زازاکی

یک زبان ایرانی که صحبت شده توسط مردم زازا در ترکیه

زازاکی، زازا، زازایی[۱] یا دیملی[۲] (به زازاکی: Dımıli, Zazaki) یکی از زبان‌های ایرانی شاخهٔ شمال‌غربی است که در شرق آناتولی (ترکیه) توسط مردم زازایی صحبت می‌شود. شمار زازازبانان را تا حدود ۴ میلیون تن حدس می‌زنند.[۳] زازا زبانان با جمعیتی حدود ۲ تا ۳ میلیون نفر، چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را پس از ترک ها، کردها و عرب ها تشکیل می دهند.[۴][۵][۶]زبان زازاکی از نظر دستور زبان، ژنتیک، زبان‌شناسی و واژگان با زبان‌های تالشی،آذری، تاتی ایران، سنگسری، سمنانی، گیلکی و مازندرانی که در سواحل دریای خزر و ایران مرکزی صحبت می‌شوند، ارتباط نزدیک دارد.[۲][۷][۸][۹] اکثریت زازازبانان در شرق و جنوب شرق ترکیه ساکن هستند. زازاها پس از ترک ها، کردها و عرب ها چهارمین گروه قومی بزرگ ترکیه را تشکیل می دهند.[۱۰][۱۱]

زبان زازاکی
وضعیت رسمی
تنظیم‌شده توسطمؤسسهٔ زبان زازاکی
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹diq
ایزو ۲–۶۳۹diq
ایزو ۳–۶۳۹zzz

تاریخچه زبانی ویرایش

زبان زازا از نظر زبان‌شناسی به شاخه ایرانی گروه اصلی هند و ایرانی از خانواده زبان‌های هند و اروپایی تعلق دارد.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵]زبان زازاکی از نظر دستور زبان، ژنتیک، زبان‌شناسی و واژگان با زبان‌های تالشی, پارسی آذری, سنگسری, سمنانی, تاتی, گیلکی و مازندرانی که در سواحل دریای خزر و ایران مرکزی صحبت می‌شوند، ارتباط نزدیک دارد.[۱۶][۱۷] لودویگ پل نشان داد و فاش کرد که زازاکی به زبان تالشی، آذربایجانی قدیم و اشکانی که یک زبان مرده ایرانی است نزدیک است و شباهت های زیادی با این زبان ها دارد[۱۸] و تغییرات صوتی که کردی در طول تاریخ متحمل شده است در زازاکی وجود ندارد.[۱۹] به همین ترتیب، در مطالعه ای که در منطقه الازیغ-کبان انجام شد، مشخص شد که درک متقابل بین زازاها و کرد زبانان بسیار کم است.[۲۰] ولین تحقیق در مورد زبان زازاکی در سال ۱۸۵۶ با گردآوری های زبان شناس پیتر لرچ آغاز شد. لرچ به روسلو رفت، جایی که سربازان عثمانی که در جریان جنگ کریمه به اسارت روس ها درآمده بودند، در میان سربازان عثمانی اصالتاً زازا[۲۱] در آنجا رفت و آمد کرد و تالیفات زیادی در زازا ساخت. لرچ این آثار را به ترتیب در سالهای ۱۸۵۶ ، ۱۸۵۷ و ۱۸۵۸ در سه جلد در روسی منتشر کرد. بعدا, مولر در مطالعه خود زازاکی را به عنوان یک گویش فارسی ارزیابی کرد، اما همچنین تشخیص داد که زازاکی قدیمی تر از کردی و فارسی است و زازاکی از نظر توسعه تاریخی با کردی و فارسی متفاوت است[۲۲] این دیدگاه مولر بعدها توسط ف. سپگل (۱۸۷۱)، و. توماسچک (۱۸۸۷)، و. گایگر (۱۸۹۱-۱۹۰۱) و ا. سوچین (۱۹۰۱) پشتیبانی شد.[۲۳] بعدا در سال ۱۹۰۵ /۱۹۰۶ زبانشناس آلمانی اسکار مان از سوی آکادمی علوم پروس برای مستندسازی و تحلیل زبانی زبانهای ایرانی غربی مأمور شد. اسکار مان گردآوری های جامع زازا و ضبط های زبانی را در مناطق بینگول و سیورک انجام داده است. اسکار مان در نتیجه تحقیقات خود گفت: "دیدگاهی که قبلاً از جانب من دفاع شده است تأیید شده است، یعنی زازاکی مطلقاً ربطی به کردی ندارد و من تمام صرف فعل های عجیب گویش شمالی فارسی میانه متون تورفان را در زبان زازاکی می بینم."[۲۴] پس از مرگ او. مان، کارل هادانک کتاب "Mundarten der Zaza" را با تحلیل های دستوری در سال ۱۹۳۲ منتشر کرد. هادانک در این کتاب به وضوح زازاکی را خارج از کردی طبقه بندی کرده است.[۲۵] جایگاه زبان زازاکی در زبان شناسی، پس از او. مان (۱۹۰۶) و ک. هادانک (۱۹۳۲)، توسط دیوید ن. ماک‌کنزی (۱۹۶۱)، گ. ل. ویندفهر (۱۹۸۹)، ژ. گیپرت (۱۹۹۶) و بسیاری از محققان زبان شناس دیگر مورد بررسی قرار گرفت و به همین ترتیب تعیین شد.[۲۶]

جایگاه زازاکی در تاریخ زبان شناسی معاصر مورد بررسی بسیاری از زبان شناسان مانند اسکار مان (۱۹۰۶), کارل هادانک (۱۹۳۲), دیوید نیل مکنزی (۱۹۶۱–۹۵), گرنوت ویندفور (۱۹۸۹), یوست گیپرت (۱۹۹۶), :ودویگ پال (۱۹۹۸) و مقامات بین المللی زبان اتنولوگ[۲۷], گلاتولوگ[۲۸] و دانشنامه ایرانیکا[۲] قرار گرفته و در نوع خود به عنوان یک زبان ایرانی غربی مشخص شده است.[۲۹]

