کردستان ترکیه

نام غیررسمی بخش شرقی ترکیه

کردستان ترکیه (به کردی: باکووری کوردستان، به ترکی استانبولی :Türkiye Kürdistanı) نام غیررسمی بخش شرقی ترکیه است که بیشتر ساکنان آن کرد هستند. این منطقه با مساحتی حدود ۲۳۰ هزار کیلومتر مربع[۱] (به طور تقریبی معادل ناحیه آناتولی شرقی و ناحیه آناتولی جنوب شرق با حدود ۱۴ میلیون نفر جمعیت در سال ۲۰۱۰) ۲۹٫۳۶ درصد از خاک ترکیه را دربر گرفته‌است؛[۳] حدود دوسوم کردهای ترکیه در جنوب شرقی و شرق ترکیه (موسوم به کردستان ترکیه) سکونت دارند. در برآورد ۲۰۱۲ مؤسسه آمار ترک استات (The Turkish Statistical Institute (TurkStat))، جمعیت کردهای ترکیه بیش از ۲۲ میلیون نفر (۲۲٬۶۹۱٬۸۲۴) و بیش از سی درصد از جمعیت ۷۴٬۷۰۰٬۰۰۰ نفری ترکیه را تشکیل می‌دهد.[۴] بر طبق منابع سازمان سیا در سال ۲۰۰۸ میلادی، بافت قومیتی ترکیه، شامل ۷۰٪-۷۵٪ ترک، ۱۸٪ کرد و سایر گروه‌های قومی ۷٪-۱۲٪ می‌باشند.[۵] منابعی دیگر حدود ۷۰٪ مردم ترکیه ترک و ۲۵٪ کرد را در ترکیه برآورد می‌کنند.[۶][۷][۸]

کردستان ترکیه
کل جمعیت
۲۰ میلیون نفر[۱] تا ۲۵ میلیون نفر (تخمین ۲۰۱۷)
مناطق با جمعیت قابل توجه
ناحیه آناتولی شرقی و ناحیه آناتولی جنوب شرق استان استانبول، استان آدانا و استان مرسین
زبان‌ها
زبان کردی، زبان‌های ترکی‌تبار
دین
اسلام اکثریت سنی، و اقلیتی ازعلوی (اهل حقایزدی[۲]
گروه‌های قومی مرتبط
گروه‌های قومی ایرانی
مناطق با اکثریت کردی در ترکیه
نقشهٔ مناطق کردنشین ترکیه در سال ۱۹۹۲ میلادی (بر اساس نقشهٔ سیا)
رنگ قرمز درصد جمعیت کرد نسبت به باقی جمعیت ترکیه در مناطق است (قرمز کمرنگ نشان‌گر درصد جمعیت پایین‌تر می‌باشد)

بسیاری از شهرهای کردستان ترکیه طی سال‌های اخیر به علت نارضایتی مردم کرد از وضعیت موجود صحنه آشوب و درگیری بوده‌است. احزابی مانند پ‌ک‌ک خواهان خودمختاری مناطق کردنشین در ترکیه می‌باشند. بسیاری از کردهای ترکیه به استانبول مهاجرت کرده‌اند بگونه‌ای که استانبول به بزرگترین شهر کردنشین ترکیه مبدل گشته‌است.[۹][۱۰][۱۱][۱۲]

از سال ۱۹۹۰ مهاجرت اجباری از جنوب شرقی ترکیه، میلیون‌ها کرد را به شهرهایی مانند استانبول، آنکارا و ازمیر آورد.[۱۳] جمعیت کردها در استانبول بین ۳ تا ۴ میلیون نفر تخمین زده می‌شود (سال ۱۹۹۷).[۱۴][۱][۱۵] همچنین طبق تخمین دیگری جمعیت کردها در استانبول، آنکارا، ازمیر و سایر شهرهای بزرگ (به جز استان‌های کردنشین ترکیه) در حدود ۳۵ درصد کل جمعیت کردهای ترکیه است که چیزی حدود ۶ تا ۸ میلیون می‌باشد.[۱۶]

پیشینهویرایش

 
نقشه کشور کردستان برپایه پیمان سور
 
مناطقی که با رنگ سبز مشخص شده مناطق با حداکثریت کرد است.

