منوساکارید

مونوساکاریدها
(تغییرمسیر از مونوساکارید)

مونوساکاریدها اغلب قند‌های ساده نامیده می‌شوند و ساده‌ترین نوع کربوهیدرات‌ها هستند. مونوساکارید‌ها بلوک‌های ساختاری کربوهیدرات‌های پیچیده‌تر هستند. مونوساکارید‌ها آلدهید یا کتون هستند و معمولاً دو گروه هیدروکسیل یا بیشتر دارند. مونوساکارید‌ها مولکول‌های سوختی مورد نیاز بدن هستند و به کربوهیدرات‌های کوچکتر هیدرولیز نمی‌شوند. همه‌ی مونوساکارید‌ها فرمول مولکولی (CH2O)n دارند. مونوساکارید‌ها بر اساس تعداد اتم‌ها در مولکول نیز طبقه‌بندی می‌شوند. برای مثال اگر کربوهیدرات حاوی 5 اتم کربن باشد پنتوز نامیده می‌شود. سیستم دیگری نیز برای طبقه‌بندی این ترکیبات بر اساس جایگذاری گروه کربونیل وجود دارد. اگر گروه کربونیل آلدهید باشد مونوساکارید آلدوز نامیده می‌شود و اگر کتون باشد کتوز نامیده می‌شود. این دو سیستم اغلب با همدیگر ترکیب می‌شوند

ساختار خطی مونوساکاریدهاویرایش

مونوساکاریدهای ساده دارای ساختاری خطی و غیر منشعب هستند. این اسکلت کربنی خطی دارای یک گروه عاملی کربونیل (C=O) و یک گروه عاملی هیدروکسیل (OH-) روی هر کدام از کربن‌های دیگرش هست. در نتیجه فرمول ساختاری یک مونوساکارید ساده را می‌توانیم به شکل H(CHOH)n(C=O)(CHOH)mH بنویسیم؛ که در آن n+1+m =x در نتیجه فرمول شیمیایی آن CxH2xOx خواهد بود.

بر اساس قرار داد، اتم‌های کربن مونوساکاریدها به ترتیب از یک، شماره گذاری می‌شوند. کربن یک، اولین کربن از نزدیک‌ترین انتها به گروه عاملی کربونیل خواهد بود.

اگر کربونیل در موقعیت کربن شماره ۱ باشد (که در این صورت n یا m مساوی صفر است)، این مولکول با یک گروه فرمیل H(C=O)- شروع می‌شود و یک مولکول آلدهید است. این نوع مونوساکارید، آلدوز نامیده می‌شود. در غیر این صورت، منوساکارید یک کتون است و کتوز نامیده می‌شود که در آن دارای یک گروه کتو می‌باشد (کربونیلی که بین دو کربن قرار گرفته‌است) (-(C=O)-). این گروه غالباً در موقعیت کربن شماره ۲ قرار می‌گیرد.

این دو نوع دسته‌بندی (۱: بر اساس تعداد کربن و ۲: بر اساس آلدوز یا کتوز بودن) می‌توانند ترکیب شده و نام‌هایی چون آلدوهگزوز یا کتوتریوز یا ... به وجود آورند.

ایزومرهای فضاییویرایش

دو مونوساکارید داری شکل مولکولی یکسان (طول زنجیره کربنی یکسان و جایگاه کربونیل یکسان) ممکن است با هم متفاوت باشند. ایزومرهای فضایی مولکول‌هایی هستند که از لحاظ ویژگی‌هایی که بر شمردیم با هم یکسان هستند ولی از لحاظ جهت‌گیری فضایی با هم متفاوتند. این موضوع زمانی اتفاق می‌افتد که مولکول دارای یک مرکز ایجاد کنندهٔ ایزومر فضایی باشد. این مرکز تقریباً همیشه یک کربن کایرال (Chira) است یعنی کربنی که با چهار گروه متفاوت پیوند کوالانسی برقرار کرده باشد. در ساختار خطی مونوساکاریدها، در آلدوزها، همهٔ کربن‌ها به جز کربن اول و آخر کایرال هستند. در کتوزها، همهٔ کربن‌ها به جز کربن اول و آخر و کربن دارای گروه کربونیل (که غالباً کربن شماره ۲ است)، کربن کایرال به‌شمار می‌روند.

