کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران که به کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نیز شناخته می‌شود، بزرگ‌ترین کتابخانهِ دانشگاهیِ ایران است.

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران
Central Library of the University of Tehran.jpg
کشورایران پرچم ایران
نوعکتابخانه دانشگاهی
تأسیس۱۳۴۶ خورشیدی
موقعیتتهران، دانشگاه تهران
سایر اطلاعات
مدیررسول جعفریان

تاریخچهویرایش

سید محمد مشکات در سال ۱۳۲۸ خورشیدی با اهدای مجموعه کتاب‌های خطی خود به دانشگاه تهران، اساس و بنیان تأسیس این کتابخانه را آماده کرد. پس از این، یکی از کارهای روسای این دانشگاه، جمع‌آوری کتاب‌های خطی بود تا منبع این کتابخانه غنی‌تر بشود؛ سرانجام در اول مهرماه سال ۱۳۴۳ خورشیدی، فرایند ساختِ بنای این کتابخانه کلید خورد. در نهایت پس از گذشت سه سال یعنی در سال ۱۳۴۶ خورشیدی، مدیریت این کتابخانه مستقل شد و ایرج افشار به ریاست کتابخانه مرکزی منصوب و سید حسین نصر نیز به عنوان رئیس شورای کتابخانه مرکزی که مشتمل به ۱۶ نفر بود، انتخاب شد. به این ترتیب بهره‌برداری از ساختمان جدید کتابخانه مرکزی در شهریور ۱۳۴۹، آغاز و سایر کتاب‌های خطی موجود در دانشکده‌های این دانشگاه به ساختمان جدید منتقل شد. این کتابخانه هم‌اکنون، بزرگ‌ترین کتابخانهِ دانشگاهیِ ایران است.[۱]

ساختمانویرایش

ساختمان فعلی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران دارای مساحتی بالغ بیست و دو هزار متر مربع اداری و مشتمل بر ۹ طبقه است. مخزن کتاب و مطبوعات اسناد در ۵ طبقه فوقانی این بنا، قرار دارد.[۲]

بخش‌های کتابخانهویرایش

بخش‌های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران عبارتند از:[۳]

  1. آسیب‌شناسی و مرمت کتب
  2. امور اداری
  3. امور مالی
  4. خدمات ارجاعی
  5. خدمات نابینایان
  6. روابط عمومی و امور بین‌الملل
  7. فراهم آوری
  8. فهرست نویسی
  9. نسخه‌های خطی و اسناد
  10. نشریات ادواری
  11. فناوری اطلاعات
  12. دیجیتال سازی
  13. پایان‌نامه‌ها

نشریات ادواری (پیایندها)ویرایش

بخش نشریات ادواری یا پیایندها با هدف تهیه، سازماندهی، صحافی و تهیه آرشیو از مجلات و روزنامههای فارسی و کلیه زبان‌های بر پایه نظیر عربی، اردو، پشتو، ترکی، کردی و نیز روزنامه‌ها و مجلات انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و سایر زبان‌ها به عنوان یکی از مهمترین بخش‌های کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد، نقش بسیار مهمی در چرخه تولید دانش ایفا می‌کند. تهیه منابع در این بخش از سه طریقِه مختلف از جمله خرید از ناشر، اهدا یا مبادله صورت می‌گیرد. از آنجا که این کتابخانه بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، مشمول طرح واسپاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بوده و کلیه ناشران می‌بایست حداقل یک نسخه از انتشارات خود را به این کتابخانه اهدا کنند.

 
بخش پیایندها کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران

این بخش شامل ۴ قست می‌باشد که آن‌ها عبارتند از:

  1. خدمات فنی پیایندها: این بخش اولین نقطه ورود مجلات و روزنامه‌ها به‌شمار می‌رود. سازماندهی مجلات فارسی و لاتین در این بخش بر اساس قواعد فهرست نویسی انگلوامریکن و مطابق با نظام رده‌بندی کتابخانه کنگره آمریکا و همچنین گسترش‌های رده‌بندی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران انجام می‌شود. اطلاعات این منابع پس از صحافی، وارد کاردکس مربوطه و سامانه کتابخانه‌های دانشگاه تهران شده، سپس آماده‌سازی و به جایگاه خود ارسال می‌شود.
  2. مخزن روزنامه‌های فارسی: این بخش، مخزنِ آرشیو و ارائه خدمات تمامی روزنامه‌های فارسی، عربی و سایر زبان‌های شرقی و مجلات بسیار قدیمی می‌باشد. مجموعه نشریاتی که در این بخش نگهداری می‌شوند از نقطه نظر قدمت تاریخی از دوره قاجار تا کنون بوده و از بزرگترین و ارزنده‌ترین مجموعه‌های نشریات فارسی در کشور به‌شمار می‌رود.
  3. مخزن مجلات فارسی: مجلات در این مخزن بر اساس نظام رده‌بندی کنگره و در هر رده، بر اساس ترتیب تاریخ انتشار قرار می‌گیرد. منابع موجود در این بخش شامل ۲۸۲۰ عنوان مجله فارسی ساماندهی شده مشتمل بر ۳۱۱۰۰ مجلد صحافی شده و بالغ بر ۲۰۰ عنوان نشریه قدیمی ساماندهی نشده و ۱۹۳۷ عنوان روزنامه فارسی و عربی مشتمل بر ۸۸۵۰ مجلد صحافی شده می‌باشد.
  4. مخزن پیایندهای لاتین: مجلات در این مخزن بر اساس نظام رده‌بندی کنگره و در هر عنوان بر اساس ترتیب تاریخ انتشار قرار می‌گیرد.. جستجو و بازیابی منابع موجود در این بخش از طریق سامانه کتابخانه‌های دانشگاه تهران و همچنین از طریق کاردکس‌های موجود در بخش نشریات ادواری با نظم الفبایی عنوان نشریات امکان‌پذیر می‌باشد. در این مخزن نزدیک به ۳۰۰۰ عنوان مجله و ۱۰۲ عنوان روزنامه می‌باشد.[۴]