توزیع جغرافیایی ویرایش

محدودهٔ سکونت زازاها، مناطق غربیِ کردستان ترکیه شامل درسیم، الازیغ، ارزنجان، ملاطیه، سیواس، مرعش و دیاربکر است که البته در بسیاری مناطق با کرمانج‌ها در مناطق مشترکی زندگی می‌کنند، از جمله در دیاربکر. اکثر زازاها قادر به تکلم به کردی کرمانجی نیز می‌باشند. زازاکی زبانی است که تقریباً 2 تا 3 میلیون نفر در حوضه فرات علیا و دجله در شرق آناتولی به آن صحبت می کنند، اگرچه تعداد دقیق آن مشخص نیست. جاهایی که زازاکی بیشتر صحبت می شود و زازاها بیشتر زندگی می کنند عبارتند از: بینگول (در همه مناطق)، استان تونجلی, (در همه مناطق), الازیغ (منطقه شرقی، شمال و جنوب)، دیاربکر (مناطق شمالی و غربی چرمیک، چنگوش، ارغانی، اغیل، دیکل، لیسه، هانی، کولپ، هازرو، اورفا (مناطق سیورک، هیلوان)، موش (منطقه وارتو)، سیواس (مناطق زارا، اولاش، کانگال)، آدییامان (منطقه گرگر)، ارزنجان (مرکزی، ترجان، چاییرلی) ، رفاهیه و گهگاه در سایر ولسوالی ها)، بتمن (بتمن، کوزلوک)، بیتلیس (موتکی، تاتوان)، مالاتیا (منطقه شرقی)، اردهان (دو روستای گوله)، آکسارای (منطقه ایکجیک) و ارزروم (هینیس، تکمان، آشکاله) ، چات و گهگاه در مناطق دیگر). زبان زازا با نام های زازا، زازاکی، دیمیلی، دیملی، دیمیلکی نیز شناخته می شود[۳۰][۳۱][۳۲] و همچنین با نام های زازا و دیملی شناخته می‌شود. زبان زازاکی را یکی از زبان‌های ایرانیِ شمال غربی می‌دانند که به زبان‌های گیلکی، مازندرانی و تالشی بسیار نزدیک است.[۳۳][۳۴] گلاتولوگ زبان زازاکی را زیرمجموعه زبان آذری معرفی می‌کند.[۳۵] برخی زبان‌شناسان بر این باورند که زازاکی زبانی مستقل در بین زبان‌های ایرانی است و نام اصلی زازاها یعنی «دیملی» نیز شکل دگرگون‌شدهٔ واژهٔ دیلمی است و خاستگاه این مردم نیز منطقهٔ دیلمستان در غرب رشته‌کوه البرز و جنوب گیلان حدس زده شده‌است؛ و زازاکی نیز شکل نوین زبان دیلمی است.[۳۶] این فرضیه از نظر ژنتیک (نسل‌شناسی) تقویت نمی‌شود. پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که اصل دیمیلی بومی خاور آناتولی بوده و از نظر نسل‌شناسی از همسایگان کرمانج خود غیرقابل تشخیص و جدایی هستند و تنها از نظر زبانی با جنوب دریای خزر پیوند دارند.[۳۷] به یکی از ریزابه‌های دجله دیاله می‌گفتند که دجله کوچک یا دیله کوک نیز خوانده می‌شد. دهخدا نام دجله را از معجم البلدان دیلکه نقل نموده‌است و گفته‌است در کتیبه‌ها به‌صورت دگلت بوده‌است.[۳۸] نواحی شمالی رود دجله دیلمان نامیده می‌شدند و طبق بندهش دجله رود از دیلمان بیاید و به خوزستان به دریا ریزد.[۳۹]

طبقه بندی زبانی ویرایش

زازاکی از نظر زبانشناسی زبانی است متعلق به شاخه ایرانی از گروه اصلی هند و ایرانی خانواده زبانهای هند و اروپایی. زازاکی یک زبان ایرانی غربی از شاخه شمال غربی این گروه است. زازاکی در زبان شناسی به خودی خود یک زبان جداگانه (جدا از کردی) محسوب می شود و به گفته اتنولوگ، همراه با زبان گورانی بخشی از یک زیر گروه ژنتیکی به نام زبان‌های زازا-گورانی است.[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴]

گلاتولوگ زازاکی را همراه تالشی، تاتی ایران و گویش های رایج در سواحل جنوبی دریای خزر در گروه زبان های آذری برگرفته از آذری قدیم طبقه بندی می کند.[۴۵] زبان شناس آلمان یوست گیپرت و زبان شناس بلژیکی پریر لکوک زازاکی را همراه با تاتی ایران، تالشی و سنگسری در گروه زبان های گرگانی (هیرکانی، کورکان), با اشاره به منطقه تاریخی گرگان در جنوب دریای خزر, طبقه بندی کردند.[۴۶] به گفته زبان‌شناس و ایران‌شناسی لودویگ پل، زازاکی به گورانی و آذربایجانی قدیم، زبان مرده ایرانی, و تالشی نزدیک است. پل تشخیص داد که زازاکی به زبان های تالشی، تاتی ایران، سمنانی، سنگسری وزبان‌های مرده ایرانی آذربایجانی قدیم و اشکانی قدیم نزدیک است و شباهت های زیادی با این زبان ها دارد و تغییرات صوتی که کردی در طول تاریخ متحمل شده است در زازاکی وجود ندارد.[۴۷][۴۸] به همین ترتیب، در مطالعه ای که در منطقه الازیق-کبان انجام شد، مشخص شد که درک متقابل بین زازاکی و کرد زبانان بسیار کم است.[۴۹]

همچنین زازاکی همانندی‌های نزدیکی با زبان اورامانی و گویش باجلانی دارد و به این خاطر، زبان‌شناسان این سه گویش را درون خانواده‌ای به نام زازا-گورانی قرار می‌دهندو آن را زبانی جدا از کردی در شاخه زبان‌های ایرانی شمال غربی درنظر می‌گیرند.[۵۰][۵۱][۵۲][۵۳][۹]

گویش‌های زبان زازا ویرایش

 
سه گروه گویش اصلی زبان زازا در ترکیه[۵۴]: شمال (آبی روشن)، مرکزی (قرمز)، جنوب (آبی تیره).