برای مثال مولکول کتوتریوز (دی هیدروکسی استون) H(CHOH)(C=O)(CHOH)H فاقد کربن کایرال است و در نتیجه هیچ ایزومر فضایی نمی‌تواند داشته باشد به عبارتی دیگر فقط یک مولکول کتوتریوز داریم. یا مثلاً مولکول آلدو تریوز (گلیسرآلدهید) H(C=O)(CHOH)2H یک کربن کایرال دارد که کربن دوم آن است. در نتیجه بر اساس موقعیت H و OH- روی آن کربن می‌تواند دو حالت مختلف (دو ایزومر فضایی) داشته باشد. پس دو مولکول آلدوتریوز داریم. مونو ساکاریدهای دارای بیش از ۳ کربن، کربن کایرال بیشتر و در نتیجه تعداد انواع ایزومرهای فضایی بیشتری می‌توانند داشته باشند. تعداد انواع ایزومرهای فضایی برای یک مولکول خاص، با تعداد کربن‌های کایرال آن را بته دارد و از رابطهٔ 2c به دست می‌آید که در آن c نشان دهندهٔ تعداد کربن کایرال مولکول است. برای مثال گلوکر که یک آلدوهگزوز است دارای ۴ کربن کایرال و لذا ۲۴ یا ۱۶ ایزومر فضایی است. گالاکتوز و مانوز دو مورد از این ایزومرها هستند که هر دو دارای ساختار شیمیایی یکسان ولی جهت گذیری فضایی متفاوتی نسبت به گلوکز می‌باشند.

در بین ایزومرهای فضایی، دو مورد از آن‌ها همیشه با هم تصویر آینه ای هستند به این معنی که کاملاً قرینهٔ هم می‌باشند ولی نمی‌توان آن‌ها را برهم منطبق کرد (مانند دو دست که مشابه هم و تصویر آینه‌ای هم می‌باشند ولی نمی‌توان آن‌ها را برهم منطبق نمود به شکلی که هر دو رو به یک سمت باشند) (تصویر آینه‌ای یک شکل نامتقارن، با خود آن شکل متفاوت است و این دو را هیچ‌گاه نمی‌توان برهم منطبق نمود ولی در مورد اشیای متقارن این اصل صحت ندارد - برای اطلاعات بیشتر مقالهٔ مربوط به ایزومرهای فضایی را مطالعه کنید). دو مولکولی که تصویر آینه‌ای هم هستند را انانتیومر هم گوییم (Enantiomers). و در نامگذاری آن‌ها را بر اساس آخرین کربن کایرال نام‌گذاری می‌کنیم. در مورد مونوساکاریدها برای نام‌گذاری دو مولکول انانتیومر، به آخرین کربن کایرال که همان کرین ماقبل آخر مونو ساکارید است نگاه می‌کنیم. اگر گروه OH- در سمت راست باشد آن را با حرف D و اگر در سمت چپ باشد آن را با حرف L مشخص می‌نماییم. برای مثال در شکل زیر D-گلوکز و انانتیومر آن یعنی L-گلوکز را مشاهده می‌کنید.

توجه به این نکته ضروری است که به جز چند مورد استثنا، تقریباً تمام مونوساکاریدهای موجود در بدن موجودات زنده از نوع D- مونوساکاریدها هستند.[۱]

تک قندی ها عوامل احیا کننده هستندویرایش

تک قندی هارا می‌توان به وسیلهٔ عوامل اکسیدکننده و نسبتا ملایم، نظیر یون فریک Fe2+
یا کوپریک Cu2+
، اکسید نمود. کربن کربونیل به گروه کربوکسیل اکسیده می‌شود. گلوکز و سایر قندهایی که قادر به احیای یون کوپریک می‌باشند را قندهای احیاء‌کننده می نامند. یون کوپریک گلوکز و برخی قندهای دیگر را به مجموعهٔ پیچیده ای از اسیدهای کربوکسیلیک اکسید می‌کند. این خاصیت اساس واکنش فهلینگ می‌باشد که یک آزمون نیمه-کمّی برای جستجوی وجود قندهای احیاء‌کننده است که سال‌های زیادی برای جستجو و تعیین مقدار مقادیر افزایش یافتهٔ گلوکز در مبتلایان به دیابت قندی مورد استفاده قرار گرفته‌است . امروزه برای این منظور از روش‌های حساس تری استفاده می‌شود که متکی بر یک آنزیم ثابت شده بر روی نوار آزمایش می‌باشند و فقط نیاز به یک قطره خون دارند.[۲]

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. دانشنامه مدرسه - مونوساکارید
  2. اصول بیوشیمی لنینجر ، جلد اول ، ساختمان و کاتالیز ، برگردان رضا محمدی ، ویرایش ششم ، انتشارات آییژ ، ص 266