کردوئنه سرزمینی باستانی در جنوب دریاچه وان و شمال میانرودان در هزاره اول پیش از میلاد بود بسیاری بر این باورند که کردوئنه همان سرزمینیست که امروز کردستان خوانده می‌شود.[۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵] و دانشنامه کلمبیا این ارتباط را ذکر کرده‌است.[۲۶]

برخی از دانشوران قرن نوزدهم نظیر جرج رولینسن کردوئنه و کاردوخی را با کردهای امروزی یکی دانستند و اظهار کردند کاردوخی معادل لغوی باستانی کردستان است.[۲۷][۲۸][۲۹] برخی منابع آکادمیک تازه معتقدند باید پروتو-کرد دانسته شود.[۳۰] نمونه‌های زیادی از این‌گونه نامها وجود دارد که به دلیل سختی بیان حرف «خ» در لاتین است.[۳۱] با اینحال باور بر این است که مردم کردوئنا به زبانی ایرانی سخن می‌گفته‌اند.[۳۲]

در سال۹۹۰ الی ۱۰۸۵ میلادی سلسله کرد تبار مروانیان بر شمال میانرودان ٫بدلیس ٫ دیاربکر و وان حکم می‌راندند.[۳۳]

مبارزات کردها در دوره عثمانی علیه سلطه ترکها برقرار بود یکی از نمونه‌ها شورش و مقاومت یزدانشیر امیر بوتان بود. با تجزیه امپراطوری عثمانی و متعاقب آن معاهده سور (که قراردادی در به رسمیت شناختن حقوق ملی کردها بود)، ایجاد دولت کردستان در خاک امپراطوری عثمانی سابق منظور شده بود. بعدها پیمان لوزان جایگزین پیمان سور گردید. به همین دلیل کردها به رهبری شیخ محمود برزنجی در مقابل ارتش انگلیس در خاک کردستان عراق امروزین دست به مقاومت زدند.[نیازمند منبع]

مصطفی کمال‌پاشا (آتاتورک) که جنگ‌های استقلال ترکیه را فرماندهی می‌کرد، به نقش حساس کردها در این جنگ واقف بود، از این‌رو با دادن وعده‌های زیاد به کردها حمایت آن‌ها را جلب، و در سایه پیروزی‌های چشمگیر مصطفی کمال، براساس معاهده لوزان، دولت نوین ترکیه تحت حاکمیت کمالیسم به رسمیت شناخته شد. اما ممنوع‌شدن مظاهر هویت کردی از جمله زبان و پوشش، تمامی نیروهای ملی و مذهبی را وادار به عکس‌العمل نمود و از سال ۱۹۲۴ تا ۱۹۳۹، در اثر سخت‌گیری‌های دولت ترکیه یک سلسله شورش‌هایی درمیان کردها علیه دولت مرکزی ترکیه به وقوع پیوست. شورش شیخ سعید پیران، قیام آرارات و قیام درسیم از مهم‌ترین شورش‌های این دوره هستند. دولت مرکزی ترکیه با واکنش‌های سخت و خشن، کلیه شورشهای صورت گرفته را سرکوب کرد.[۳۴]

مهمترین حرکتی که در کردستان ترکیه بوقوع پیوست، تشکیل جمهوری آرارات در سال ۱۹۲۷ در کردستان ترکیه بود. جمهوری آرارات توسط روشنفکران کرد و خاندان بدرخانیان برپا گشته بود که توسط حکومت ترکیه سرکوب گردید.[۳۵]

در بین سال‌های ۱۹۳۷ تا ۱۹۳۸ در پی قیام درسیم، ارتش ترکیه به رهبری آتاترک ۶۵٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ از کردهای علوی ساکن استان درسیم (استان تونج‌ایلی امروزی) را قتل‌عام کردند.[۳۶]

فرهنگ و مردمویرایش

بیشتر کردهای ترکیه به گویش کرمانجی که از گویش‌های شمالی زبان کردیست سخن می‌گویند هرچند زازاها به زبان زازاکی صحبت می‌کنند اما از نظر فرهنگی و تاریخی بسیار به کرمانجها نزدیکند. در کل کردهای ترکیه اشتراکات فراوانی با سایر کردها در کشورهای دیگر دارند و در طول تاریخ و به ویژه پیش از مرزبندی‌های معاصر، همواره با سایر کردها پیوند داشته‌اند، اکثریت کردهای ترکیه سنی مذهب می‌باشند.[۳۷][۳۸][۳۹]