بر اساس گزارش موسسه زبان زازا فرانکفورت[۵۴] و پروفسور دکتر ل. پل[۵۵] زبان زازا به سه گویش اصلی تقسیم می شود: شاخه شمالی، مرکزی و جنوبی. علاوه بر این، زبان زازاکی دارای گویش های انتقالی و حاشیه ای نیز می باشد که جایگاه ویژه ای دارند و نمی توان آنها را به طور کامل در هیچ گروه گویشی قرار داد. در زازاکی کلمات از ناحیه ای به منطقه دیگر دستخوش تغییرات صوتی گوناگون شده اند. علاوه بر تفاوت در تلفظ، گویش های زازا ممکن است در واژگان خود نیز متفاوت باشند. با گذشت زمان، برخی از کلمات اهمیت خود را از دست دادند، یا به کلی فراموش شدند و به شکل های دیگر کلمه تبدیل شدند یا استفاده از آنها در پس زمینه یا رتبه سوم قرار گرفت. ویژگی های مشخصی وجود دارد که گویش های شمالی، مرکزی و جنوبی را از یکدیگر متمایز می کند. تقسیم زازاها به سه فرقه (حنفی، شافعی، علوی) به شکل گیری گویش‌ها کمک کرد:

  • زازاکی جنوبی (توسط زازاهای حنفی)[۵۴]: دیاربکر، شانلی‌اورفه، آدیامان، الازی, چرمیک، سیورک، گرگر، چونگوش، موتکی، آکسارای، سریز, کولپ، لیس، ارگانی، مادن.
  • زازاکی مرکزی (توسط زازاهای شفیع)[۵۴]: پالو, بینگول، هانی، الازیغ، پیران (دجله).
  • زازاکی شمالی (توسط زازاهای علوی)[۵۴]: تونجلی، گوموشانه، ارزروم، سیواس.

آواشناسی ویرایش

از آنجایی که آنها کمتر از مصوت ها تغییر می کنند، صامت ها اساس تکامل تاریخی زبان ها و طبقه بندی گروه های زبانی را تشکیل می دهند. برای تشخیص زبان‌های ایرانی غربی به‌عنوان شمال غربی-جنوب‌غربی در میان زبان‌های ایرانی، واژه‌های معیاری متشکل از واژه‌های موروثی از نظر هم‌زبانی مبنا قرار می‌گیرند. سیر تحول تاریخی زبان ها و شکل گیری صامت ها (همزبانی/محدود/ایزوگل) که اساس طبقه بندی در گروه های زبانی را تشکیل می دهند، در زازاکی تقریباً مانند تاتی (هرزندی) تالشی، سنگسری، وفسی و برخی از زبان های ایرانی مرکزی است. بر خلاف کردی، زازاکی به شدت ریشه‌های همخوانی پروتو-هندواروپایی، شبیه تاتی ایران، و تالشی را حفظ کرده است:[۵۶][۵۷]

زبان نیاهندواروپایی پارتی آذری/تاتی زبان زازایی تالشی سمنانی کاسپین زبان‌هایمرکزی بلوچی کردی زبان فارسی
*ḱ/ĝ s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z s/z h/d
*kue -ž- -ž- -ĵ- -ĵ, ž- -ĵ- -ĵ-, ž, z -ĵ- -ž- -z-
*gue ž ž (y-) ĵ ž ĵ,ž ĵ ĵ, ž, z ĵ ž z
*kw29 ? isb esb asb esp s esb ? s s
*tr/tl hr (h)r (hi)r (h)*r (h)r r r s s s
*d(h)w b b b b b b b d d d
*rd/*rz r/rz r/rz r/rz rz l/l(rz) l/l l/l(rz) l/l l/l l/l
*sw wx h w h x(u) x(u) x(u), f v x(w) x(u)
*tw f u w h h h h(u) h h h
*y- y y ĵ ĵ ĵ ĵ ĵ (y) ĵ ĵ ĵ

گرامر ویرایش

اگرچه زازاکی با زبان های همسایه تعامل داشته است، اما می توان گفت که ساختار خود را از نظر دستوری و واژه های میراثی از دوره ایران میانه بسیار خوب حفظ کرده است.به غیر از مبادله کلمات از زبان های همسایه یا غالب، در سایر حوزه های زبان تعامل چندانی وجود ندارد. از نظر فرهنگی، زازاها به عنوان مردم بومی، ویژگی های مشترک بسیاری با مردم همسایه دارند. اگر با توجه به شرایطی که در آن پیدا شده و توسعه یافته ارزیابی شود، دایره واژگانی غنی دارد. ریشه های فعل پسوندهای زمان در زازاکی با پسوند n/ant پس از ریشه، مشترک با سیمنان، سنگسر، گیلک، تالشی، تات و دیگر زبان ها/گویش های سواحل دریای خزر تشکیل می شود:[۵۸][۵۹]

فارسی زازا سمنانی گیلکی تاتی تالشی
میرو- شن- شن- شون- شند- شد-
میآ- یَن- آن- آن- آمند- آمد-
میگوی- وان- وان- گون- آتن- وتد-
میبی- وین- ?- ین- وین- وین-
مینکن- کن- کن- کون- کند- کردد-
میروم از شنا ا شنی من شونم من شندن​/از مشم از شدام

