امر به معروف و نهی از منکر

(تغییرمسیر از نهی از منکر)

امر به معروف و نهی از منکر[۱][۲] (به عربی: الأمر بالمَعْرُوف والنَهي عن المُنْكَر) دو وظیفه مهم هستند. همان‌طور که در قرآن و حدیث نازل شده‌است، در اسلام توسط خدا بر همه مسلمانان تحمیل شده‌است.[۱]

این عبارت اساس نهاد اسلامی امور حسبی است (وظیفه فردی یا جمعی - بسته به مکتب فقه - مداخله و اجرای قوانین اسلامی). این بخش مرکزی از آموزه‌های اسلامی برای همه مسلمانان است. این دستورها همچنین دو مورد از ده مورد از اقدامات جانبی یا اجباری (فروع دین) اسلام شیعه اثنی عشری است.[۳]

ادبیات اسلامی ماقبل مدرن توصیف می‌کند که مسلمانان وارسته (معمولاً علما) با از بین بردن اشیاء ممنوعه، به ویژه مشروب و آلات موسیقی، اقدام به منع کارهای خلاف می‌کنند. در جهان اسلام معاصر، نهادهای مختلف دولتی یا غیردولتی (اغلب با عباراتی مانند «ترویج فضیلت و جلوگیری از رذیلت» در عناوین خود یا گشت ارشاد)، در ایران، عربستان سعودی،[۴] نیجریه، سودان، مالزی و غیره ظاهر شده‌است. . ، در زمانهای مختلف و با سطوح مختلف قدرت. اعمالی که از نظر آنها نادرست و منکر، مورد هدف این گروه‌ها شامل پوشش نامناسب حجاب (حجاب اجباری)، عدم تفکیک جنسیتی، عدم رعایت نماز، مصرف مشروبات الکلی و ابراز محبت عمومی است.[۵]

در احکام دین، به تمام واجبات و مستحبات معروف و به تمام محرمات و مکروهات منکر گفته می‌شود بنابراین واداشتن افراد جامعه به انجام کارهای واجب و مستحب امر به معروف و بازداشتن آن‌ها از کارهای حرام و مکروه نهی از منکر است.[۶]

امر به معروف و نهی از منکر، واجب کفایی است[۷] که اگر افرادی - به قدر کفایت - به انجام آن اقدام کنند، از دیگران ساقط می‌شود؛ و اگر همهٔ افراد آن را ترک کرده باشند، چنانچه شرایط آن موجود باشد، همهٔ آن‌ها ترک واجب کرده‌اند.[۸]

شرایط امر به معروف و نهی از منکر[۹]ویرایش

اول ـ آن که امر و نهی کننده، معروف و منکر را بشناسد و یقین داشته باشد بوجوب معروف و حرمت منکر، و ایمن باشد از اشتباه خودش.

دوم ـ آن که احتمال بدهد که امر و نهی او تأثیر داشته باشد، پس اگر احتمال عقلایی ندهد که امر و نهی او اثر دارد، وجوب آن ساقط می‌شود.

سوم ـ آن کسی که واجب را ترک نموده یا فعل حرام را به جا آورده، اصرار به آن داشته باشد، پس اگر بداند که پشیمان شده و بعد مرتکب نمی‌شود ساقط می‌شود.

چهارم ـ آن که واجب بودن معروف و حرام بودن منکر در حق فاعل، منجَّز و ثابت باشد و در ترک واجب و فعل حرام عذری نداشته باشد، پس اگر فاعل معتقد باشد به مباح بودن فعل حرامی یا به جواز ترک واجبی در این صورت امر به معروف و نهی از منکر، ساقط می‌شود؛ و همین‌طور است در هر موردی که تارک واجب و فاعل حرام عذر داشته باشد.

پنجم ـ آن که در امر و نهی او مفسده و ضرری نباشد، پس با احتمال عقلایی به ضرر و مفسده، ساقط می‌شود.

تعریف معروف و منکر[۱۰]ویرایش

امر به معروف و نهی از منکر با وجود برخی شرایط واجب می‌باشد و در صورت نبود آن شرایط تکلیف ساقط می‌شود و آن‌ها عبارتند از:

