محل نام گرفت)، همسر پسر جهانگیر به نام شاهزاده خرم (که بعدها شاه جهان نام گرفت) شد. آصف خان در اداره حکومت گورکانی به ملکه کمک می‌کرد.[۱]

ملکه نورجهان، در ۸ فوریه ۱۶۲۷، کودتای سردار محبت‌خان، فرمانده پادگان دهلی را در برابر شوهرش سرکوب کرد و آشوب‌گران را به بند کشید. هنگام کودتا، جهانگیرشاه در بستر بیماری بود. نورجهان بعداً به جانشینی شهریار میرزا کمک کرد اما شاهزاده خرم با کمک آصف خان برادرش را از میان برداشت و با نام شاه جهان جانشین سلطنت شد.[۳]

شعرویرایش

در کتاب‌های تاریخ دورهٔ گورکانی مانند: مرآت الخیال و مآثرالامرا از ذوق شاعری او صحبت شده‌است. شعر زیر در وصف خودش از اوست:

چو بردارم ز رخ برقع، زگل، فریاد برخیزد

— زنم بر زلف اگر شانه، زسنبل، داد برخیزد

به این حسن و کمالاتی چو درگلشن گذر سازم

— زجان بلبلان شور مبارکباد، برخیزد

سپیده دم یکی از روزها، جهانگیر رو به چشمان نورجهان افگنده، می‌گوید:

تو مست بـادۀ حسنی‌، بفرما این دو نرگس را

که بر خیزند از خواب و نگهدارند مجلس را

نورجهان بلادرنگ پاسخ می‌دهد، آنهم چه پاسخی شیرین:

مکن بیـدار ای ساقـی! ز خواب ناز نرگـس را

که بد مستند برهم می‌زنند الحال مجلـس را

در یکی از روزها، جهانگیرپادشاه، از پشت پنجره‌ای، متوجه می‌شود که پیر مردی خمیده قامت، در حال عبور است و در آن اثنا، از نورجهان که در کنار وی بوده، اینگونه می‌پرسد:

چرا خم گشته می‌گردند پیران جهان گشته

نور جهان بی توقف جواب می‌دهد‌:

به زیر خاک می‌جویند ایام جوانی را

در آن موقع معمول بود که همیشه اول ماه رمضان، در میخانه ها را به گِل می‌گرفتند و آخر ماه یعنی صبح عید فطر آن را باز می‌کردند. در شب عید پادشاه و ملکه به بام قصر برآمده بودند که هلال را ببینند؛ همینکه چشم جهانگیر به ماه افتاد، گفت:

هلال عید به اوج فلک هویدا شد

نور جهان بی توقف جواب می‌دهد‌:

کلید میکده گم گشته بود پیدا شد

باری، ملکه نورجهان، در حالی‌که لباس ارغوانی به تن کرده‌ بود، نزد جهانگیر وارد می‌شود‌. شاه با دیدن او چنین می‌گوید‌:

نیست جانان بر گریبان تو رنگ ارغوان

زردی رنگ رخ من شد گریبـانگیـر تـو

و نورجهان، چه پاسخ ظریفی می‌دهد‌:

ترا که تکمـه لعـل است بر لباس حریر

شـد اسـت قطـرۀ منـت گــریبـانگیـر

شاه جهان روزی به سیر باغ می‌پرداخت، پس از دقایقی سیر و نظاره به سوی گلهای رنگارنگ، دسته گلی برچید و آن‌را با خود به قصر آورد و به نور جهان بیگم اهدا کرد‌.

نور جهان بداهتاً این بیت را سرود‌:

بلا گردان شوم شـاهــا! چــرا گلدسته آوردی ؟

به گلشن به ز من دیدی که او را بسته آوردی؟

شاه‌جهان ظریفانه در پاسخ گفت‌:

بـرای زیــب دسـتت مـاه مـن! گلدسـته آوردم

به گلشن لاف خوبی زد‌، به پیشت بسته آوردم

به روایت کتاب مرآت‌الخیال، درهمان‌روزهایی‌که طبع نورجهان بیگم تازه می‌خواست آهنگ شگفتن کند، بیت زیر را، سرآغازی برای راه‌یابی به گلشن سخن قرار داد:

ای محتسب ز گریۀ پیر مغان بترس

یک خم شکستن تو، به صد خون برابر است

جهانگیر که در کنارش نشسته بود، فی البدیهه افزود:

از من متاب رخ که نی‌ام بیتو یک نفس

یک زنده کردن تو، به صد خون برابر است

نورجهان به ادامۀ بیت بالا گفت:

چون تابم از تو رخ که تویی قبلۀ مراد؟

رخ تافتن ز قبله، به صد خون برابر است

[۴]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نورجهان، ملکه فمینیست گورکانیان». BBC News فارسی. ۲۰۱۸-۰۹-۱۹. دریافت‌شده در ۲۰۱۸-۰۹-۱۹.
  2. کتاب سفرنامه هندص55-58 نوشته محمدرضا خانی. به فارسی. مقاله نمادها و الگوهای ایرانی در معماری‌های مهم هند.
  3. هفته‌نامه امرداد، شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۱، سال سیزدهم، شماره ۲۹۰، ص ۸.
  4. نایل، دستگیر (۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۱). «قصه‌هایی از تاریخ و هنر - بخش یکم». خراسان زمین. دریافت‌شده در ۳۰ مه ۲۰۱۸.