حالت دستوری ویرایش

در زازایی دو حالت‌ دستوری, حالت فاعلی و حالت مفعولی وجود دارد. یکی از آنها ریشه در پسوند تخصیص -ahya دارد که قدمت آن به ایرانی قدیم می رسد. و در زبان‌هایی مانند تالشی، تاتی ایران و سمنانی نیز وجود دارد که زازاکی با آن‌ها گروهی از زبان‌های شمال غربی ایرانی را تشکیل می‌دهد:[۶۰]

فارسی زازا تالشی تاتی ایران سمنانی زبان فارسی میانه
پدر (obl) pi pi/pie[۶۱] piye piye pid
پدر (nom) per par piyer piyer pidar
مادر (obl) ma/mae ma/moe[۶۲] maye mar/mey mad
مادر (nom) mar moar ? ? madar

ضمایر ویرایش

علاوه بر اسم ها و ضمایر شخصی، در صرف فعل به صورت مذکر و مؤنث در شخص دوم در مرکز و جنوب و در سوم شخص در همه لهجه ها تفاوت جنسیتی وجود دارد: او وانو (او می گوید، مذکر)، او وانا (او می گوید، مؤنث). ضمایر شخصی ساختار معمولی ایرانی غربی دارند. ضمایر شخصی در زازاکی به ضمایر تالشی، سیمنانی، سنگسری، تاتی و فارسی بسیار نزدیک است:

فارسی زازا تالشی [۶۳][۶۴] تاتی ایران[۶۵][۶۶] سمنانی[۶۷] سنگسری اوستایی[۶۸]
من ez ez ez e e aez
تو ti ti ti
او o əv u un no uy
او a
-
una na
-
ما ma ama amā hamā max
شما şıma şema şūmā şūmā şūmā şımax
انان inan ,ê, i ayen ,əvon ē e ey idan

زبان زازا نیز مانند تعدادی از زبان‌های ایرانی دیگر مانند تالشی[۶۹]، تاتی[۷۰][۷۱]، زبان‌ها و گویش‌های مرکزی ایران مانند سمنانی، کهنگی، وفسی[۷۲][۷۳]، دارای ارگاتیو شکافی در ریخت‌شناسی خود است که نشان‌دهنده ارگاتیو در بافت‌های گذشته و کامل و در غیر این صورت هم‌ترازی اتهامی اسمی است. در میان تمامی زبان های ایرانی غربی، زبان زازا، سمنانی[۷۴][۷۵][۷۶]، سنگسری[۷۷]، تاتی[۷۸][۷۹]، گویش های مرکزی ایران مانند کالی، فرزندی، دلیجانی، جوشقانی، ابیانی[۸۰]، جنسیت دستوری مذکر و مؤنث را از هم تشخیص می دهند.

ادبیات زازا ویرایش

 
مولود به زبان زازاکی با خط عربی که توسط نویسنده زازا احمد الحاسی در سال ۱۸۹۱ نوشته است.

ادبیات زازا شامل متون شفاهی و نوشتاری است که به زبان زازا تولید شده است. ادبیات زازا که از آثار شفاهی و نوشتاری تشکیل شده بود، عمدتاً از طریق انواع ادبیات شفاهی پیش رفت تا زمانی که زبان زازا مکتوب شد. بر این مبنا ادبیات زازا از نظر آثار شفاهی بسیار غنی است. زبان زازا فرآورده های ادبی شفاهی زیادی دارد مانند دیر (آهنگ عامیانه)، کیلام (آهنگ)، دسه (سرود)، شانیکه (افسانه)، حکاتی (داستان)، قسه وَرَنان (ضرب المثل ها و اصطلاحات). تولید آثار مکتوب در دوره امپراتوری عثمانی آغاز شد و آثار دوره اول ماهیت مذهبی/ اعتقادی داشتند. پس از جمهوری در ترکیه، ممنوعیت های طولانی مدت زبان و فرهنگی باعث احیای ادبیات زازا در اروپا شد که عمدتاً در دو مرکز ترکیه و اروپا توسعه یافت. پس از لغو ممنوعیت ها، ادبیات زازا در ترکیه توسعه یافت

ادبیات زازا در دوره عثمانی ویرایش

نخستین آثار مکتوب شناخته شده ادبیات زازا در دوره عثمانی نوشته شد. آثار مکتوب به زبان زازا که در دوره عثمانی تولید شده است با حروف عربی نوشته شده و دارای ویژگی مذهبی است. اولین اثر مکتوب به زبان زازاکی در این دوره در اواخر دهه ۱۷۰۰ نوشته شد. این اولین متن مکتوب زبان زازا توسط عیسی بیگ بن علی، ملقب به سلطان افندی، نویسنده تاریخ اسلامی، در سال ۱۲۱۲ هجری قمری (۱۷۹۸) نوشته شد. این اثر با حروف عربی و با فونت نسیح نوشته شده است که در ترکی عثمانی نیز استفاده می شود. این اثر که از دو بخش تشکیل شده است، شامل موضوعات منطقه آناتولی شرقی در زمان سلیم سوم، زندگی علی (خلیفه)، عقاید و تاریخ علویان، ترجمه بخش‌هایی از نهج‌البلاغه به زبان زازا، آخرالزمانی است.[۸۱] حدود صد سال پس از این اثر، اثر دیگری به زبان زازا به نام مولیت (مولید نبی) توسط روحانی، نویسنده و شاعر عثمانی-زازا، احمد الحاسی (۱۸۶۷-۱۹۵۱) در سال های ۱۸۹۲-۱۸۹۲ نوشته شد. اولین اثر مولیت به زبان زازا با حروف عربی نوشته شد و در سال ۱۸۹۹ منتشر شد. . مولودی که با علم عروض نوشته شده، شبیه مولود سلیمان چلبی است, شامل سیره پیامبر اسلام محمد و موضوعات دینی از جمله الله، توحید، منکات، معراج، ولادت، ولادت و خلقت و موضوعات دینی مشابه است و مشتمل بر ۱۴ باب و ۳۶۶ دوبیتی است.[۸۲][۸۳] اثر مکتوب دیگری که در این دوره نوشته شده است، مولیت دیگری است که مفتی سیورک، عثمان اسعد افندی (۱۸۵۲-۱۹۲۹) نوشته است. این اثر به نام بیسیشا پغامبری (ولادت پیامبر) مشتمل بر فصولی در مورد پیامبر اسلام محمد و دین اسلام است و به زبان زازا با حروف عربی در سال ۱۹۰۱ میلادی (بر اساس برخی منابع، ۱۹۰۳) نوشته شده است. این اثر در سال ۱۹۳۳ پس از مرگ نویسنده منتشر شد.[۸۴] به غیر از نویسندگان زازا, پیش از جمهوری, نویسندگان خارجی, مانند پیتر ایوانوویچ لرچ (۱۸۸۴-۱۸۲۷),[۸۵][۸۶] رابرت گوردون لاتام (۱۸۱۲-۱۸۸۸),[۸۷][۸۸] هامفری ساندویث (۱۸۲۲-۱۸۸۱), ویلهلم استرکر (۱۸۳۰-۱۸۹۰), اتو بلاو (۱۸۲۸-۱۸۷۹),[۸۹] فردریش مولر (۱۸۶۴)[۹۰] و اسکار مان (۱۸۶۷-۱۹۱۷)[۹۱] محتوای زازا (افسانه ها، داستان ها، لغت نامه ها) را در آثار خود گنجانده اند.[۱]