نسخه‌های خطیویرایش

 
نمونه‌ای از نسخه‌های قدیمی و خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران

یکی از ارزش‌های این کتابخانه، دارا بودن بخش نسخه‌های خطی است. چند نسخه خطی مهم و منحصر به فردی که در این مجموعه وجود دارد، عبارتند از: نسخه خمسه نظامی، نمونه منحصر به فردی از شاهنامه فردوسی، نسخه خطی وندیداد، نسخه خطی ذخیره خوارزمشاهی، مسالک و ممالک که حتی برخی از اینها ثبت حافظه جهانی هم شده‌اند. اما قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود در این کتابخانه با نام مجمل اللغه از ابوالحسین احمدبن فارس رازی قزوینی معروف به ابن فارس است که سال کتابت آن به سال ۴۷۹ قمری برمی‌گردد.[۵]

کتابخانه مجازیویرایش

وب سایت کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران اقدام به انتشار متن بیش از ۴۱هزار رساله دکتری و پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد کرد.[۶] یکی دیگر از این اقدامات که باعث ایجاد واکنش‌های مثبت در بین جامعه ادبی کشور شد، انتشار رایگان تصاویر بیش از ۱۲هزار نسخه خطی و قابلیت دانلود آن بود.[۷][۸]

مدیرانویرایش

فهرست مدیران کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران
ردیف مدیر آغاز دوره (سال خورشیدی) پایان دوره (سال خورشیدی) رئیس وقت دانشگاه منبع
۱ ایرج افشار ۱۳۴۳ ۱۳۵۷ جهانشاه صالح

فضل‌الله رضا

علی‌نقی عالیخانی

هوشنگ نهاوندی

احمد هوشنگ شریفی

قاسم معتمدی

عبدالله شیبانی

محمد ملکی

[۹]
۲ ابوالفضل قاسمی ۱۳۵۸ ۱۳۵۸ محمد ملکی
۳ اسماعیل حاکمی والا ۱۳۵۸ ۱۳۶۳ محمد ملکی

حسن عارفی

علی مهدی‌زاده شهری

ابوالقاسم گرجی

عباس شیبانی

بهمن یزدی صمدی

۴ سید محمدمهدی جعفری ۱۳۶۳ ۱۳۶۶ بهمن یزدی صمدی

محمد فرهادی

اسماعیل آوینی

حسین فروتن

۵ فیروز حریرچی ۱۳۶۶ ۱۳۷۰ حسین فروتن

محمد رحیمیان

۶ جلیل تجلیل ۱۳۷۰ ۱۳۷۶ محمد رحیمیان

غلامعلی افروز

محمدرضا عارف

۷ علی اکبر عنایتی ۱۳۷۶ ۱۳۸۳ سید منصور خلیلی عراقی

رضا فرجی‌دانا

۸ محمد صادق ضیایی ۱۳۸۳ ۱۳۸۵ رضا فرجی‌دانا

عباسعلی عمید زنجانی

۹ علی افخمی ۱۳۸۵ ۱۳۸۶ عباسعلی عمید زنجانی
۱۰ فاطمه فهیم نیا ۱۳۸۶ ۱۳۹۳ فرهاد رهبر

محمدحسین امید

۱۱ علی اصغر پور عزت ۱۳۹۳ ۱۳۹۶ محمود نیلی احمدآبادی
۱۲ رسول جعفریان ۱۳۹۶ در حال فعالیت

منابعویرایش

  1. «دائرةالمعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی - کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران». portal.nlai.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  2. «معرفی کتابخانه - Library». library.ut.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  3. «بخشهای کتابخانه - Library». library.ut.ac.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  4. «گفتگو با خانم مهران آشوری پژوهشگر تاریخ مطبوعات ایران». فصلنامه مطبوعات ایران (۶): ۱۸ تا ۳۷. زمستان ۱۳۹۵ و بهار ۱۳۹۶.
  5. «اینجا بوی خوش کتاب می‌پیچد!». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۱۸-۰۲-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  6. «انتشار متن ۴۱ هزار پایان‌نامه روی وبسایت کتابخانه دانشگاه تهران». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۲۰-۰۵-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  7. «بیش از ۱۲هزار نسخه خطی کتابخانه دانشگاه تهران رایگان شد». قدس آنلاین | پایگاه خبری - تحلیلی. ۲۰۲۰-۰۷-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  8. رستگار، اعظم. «میشه یه کتاب خوب بهم معرفی کنید؟». Lisna | لیزنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۷-۲۷.
  9. اصیلی، سوسن؛ کرم رضایی، پریسا (۱۳۹۶). کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران: گذشته و حال. تهران: نشر مورخ.