سیاستویرایش

در دوران نخست‌وزیری اردوغان وضعیت حقوق کردها در ترکیه بهبود یافته‌است.[۴۰] در انتخابات مجلس ملی ترکیه (۲۰۱۱) حزب عدالت و توسعه توانست که قریب به نیمی از آرای شرکت کنندگان در انتخابات را کسب کند و جبهه رنج، دمکراسی و آزادی نیز که احزاب کردی BDP و PAR - HAK و KADEP از آن حمایت به عمل آورده بودند با شعار «برای جمهوری دمکراتیک، برای خودمختاری دمکراتیک» در انتخاب با نامزدهای مستقل شرکت کرده بود.[۴۱]

در انتخابات ریاست‌جمهوری ترکیه (۲۰۱۴) حزب دموکراتیک خلق‌ها، صلاح الدین دمیرتاش را به عنوان نامزد انتخابات ریاست جمهوری معرفی کرد که به رقابت با دو نامزد دیگر از جمله رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه و نامزد حزب عدالت و توسعه، پرداخت.

اقتصادویرایش

 
درآمد سرانه استانهای ترکیه بر اساس آمار سال ۲۰۱۱ (به دلار):
  ۲۶ ۰۰۰ و بیشتر
  ۲۲ ۰۰۰ – ۲۶ ۰۰۰
  ۱۸ ۰۰۰ – ۲۲ ۰۰۰
  ۱۳ ۷۰۰ (متوسط ترکیه) – ۱۸ ۰۰۰
  ۱۰ ۰۰۰– ۱۳ ۷۰۰
  ۶ ۰۰۰ – ۱۰ ۰۰۰
  ۲ ۰۰۰ – ۶ ۰۰۰
   کمتر از۲ ۰۰۰

مناطق کردنشین ترکیه همواره جزو فقیرترین و توسعه نیافته‌ترین مناطق این کشور بوده‌اند و نرخ بیکاری جوانان در این منطقه بسیار بیشتر از دیگر نقاط کشور است. تهیدستی، بیکاری، محرومیت، سرکوب و خفقان در نواحی جنوب شرقی و شرق ترکیه در طی سده اخیر، موجب پدید آمدن جریانی به نام پ‌ک‌ک در دهه ۱۹۷۰ شده‌است.

کردها و ترکیهویرایش

بنیاد حقوق بشر دیاربکر (İHD) اعلام کرده که در سالیان ۱۹۹۳ تا ۱۹۹۷ بیش از پنج هزار نفر از شهروندان عادی کُرد در ترکیه توسط واحد اطلاعات و ضدترور ژاندارمری (JITEM) کشته شده‌اند و اجساد اغلب این قربانیان کشف نشده‌است.[۴۲] شرکت رادیو تلویزیون دولتی ترکیه کانالی به نام ت‌رت کردی (TRT KURDI) را که به صورت ۲۴ ساعته به زبان کردی پخش می‌کند راه‌اندازی کرده‌است.[۴۳][۴۴] به گفته کمیته حمایت از روزنامه‌نگاران، ۷۰ درصد از روزنامه‌نگارانی که در سال ۲۰۱۲ در ترکیه زندانی شده‌اند، کرد هستند و در این سال ترکیه بزرگترین زندان روزنامه‌نگاران در جهان بوده‌است.[۴۵]

نلسون ماندلا، قهرمان مبارزه با نژادپرستی، در سال ۱۹۹۲ از پذیرش «جایزه صلح آتاتورک» سرباز زد.[۴۶][۴۷][۴۸] در تلاشی برای انکار هویت کردها دولت ترکیه تا سال ۱۹۹۱ کردها را جزو ترک‌های کوهستانی رده‌بندی می‌کرد.[۴۹][۵۰]