ادبیات زازا پس از جمهوریت ویرایش

واژگان زبان زازا ویرایش

شباهت با تالشی ویرایش

زازا تالشی [۹۲] زازا تالشی زازا تالشی[۹۳] زازا تالشی[۹۴]
ez əz/āz berz berz nızm nızım siye si, sə, səǧ
biye bıe pır puɾ
o/a/ey əv bın neweş noxəş çım çam
ma əmə boy bu kahn kanə gav ɡo
şıma şıme ke/keye teze tožə post pust
keyne kinə vist vist panc penç mêrdek merdək
çıçı çiç bız bız şeş şeş xoz xu
pi/pêr pi/piye mae moə hawt haft mu mu
şıt şıt serd sard new nəv non, nun nun
verg vərg kerg karg/kag nezdi nez du
vıl vıl velg velg engışt angışte ɾı, ɾu
va va engimin engivin sine sinə dew di
kam kom merde marde dından dandon vizer iˈzəɾ
şiyen- şiyen- zıwan zıvon lıng lıng espe əspa
şew şev aw ov zımıstan zımıston dızdi dızdi
vat- vâtē- zan- zun/zan- vesar əvəsor bıra bərâ
gêc gıc morjela mujnə/morjenə vor, vewre voə çi çi
bermayen beramesan roc/roz roz bumlerz buməlarzə new serre bi nəv surə bim
veng vang mezg mazg ne veyve veye
zama zuma zımıstan zımıston şew şev name/nome nom


مقایسهٔ ریشه‌شناختیِ زازاکی، فارسی و برخی زبان‌های دیگر هندواروپایی ویرایش

در زبان‌های خانواده زبان‌های هند و اروپایی، همه اعداد از دیدگاه ریشه‌شناسی مبتنی بر زبان نیاهندواروپایی هستند و از یک ریشه می‌آیند. در این مرحله، اعداد در زبان زازا شبیه به زبان‌هایی ماننداول فارسی و روسی, یونانی, لاتین, ایتالیایی, اسپانیایی, پرتغالی, آلمانی, فرانسوی, انگلیسی, لیتوانیایی ایرلندی هستند از یک ریشه می‌آیند. در زبان نیاهندواروپایی اعداد به صورت فرضی *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2),*trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5),s(w)eḱs (6),*septm̥ (7),oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (9),*deḱm̥(t) (10) و wīḱm̥t (20) هستند[۹۵] در زبان زازا اینگونه است:

اعداد زازا فارسی روسی یونانی لاتین ایتالیایی اسپانیایی پرتغالی آلمانی فرانسوی انگلیسی لیتوانیایی ایرلندی
(1) yew/ju yek odin ena ūnus, ūna uno uno um eins un one viena a haon
(2) do dva dyo duo, duae due dos dois/duas zwei deux two dvi a do
(3) hirê/hiri se tri tria trēs, tria tre tres três drei trois three tris a trí
(4) çehar çahar çetyre tesera quattuor quattro cuatro quatro vier quatre four keturi a ceathair
(5) panc penc pyatʹ pende quīnque cinque cinco cinco fünf cinq five penki a cúig
(6) şeş şeş şestʹ eksi sex sei seis seis sechs six six şeşi a sé
(7) hewt heft semʹ epta septem sette siete sete sieben sept seven septyni a seacht
(8) heşt heşt vosemʹ okto octō otto ocho oito acht huit eight aştuoni a hocht
(9) new noh devyat ennia novem nove nuevo novo neun neuf nine devyni a naoi
(10) des deh desyatʹ dheka decem dieci diez dez zehn dix ten dešimt a deich
(20) vist bist dvadtsatʹ eíkosi vinti/viginti venti veinte vinte zwanzig vingt twenty dvidešimt fiche


ویژگی‌ها و الفبا ویرایش

نظام آوایی زازا به نظام آوایی گیلکی و تالشی بسیار نزدیک است؛[نیازمند منبع] با این تفاوت که نظام آوایی زازا از تعدادی آواهای دندانیِ تأکیدی نیز برخوردار است و تعداد مصوت‌های آن بیشتر است. در نظام اسمیِ تمامی گویش‌های زازاکی، معمولاً میان دو جنس مذکر و مؤنث تفاوت وجود دارد. در صرف اسم، دو حالت فاعلی و غیر فاعلی وجود دارد.

حرف
A

a

B

b

C

c

Ç

ç

D

d

E

e

Ê

ê

F

f

G

g

Ğ

ğ

H

h

I

ı

İ

i

J

j

K

k

L

l

M

m

N

n

O

o

P

p

Q

q

R

r

S

s

Ş

ş

T

t

U

u

Û/Ü

û/ü

V

v

W

w

X

x

Y

y

Z

z

واج
a be ce çe de e ê fe ge ğe he ı i je ke le me ne o pe qe re se şe te u u/ü ve we xe ye ze
- - - - - - - - - γε/ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - /zε/


مانند فارسی، فعل دارای بن مضارع و بن ماضی است.

جمله‌های بعضی پایه‌های زازاکی و فارسی ویرایش

زازاکی جنوبی ویرایش

زازاکی جنوبی یا دیملی (به زازاکی: Dımıli, Zazakiyê Veroci) گویش جنوبی زبان زازاکی است. این گویش زبان زازاکی در استان‌های دیاربکر، شانلی اورفا و آدی یامان در کردستان ترکیه رواج دارد.[۹۶] شمار گویشوران زازاکی جنوبی یا دیملی نزدیک به ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ میلیون دانسته شده‌است.[۹۷]

جستارهای وابسته ویرایش

پانویس ویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Keskin, Mesut (2015). "Zaza Dili (Zaza Language)". 1 (1). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi. ss. 93-114.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ "DIMLĪ". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی).
  3. Anand, Pranav; Nevins, Andrew (2004). "Shifty Operators in Changing Contexts". In Young, Robert B. (ed.). Proceedings of the 14th Semantics and Linguistic Theory Conference held May 14–16, 2004, at Northwestern University. Semantics and Linguistic Theory. Vol. 14. Ithaca, NY: Cornell University. p. 36. doi:10.3765/salt.v14i0.2913.
  4. Akan، Sertaç (۳ مه ۲۰۱۹). «تحقیق قابل توجه از KONDA: اگر جمعیت ترکیه 100 نفر بود». Euronews.
  5. Yetgin، Murat (۲۰۱۹). «چند کرد، چند سنی و چند علوی در ترکیه زندگی می کنند؟». Yetgin Report.
  6. Sertaç Aktan (2019). "KONDA'dan dikkat çeken araştırma: Türkiye'nin nüfusu 100 kişi olsaydı". Euronews (به ترکی استانبولی).
  7. Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. p. 267. ISBN 90-6831-226-X.
  8. Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Retrieved 20 May 2023.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ Kahnemuyipour, Arsalan, and Andrew Peters. "Separating concord and agree: The case of Zazaki ezafe." Proceedings of the CLA Annual Meeting. 2019.‏
  10. Akan، Sertaç (۳ مه ۲۰۱۹). «تحقیق قابل توجه از KONDA: اگر جمعیت ترکیه 100 نفر بود». Euronews.
  11. Yetgin، Murat (۲۰۱۹). «چند کرد، چند سنی و چند علوی در ترکیه زندگی می کنند؟». Yetgin Report.
  12. Kjeilen, Tore. "Zazaki". LookLex Encyclopaedia. Archived from the original on 8 January 2018. Retrieved 28 June 2017. Zazaki has earlier been classified under Kurdish. Similar to the Dimli language (mainly Iran), Zazaki's relation to Kurdish is clear, though, but influences from other languages and an independent history have set them apart.
  13. http://www.britannica.com/topic/Iranian-languages
  14. http://www.joshuaproject.net/languages.php?rol3=diq
  15. http://www.jstor.org/discover/10.2307/4030804?uid=3739192&uid=2&uid=4&sid=21101221288217
  16. Ehsan Yar-Shater (1990). Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. Leiden: E. J. Brill. p. 267. ISBN 90-6831-226-X.
  17. Foundation, Encyclopaedia Iranica. "Welcome to Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Retrieved 20 May 2023.
  18. Paul, L. (1998). The position of Zazaki among West Iranian languages. Old and Middle Iranian Studies, 163-176.
  19. Elfenbein, J. (2000). Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie. By Ludwig Paul. pp. xxi, 366. Wiesbaden, Reichert Verlag, 1999. Journal of the Royal Asiatic Society, 10(2), 255-257. p. 255
  20. Ozek, F., Saglam, B., & Gooskens, C. (2021). Mutual intelligibility of a Kurmanji and a Zazaki dialect spoken in the province of Elazığ, Turkey. Applied Linguistics Review. ISO 690
  21. Arslanoğulları, M. (2014). Lerch’in zazaki derlemelerinin çevrimyazımı ve türlerine göre sözcüklerin tahlili (Master's thesis, Bingöl Üniversitesi).
  22. Aslan, J. (2020). The Zazas in Crisis: A qualitative study on the influence of the Turkish political discourse on the Zaza Identity.
  23. Varol, M., & Elaltuntaş, O. F. (2011). Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları.
  24. O. Mann, Nachlaß in der Staatsbibliothek Berlin (W), Briefe; vgl. auch ebenda, Vortrag vom 4. Juli 1909 und 20. Jan. 1909, S. 11.
  25. Oskar Mann, Karl Hadank: Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig 1932
  26. O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154.
  27. Zaza language (2024). "Ethnologue". Zaza (به انگلیسی).
  28. Glottolog (2024). "Northwestern Iranian/Adharic/Zaza". Zaza language (به انگلیسی).
  29. O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154. Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages", University of Hamburg.
  30. Michiel Leezenberg (1993). "Gorani Influence on Central Kurdish: Substratum or Prestige Borrowing?" (PDF). ILLC - Department of Philosophy, University of Amsterdam.
  31. "Minority Rights Group International (MRG)-Minorities-Kurds".{{cite web}}: نگهداری CS1: url-status (link)
  32. The Kurds: A Contemporary Overview. ISBN 978-1-138-86974-5.
  33. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=diq
  34. http://books.google.de/books?id=LuVSkpVuAkAC&pg=PA385&dq=zazaki+paul+ludwig&hl=de&ei=SJ5NTs-oKcvG8QOagL26Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=zazaki%20paul%20ludwig&f=false