ناحیه‌های کردستان ترکیهویرایش

ردیف نام مرکز نام کردی وسعت (کیلومتر مربع) جمعیت (۲۰۱۹)
۱ آناتولی جنوب شرقی (۶ استان) دیاربکر ناوچەی ئاناتۆلیای باشووری ڕۆژھەڵات ۶۲٬۷۶۲ ۶٬۴۳۳٬۴۸۴
۲ آناتولی شرقی (۱۵ استان) وان ناوچەی ئاناتۆلیای ڕۆژھەڵات ۱۵۱٬۷۹۵ ۶٬۳۷۵٬۸۶۶
کل کردستان ترکیه دیاربکر باکووری کوردستان ۲۱۴٬۵۵۷ ۱۲٬۸۰۹٬۳۵۰

استان‌هاویرایش

سرزمین‌های کردنشین در ترکیه در تقسیمات کشوری ترکیه در گذشته ۱۱ استان (به ترکی: ایل) بودند.[۵۱] و بعدتر بر اثر تقسیمات کشوری مجدد، همان سرزمین‌ها را این بار به ۱۷ استان تقسیم کردند.[۵۲] و بعدتر در آغاز دهه ۹۰ بر اثر تقسیمات کشوری جدیدتر، همان سرزمین‌ها را این بار به ۲۱ استان تقسیم کردند.[۵۲] کشور ترکیه دارای ۸۱ استان است که بر اساس دانشنامه بریتانیکا کردها در ۲۱ استان کردنشین در اکثریت هستند. کردستان ترکیه شامل تمام ۱۵ استان آناتولی شرقی و ۶ استان از ۸ استان آناتولی جنوب شرقی (به جز دو استان استان غازی عینتاب و استان کیلیس) است. همچنین زازاها و خود کردها در سایر مناطق و استان‌های ترکیه نیز حضور دارند. برای نمونه در خارج از کردستان ترکیه در استان غازی عینتاب (پارێزگای دیلۆک) در آناتولی جنوب شرقی یا استان آق‌سرای (پارێزگای ئاکسارای) یا استان سیواس (پارێزگای سێواس) در ناحیه آناتولی مرکزی تعداد زیادی کرد و زازا زندگی می کنند و اقلیت هایی پرشمار در ناحیه مدیترانه و ناحیه اژه و ناحیه مرمره دارند ولی در ناحیه دریای سیاه جمعیت بسیار کمی دارند.

فهرست استان‌های کردستان ترکیهویرایش

 
استان‌های آناتولی شرقی

از استان‌های ترکیه ۲۱ استان به عنوان مناطق با اکثریت کرد معرفی می‌شود. هم در این مناطق اقلیت‌های قابل توجه عرب، ارمنی، آشوری و ترک وجود دارد و هم در سایر مناطق ترکیه اقلیت‌های قابل توجهی از کردها همانند کردهای استانبول و کردهای آناتولی مرکزی و سایر اقوام وجود دارند. استان‌های هر ناحیه به ترتیب وسعت مرتب شده‌اند:[۵۳]

ردیف نام مرکز نام کردی وسعت (کیلومتر مربع) جمعیت (۲۰۱۹)
آناتولی جنوب شرقی
۱ استان اورفا اورفا ڕحا ۱۹٬۳۳۶ ۲٬۰۷۳٬۶۱۴
۲ استان دیاربکر دیاربکر ئامەد ۱۵٬۲۰۴ ۱٬۷۵۶٬۳۵۳
۳ استان ماردین ماردین مێردین ۸٬۸۰۶ ۸۳۸٬۷۷۸
۴ استان آدیامان آدیامان سەمسوور ۷٬۶۰۶ ۶۲۶٬۴۶۵
۵ استان شرناک شرناک شرنەخ ۷٬۱۵۱ ۵۲۹٬۶۱۵
۶ استان باتمان باتمان ئێلح ۴٬۶۵۹ ۶۰۸٬۶۵۹
آناتولی شرقی
۷ استان ارزروم ارزروم ئەرزیڕۆم ۲۵٬۳۳۰ ۷۶۲٬۰۶۲
۸ استان وان وان وان ۱۹٬۴۱۴ ۱٬۱۳۶٬۷۵۷
۹ استان ملطیه ملطیه مەلەتی ۱۲٬۱۰۲ ۸۰۰٬۱۶۵
۱۰ استان ارزنجان ارزنجان ئەرزگان ۱۱٬۷۲۷ ۲۳۴٬۷۴۷
۱۱ استان آغری آغری قەرەکۆسە ۱۱٬۴۹۸ ۵۳۶٬۱۹۹
۱۲ استان قارص قارص قارس ۱۰٬۱۳۹ ۲۸۵٬۴۱۰
۱۳ استان الازیغ الازیغ خارپێت ۹٬۲۸۱ ۵۹۱٬۰۹۸
۱۴ استان بینگول بینگول چەولیگ ۸٬۲۵۳ ۲۷۹٬۸۱۲
۱۵ استان موش موش مووش ۸٬۰۶۷ ۴۰۸٬۸۰۹
۱۶ استان تونجلی تونجلی درسیم/مامەکی ۷٬۶۸۵ ۸۴٬۶۶۰
۱۷ استان حکاری حکاری جۆلەمێرگ ۷٬۱۷۸ ۲۸۰٬۹۹۱
۱۸ استان بیتلیس بیتلیس بدلیس ۷٬۰۹۴ ۳۴۸٬۱۱۵
۱۹ استان سعرد سعرد سێرت ۵٬۴۷۳ ۳۳۰٬۲۸۰
۲۰ استان اردهان اردهان ئەردەھان ۴٬۹۶۷ ۹۷٬۳۱۹
۲۱ استان ایغدیر ایغدیر ڕەشقەلاس ۳٬۵۸۷ ۱۹۹٬۴۴۲
کل کردستان ترکیه دیاربکر ئامەد ۲۱۴٬۵۵۷ ۱۲٬۸۰۹٬۳۵۰

رشد جمعیتویرایش

 
نرخ رشد جمعیت در مناطق مختلف ترکیه (۲۰۱۳).
  4-5
  3-4
  2-3
  1.5-2
  1-1.5

همان طور که در نقشه سال ۲۰۱۳ ترکیه مشخص شده است رشد جمعیتی کردها دست کم دو تا سه برابر مناطق ترک نشین در ترکیه است. پیر شدن جمعیت در ترکیه به باور امروز سران حزب عدالت و توسعه آن ها را از ادامه پیشرفت ها و رشد اقتصادی باز می دارد. در بخش اجتماعی نیز بنیان خانواده و آسیب های افزایش میانگین سنی جمعیت، جامعه ترکیه را تهدید می کند که به باور بسیاری از آسیب شناسان اجتماعی، اکثر جرائم ریشه در نهاد خانواده دارند. بر این اساس بُعدی از سخنان اردوغان مربوط به معضل اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی پیری جمعیت ترکیه در آینده است و آن را تهدیدی بر همه حوزه ها و شئونات زندگی شهروندان این کشور می داند. دلیل دوم این موضوع نیز از دو جهت قابل توجه است. اول اینکه، کاهش رشد جمعیت به عنوان تهدیدی بر امنیت ملی از ناحیه کردها محسوب می شود. این بُعد ماهیتی کاملاً سیاسی ـ امنیتی برای ترکیه دارد. بدین معنا که نرخ رشد جمعیت در شرق و جنوب شرق ترکیه (مناطق کردنشین) بیشتر از سایر مناطق است. به همین دلیل بخش مهمی از نگرانی های جامعه ترکیه از رشد جمعیت کردها نشأت می گیرد. این بدین معنی است که امنیت ملی ترکیه در برابر کردها بیشتر در معرض آسیب و بحران قرار دارد. علاوه براین، تمرکز کردها در برخی استان ها و افزایش جمعیت این استان ها نگرانی جمعیتی دیگر ترکیه می باشد. پس از آغاز جنگ شبه نظامیان کرد علیه دولت ترکیه در دهه ۱۹۸۰، برخی استان ها به ویژه دیاربکر تمرکز جمعیتی کردها را تجربه کرد. این موضوع امنیت ملی ترکیه را با تهدید مواجه می سازد. سران ترکیه نگران هستند که افزایش جمعیت این استان ها در برابر جمعیت کم استان های ترک نشین همجوار دردسرساز شود. آن ها بدین منظور برنامه مدونی را برای جلوگیری از کاهش جمعیت ترک ها اتخاذ نموده اند و امیدوارند نتیجه دهد. رشد جمعیتی بالای کردها نشان می دهد که در آینده اعتراضات گسترده تری به نابرابری های اجتماعی و تضعیف حقوق کردها صورت خواهد گرفت. در واقع نرخ بالای رشد جمعیت کردها در برابر ترک ها، آن ها را در وضعیت مناسب تری در جهت خواست حقوق خود سوق می دهد. این مهم از دیگر نگرانی های اردوغان و سایر احزاب ملی گرای ترک در خصوص نرخ رشد جمعیتی فعلی می باشد.[۵۴]