  35. https://glottolog.org/resource/languoid/id/zaza1246
  36. , Encyclopedia of the developing world, Thomas M. Leonard, Taylor & Francis, 2006 ISBN 0-415-97662-6, 9780415976626, p.1576
  37. مرشد، سیاوش (۱۳۹۳). زبان زازا (دیمیلی). انتشارات بلخ. ص. ۱۳.
  38. گلیجانی مقدم، ندا (۱۳۹۵). «تحول معنایی واژه دیلم» (PDF). مطالعات تاریخ اسلام: ۱۱۱.
  39. دادگی، فرنبغ (۱۳۶۹). بندهش. ترجمهٔ بهار، مهرداد. انتشارات توس. ص. ۱۷۵.
  40. (PDF) http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kausen-Zaza.pdf. {{cite web}}: External link in |arşivurl= (help); Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |arşivtarihi= ignored (|archive-date= suggested) (help); Unknown parameter |arşivurl= ignored (|archive-url= suggested) (help); Unknown parameter |başlık= ignored (|title= suggested) (help); Unknown parameter |erişimtarihi= ignored (|access-date= suggested) (help); Unknown parameter |ölüurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  41. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=diq. {{cite web}}: External link in |arşivurl= (help); Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |arşivtarihi= ignored (|archive-date= suggested) (help); Unknown parameter |arşivurl= ignored (|archive-url= suggested) (help); Unknown parameter |başlık= ignored (|title= suggested) (help); Unknown parameter |erişimtarihi= ignored (|access-date= suggested) (help); Unknown parameter |ölüurl= ignored (|url-status= suggested) (help)
  42. https://linguistlist.org/multitree/. {{cite web}}: External link in |arşivurl= (help); Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |arşivtarihi= ignored (|archive-date= suggested) (help); Unknown parameter |arşivurl= ignored (|archive-url= suggested) (help); Unknown parameter |başlık= ignored (|title= suggested) (help); Unknown parameter |dil= ignored (|language= suggested) (help); Unknown parameter |erişimtarihi= ignored (|access-date= suggested) (help); Unknown parameter |çalışma= ignored (help)
  43. Kehl-Bodrogi, Krisztina. "Syncretistic religious communities in the Near East: Collected Papers of the International Symposium, Alevism in Turkey and Comparable Syncretistic Religious Communities in the Near East in the Past and Present", Berlin, 14–17 April 1995
  44. دانشنامۀ ایرانیکا: دِملی، نوشتۀ گارنیک آساتریان، منتشرشده در ۱۵ دسامبر ۱۹۹۵؛ بازدید در ۲۹ اوت ۲۰۲۱.
  45. Adharic languages (۲۰۲۳). «Glottolog». Glottolog.
  46. Jost Gippert (۲۰۲۲). «Zazaca'nın tarihsel gelişimi».
  47. Paul, L. (1998). The position of Zazaki among West Iranian languages. Old and Middle Iranian Studies, 163-176.
  48. Elfenbein, J. (2000). Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie. By Ludwig Paul. pp. xxi, 366. Wiesbaden, Reichert Verlag, 1999. Journal of the Royal Asiatic Society, 10(2), 255-257. s. 255 Kategori
  49. Ozek, F., Saglam, B., & Gooskens, C. (2021). Mutual intelligibility of a Kurmanji and a Zazaki dialect spoken in the province of Elazığ, Turkey. Applied Linguistics Review. ISO 690.
  50. «Glottolog 4.8 - Zaza». glottolog.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.
  51. «Zazaki.de». www.zazaki.de (به انگلیسی). ۲۰۲۲-۰۴-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.
  52. "Indo-European | Ethnologue Free". Ethnologue (Free All) (به انگلیسی). Retrieved 2023-08-21.
  53. «Zaza». Endangered Language Alliance. دریافت‌شده در ۲۰۲۳-۰۸-۲۱.
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ ۵۴٫۲ ۵۴٫۳ ۵۴٫۴ "Keskin, M. (2010). Zazaca Üzerine Notlar, Herkesin Bildiği Sır: Dersim-Tarih, Toplum, Ekonomı; Dil ve Kültür. İstanbul: İletişim Yayınları".
  55. Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
  56. Ludwig, P. (1998). The Pozition of Zazaki the West İranian Languages.
  57. Keskin, M. (2012). Orta ve eski İrani dillerin Zazacaya tuttuğu ışık. II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, 232-253.
  58. Paul, L. (1998). The position of Zazaki among West Iranian languages. Old and Middle Iranian Studies, 163-176
  59. Henning, W. B. (1954). The Ancient Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
  60. Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages". Iran Chamber.
  61. https://www.academia.edu/44899176/Talysh_Picture_Dictionary. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |ad2= ignored (help); Unknown parameter |ad3= ignored (help); Unknown parameter |ad4= ignored (help); Unknown parameter |ad= ignored (|first= suggested) (help); Unknown parameter |başlık= ignored (|title= suggested) (help); Unknown parameter |erişimtarihi= ignored (|access-date= suggested) (help); Unknown parameter |soyadı2= ignored (help); Unknown parameter |soyadı3= ignored (help); Unknown parameter |soyadı4= ignored (help); Unknown parameter |soyadı= ignored (|last= suggested) (help); Unknown parameter |tarih= ignored (|date= suggested) (help); Unknown parameter |yayıncı= ignored (|publisher= suggested) (help); Unknown parameter |çalışma= ignored (help)