نقشه هاویرایش

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004
  2. «دین و زبان،». torkiye. دریافت‌شده در ۲۰۱۵-۱۲-۲۱.
  3. The Kurdish Population by the Kurdish Institute of Paris, 2017 estimate. "The territory, which the Kurds call Northern Kurdistan (Kurdistana Bakur), has 14.2 million inhabitants in 2016. According to several surveys, 86% of them are Kurds... So in 2016 there are about 12.2 million Kurds still living in Kurdistan in Turkey. We know that there are also strong Kurdish communities in the big Turkish metropolises like Istanbul, Izmir, Ankara, Adana and Mersin. The numerical importance of this "diaspora" is estimated according to sources at 7 to 10 million... Assuming an average estimate of 8 million Kurds in the Turkish part of Turkey, thus arrives at the figure of 20 million Kurds in Turkey."
  4. http://ekurd.net/mismas/articles/misc2012/9/turkey4166.htm
  5. cia worldfact book
  6. Juvenile Nonfiction, “ The Handbook of Middle East ”, Publisher: 21st Century, 2002. pg ۱۴۴:”About 20 percent of Turkey ’s population is Kurdish. ”
  7. Sandra Mackey , “The reckoning: Iraq and the legacy of Saddam”, W.W. Norton and Company, 2002. Excerpt from pg ۳۵۰: “As much as 25% of Turkey is Kurdish. ”
  8. “Beverley Milton-Edwards, “Contemporary politics in the Middle East” Polity, 2006. pg ۲۳۱: “They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p ۳–۴). ”
  9. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۳.
  10. http://kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=18296#Title=%0A%09%09%09%09%09%09%09%09کُردهای%20ترکیه%20و%20ضرورت%20پذیرش%20چند%20صدایی%0A%09%09%09%09%09%09%09
  11. http://www.kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=35476#Title=%0A%09%09%09%09%09%09%09%09کُردهای اردوغان، کُردهای اوجالان/ محمدعلی دستمالی%0A%09%09%09%09%09%09%09
  12. http://www.kurdpress.com/Fa/NSite/FullStory/News/?Id=46145#Title=استانبول، تنها پایتخت کردستان ترکیه است%0A%09%09%09%09%09%09%09
  13. "Kurdish identity becomes more acceptable in Turkish society", Al Monitor, 2014
  14. «نسخه آرشیو شده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۷.
  15. https://books.google.com/books?id=JU-2AAAAIAAJ
  16. https://books.google.com/books?id=izQFFkIF6mMC&pg=PA2
  17. N. Maxoudian, Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC, Journal of The Royal Central Asian Society, Vol. 39, Issue 2, April 1952، pp. 156–163.
  18. A.D. Lee, The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia, Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, Vol. 40, No. 3 (1991), pp. 366–374 (see p.371)
  19. J. den Boeft, Philological and historical commentary on Ammianus Marcellinus XXIII, 299 pp. , Bouma Publishers, 1998. (see p.44)
  20. J. F. Matthews, Political life and culture in late Roman society, 304 pp. ، 1985
  21. George Henry Townsend, A manual of dates: a dictionary of reference to the most important events in the history of mankind to be found in authentic records, 1116 pp. , Warne, 1867. (see p.556)
  22. F. Stark, Rome on the Euphrates: the story of a frontier, 481 pp. ، 1966. (see p.342)
  23. https://books.google.com/books?id=RURgBQAAQBAJ&pg=PA69&lpg=PA69&dq=corduene+south+of+van+lake&source=bl&ots=OYVBYS2e4G&sig=Qmt4XwyX0Qotr8T-3OpA3psn5jA&hl=fa&sa=X&ei=kkP5VN2iDaSa7gavu4HICg&ved=0CEQQ6AEwBQ#v=onepage&q=corduene%20south%20of%20van%20lake&f=false. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک)
  24. «DARIUS III». بریتانیکا.
  25. http://wimssite.nl/system/fetch_file.php?did=126. پارامتر |عنوان= یا |title= ناموجود یا خالی (کمک); پارامتر |پیوند= ناموجود یا خالی (کمک)