  62. https://www.academia.edu/44899176/Talysh_Picture_Dictionary. {{cite web}}: Missing or empty |title= (help); Unknown parameter |ad2= ignored (help); Unknown parameter |ad3= ignored (help); Unknown parameter |ad4= ignored (help); Unknown parameter |ad= ignored (|first= suggested) (help); Unknown parameter |başlık= ignored (|title= suggested) (help); Unknown parameter |erişimtarihi= ignored (|access-date= suggested) (help); Unknown parameter |soyadı2= ignored (help); Unknown parameter |soyadı3= ignored (help); Unknown parameter |soyadı4= ignored (help); Unknown parameter |soyadı= ignored (|last= suggested) (help); Unknown parameter |tarih= ignored (|date= suggested) (help); Unknown parameter |yayıncı= ignored (|publisher= suggested) (help); Unknown parameter |çalışma= ignored (help)
  63. Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (Sayfa 35)
  64. Aboszodə, Müəllifi Fəxrəddin: Talışca Türkçe Luğət. Bakı. 2011.
  65. مفيدي روح اله. تحول نظام واژه بستي در فارسي ميانه و نو.‎
  66. Sabzalipour, J., & Vaezi, H. (2018). The study of clitics in Tati Language (Deravi variety).
  67. احمدی پناهی سمنانی، محمد (۱۳۷۴). آداب رسوم مردم سمنانی. نشر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ص. ۴۰–۴۴.
  68. Oranskij, Iosif Mikhailovich. “Zabānhā ye irani [Iranian languages]”. Translated by Ali Ashraf Sadeghi. Sokhan publication (2007).
  69. Mirdehghan, M., & Nourian, G. Ergative Case Marking and Agreement in the Central Dialect of Talishi.
  70. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام auto12 وارد نشده‌است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.).
  71. Ergative in Tāti Dialect of Khalkhāl, Jahandust Sabzalipoor
  72. Koohkan, Sepideh. The typology of modality in modern West Iranian languages. 2019. PhD Thesis. University of Antwerp.
  73. Agnes Korn. The Ergative System in Balochi from a Typological Perspective. Iranian Journal of Applied Language Studies, 2009, 1, pp.43-79. ffhal-01340943
  74. Mohammad- Ebrahimi, Z. et. al. (2010). “The study of grammatical gender in Semnani dialect”. Papers of the First International Conference on Iran’s Desert Area Dialects. Pp. 1849-1876.
  75. Seraj, F. (2008). The Study of Gender, its Representation & Nominative and accusative cases in Semnani Dialect. M. A. thesis in Linguistics, Tehran: Payame- Noor University.
  76. Rezapour, Ebrahim (2015). "Word order in Semnani language based on language typology". IQBQ. 6 (5): 169-190
  77. Borjian, H. (2021). Essays on Three Iranian Language Groups: Taleqani, Biabanaki, Komisenian (Vol. 99). ISD LLC.
  78. Vardanian, A. (2016). Grammatical gender in New Azari dialects of Šāhrūd. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 503 511.
  79. A Morpho-phonological Analysis of Vowel Changes in Takestani-Tati Verb Conjugations: Assimilation, Deletion, and Vowel Harmony
  80. H. Rezai Baghbidi (ed.), Exploring grammatical gender in New Iranian languages and dialects, proceedings of the First Seminar of Iranian Dialectology, 29 April-1 May 2001, Tehran, Department of Dialectology, Academy of Persian Language and Literature, 2003.
  81. «Zazaki.de» (PDF). Sultan Efendi'nin El Yazması.
  82. http://acikerisim.bingol.edu.tr:8080/handle/20.500.12898/261
  83. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/220224
  84. Özer, Osman (2016). Mevlid Ahmed-i Hasi. İstanbul: Bingöl Üniversitesi Yayınları. ISBN 978-605-65457-0-2.
  85. Lerch, Peter, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg (Петр Лерх, Изслѣдованія об иранских курдах и их предках, сѣверных халдеях: Введеніе и подробное исчисленіе курдских племен) I-II-III, продаеця у Коммисіонеров Императорской академіи наук : И. Глазунова, 1856/57/58
  86. Arslanoğulları, M. (2014). Lerch’in zazaki derlemelerinin çevrimyazımı ve türlerine göre sözcüklerin tahlili (Master's thesis, Bingöl Üniversitesi).
  87. Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Transactions of The Philological Society, London, 1856, ss. 40-42
  88. Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Opuscula: Essays, Chiefly Philological and Ethnographical, Williams & Norgate, London, Edinburg, Leipzig, 1860, s.242
  89. Blau, Otto (1862),"Nachrichten über kurdische Stämme-III, Mittheilungen über die Dusik-Kurden", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Steiner in Komm, 1862, s.621-627
  90. Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3
  91. O. Mann, Nachlaß in der Staatsbibliothek Berlin (W), Briefe; vgl. auch ebenda, Vortrag vom 4. Juli 1909 und 20. Jan. 1909, S. 11
  92. Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (page 35)
  93. Paul, D. (2011). A comparative dialectal description of Iranian Taleshi. The University of Manchester (United Kingdom).
  94. Quliyeva Humay. Tolışə şikilinə kitob (lüğət)
  95. Sihler, Andrew L. (1995). New Comparative Grammar of Greek and Latin (İngilizce). Oxford University Press. ss. 402-424. ISBN 0-19-508345-8
  96. http://www.ethnologue.com/language/zza
  97. http://www.ethnologue.com/language/dıq

منابع ویرایش

  • Michiel Leezenberg, Gorani Influence on Central Kurdish, ILLC-Department of Philosophy, University of Amsterdam
  • Terry Lynn Todd, A GRAMMER OF DIMILI also known as Zaza, University of Michigan, Ann Arbor, Electronic Publication 2008 ,
  • Raymond Gordon, Jr. , Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition.

(Classification of Zazaki Language.)

  • Paul, Ladwig. (1998) The Position of Zazaki Among West Iranian languages.
  • Gülşat Aygen, Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa, 2010

پیوند به بیرون ویرایش