  26. http://www.encyclopedia.com/topic/Kurds.aspx#4
  27. Rawlinson, George, The Seven Great Monarchies Of The Ancient Eastern World, Vol 7, 1871. (copy at Project Gutenberg)
  28. Orbis Latinus, University of Columbia.
  29. «Kurds. The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001-07». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۰۶. دریافت‌شده در ۲۷ فوریه ۲۰۱۵.
  30. Revue des études arméniennes, vol.21, 1988-1989, p.281, By Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian, Published by Imprimerie nationale, P. Geuthner, 1989.
  31. M.Th. Houtsma, E.J. Brill's first encyclopaedia of Islam, 1913-1936, ISBN 90-04-08265-4, see p.1133
  32. M. Chahin, Before the Greeks, p. 109, James Clarke & Co., 1996, ISBN 0-7188-2950-6
  33. «بدلیس». دانشنامه اسلام.
  34. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام csr.ir وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  35. «akhbare-rooz (iranian political Bulletin)». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۲ فوریه ۲۰۱۰. دریافت‌شده در ۱۱ ژانویه ۲۰۰۹.
  36. Martin van Bruinessen, Genocide in Kurdistan? The suppression of the Dersim rebellion in Turkey (1937-38) and the chemical war against the Iraqi Kurds (۱۹۸۸), University of Pennsylvania, p. in: George J. Andreopoulos (ed), Conceptual and historical dimensions of genocide
  37. سعیدیان، عبدالحسین، سرزمین ومردم ایران،انتشارات علم وزندگی، تهران1377، شابک:7_7_90052_964
  38. دانشنامه دانش گستر، تهران مؤسسه علمی فرهنگی دانش گستر
  39. ایرج افشار سیستانی، تاریخ تمدن اقوام آریایی،انتشارات نگارستان، چاپ اول، زمستان1387
  40. Turkey and Europe: The blackballers' club | The Economist
  41. English:: "Democratic Autonomy" Model Takes Shape - Bianet
  42. کشف گور دسته‌جمعی 20 نفره در دیاربکر ترکیه؛ خبرگزاری بین‌المللی کردپرس
  43. همشهری آنلاین
  44. Turkey's Kurdish TV channel opens to mixed reviews | Reuters
  45. ترکیه به 'سرکوب' آزادی مطبوعات متهم شد بی‌بی‌سی، 01 آبان 1391
  46. «Statement on the Ataturk Award given to Nelson Mandela; AFRICAN NATIONAL CONGRESS». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ دسامبر ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۲.
  47. «Turkish newspapers criticise of ANC leader Nelson Mandela for refusing to accept Turkey's peace award; South African History Online». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۲.
  48. Double Standard: The Turkish State And Racist Violence
  49. Turkey - Linguistic and Ethnic Groups - U.S. Library of Congress
  50. Bartkus, Viva Ona, The Dynamic of Secession, (Cambridge University Press, 1999), 90-91.
  51. Turkey - Kurds
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ The Encyclopaedia of Islam describes Turkish Kurdistan as covering at least 17 provinces of Turkey: Erzincan, Erzurum, Kars, Malatya, Tunceli, Elazığ, Bingöl, Muş, Ağrı, Adıyaman, Diyarbakır, Siirt, Bitlis, Van, Şanlıurfa aka Urfa, Mardin and Hakkâri, stressing at the same time that "the imprecise limits of the frontiers of Kurdistan hardly allow an exact appreciation of the area." Since 1987, four new provinces - Şırnak, Batman, Iğdır and Ardahan - have been created inside the Turkish administrative system out of the territory of some of these provinces.
  53. "İllerin aldığı, verdiği göç, net göç ve net göç hızı, 1980-2018" [Provincial in-migration, out-migration, net migration, rate of net migration, 1980-2018] (به English and Turkish). Turkish Statistical Institute. Retrieved March 6, 2019.
  54. https://www.cmess.ir/Page/View/2013-01-30/640

پیوند به بیرونویرایش