  1. کسی که امر یا نهی می‌کند، بداند آنچه را که دیگری انجام می‌دهد حرام است و آنچه را ترک کرده، واجب است، پس هرکس نمی‌داند این عمل که فاعل انجام می‌دهد حرام یا واجب (یا مستحب و مکروه) است جلوگیری واجب نیست. بنابر فتوای سید علی خامنه‌ای آمر به معروف و نهی‌کننده از منکر باید عالم به معروف و منکر باشد و همچنین بداند که فاعل منکر عمداً و بدون عذر شرعی مرتکب آن می‌شود.[۱۱]
  2. آنکه در امر به معروف یا نهی از منکر مفسده‌ای وجود نداشته باشد یا ضرری متوجه کسی نشود، مثلاً باعث نشود که آبروی شخص مسلمان ریخته شود یا ضرر مالی یا جانی به کسی برسد. همچنین نباید خیلی سخت و دشوار گرفت که سبب انزجار فاعل از دین و برنامه‌های دینی شود.[۷]
  3. احتمال بدهد که امر به معروف یا نهی از منکر اثر کند. پس اگر یقین به عدم اثر آن دارد، واجب نیست. بنابر فتوای خامنه‌ای زمانی امر به معروف و نهی از منکر واجب می‌شود که احتمال تأثیر امر به معروف و نهی از منکر در مورد آن شخص داده شود، و ضرری برای خود او نداشته باشد، و در این مورد باید تناسب بین ضرر احتمالی و اهمیت معروفی که به آن امر می‌نماید یا منکری که از آن نهی می‌کند، ملاحظه نماید، در غیر این صورت، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.[۱۱]
  4. خود شخص آمر به معروف یا ناهی از منکر، آن معروف را ترک نکرده یا فاعل به آن منکر نباشد. مصداق مثل معروف که رطب خورده منع رطب کی کند. البته بنا بر اعتقاد برخی مراجع این شرط واجب نیست: «در امر به معروف و نهی از منکر شرط نیست که امر و نهی کننده به آنچه امر می‌کند عمل نماید و از آنچه نهی می‌کند اجتناب ورزد یعنی امر و نهی بر شخص گناهکار هم واجب است و او نمی‌تواند به عذر این که گناه می‌کند خود را از این وظیفهٔ بزرگ تبرئه سازد. (این که در منابع دینی از افرادی که خود عمل نمی‌کنند و دیگران را به عمل وامی‌دارند یا خود گناه می‌کنند و دیگران را از گناه بازمی‌دارند مذمت و نکوهش بسیار شده برای این است که چرا خود عمل به وظیفه نکرده‌اند نه برای این که چرا امر و نهی کرده‌اند)».[۱۲]

امر به معروف ونهی از منکر خاص و عام[۱۳]ویرایش

  • امر به معروف عام آنست که هر کس از آحاد ملت مرتکب گناهی شود یا یکی از تکالیف واجب را ترک کند که این نیز گناه است بر هر شخص مطلعی واجب است وی را از ارتکاب گناه نهی کند. همهٔ مردم چنین حقی را دارند و می‌توانند هر کس را در هر مقامی امر و نهی کنند.
  • امر به معروف خاص به این معنی است که باید گروه ویژه یی در همة اجتماعات این وظیفه را عهده‌دار باشند و آن در مسائلی است که نیاز به علم و آگاهی دارد. این قسم از امر و نهی نسبت به برخی از مسائل مخصوص گروه دانشمندان آگاه و راستین و بی غرض و خیرخواه امت می‌باشد.

مراتب امر به معروف و نهی از منکر[۱۴]ویرایش

برای امر به معروف و نهی از منکر، مراتبی است که اگر با عمل به مرتبه پایین‌تر، مقصود حاصل شود؛ عمل به مرتبهٔ بعدی جایز نیست و آن مراتب چنین است:

  1. با معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد به سبب انجام آن گناه با او اینگونه عمل می‌شود مثل اینکه از او رو برگرداند یا با چهره عبوس با او برخورد کند، یا با او رفت‌وآمد نکند.
  2. امر و نهی با زبان؛ یعنی به کسی که واجبی را ترک کرده دستور دهد که واجب را به جا آورد و به گناهکار دستور دهد که گناه را ترک کند.
  3. استفاده از زور، برای جلوگیری از منکر و برپایی واجب؛ یعنی زدن گناهکار (بنابر فتوای خامنه‌ای مواردی که امر به معروف و نهی از منکر متوقف بر چیزی بیشتر از امر و نهی زبانی باشد، اگر در سرزمینی باشد که دارای نظام و حکومت اسلامی است و به این فریضه اسلامی اهمیت داده می‌شود، احتیاج به اذن حاکم و مسئولین ذی‌ربط و پلیس محلی و دادگاه‌های صالح دارد).[۱۱]

احکام امر به معروف و نهی از منکر[۱۵]ویرایش

  1. فراگیری شرایط امر به معروف و نهی از منکر و موارد آن واجب است، تا انسان در امر و نهی مرتکب خلاف نشود.
  2. اگر بداند یا احتمال دهد که امر ونهی‌اش با تکرار مؤثر است، واجب است تکرار کند.
  3. اگر بداند یا احتمال دهد، که نهی او در حضور جمع مؤثر است نه تنهایی، اگر انجام دهنده، آن عمل را به‌طور آشکار انجام می‌دهد جایز بلکه واجب است او را در جمع نهی کند و اگر چنین نیست بنا بر احتیاط واجب جایز نیست.

آداب امر به معروف و نهی از منکر[۱۶]ویرایش

  • مانند طبیبی دلسوز و پدری مهربان باشد.
  • قصد خود را خالص کند و تنها برای رضای خدا اقدام کند و عمل خود را از هرگونه برتری جویی پاک گرداند.
  • خود را پاک و منزه نداند، چه بسا همان که اکنون از او خطایی سرزده است، دارای صفات پسندیده‌ای باشد که مورد محبت الهی است، هرچند این عمل او هم‌اکنون ناپسند و مورد غضب الهی باشد.

امر به معروف و نهی از منکر در قرآنویرایش

و لتکن منکم امة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و اولئک هم المفلحون؛ و باید از میان شما گروهی مردم را به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی بازدارند و آنان همان رستگارانند. (سوره آل عمران آیه ۱۰۴)

کنتم خیر امة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون باللَّه

شما بهترین امتی هستید که برای مردم پایدار شده‌اید به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از کار ناپسند بازمی‌دارید و به خدا ایمان دارید. (سوره مبارکه آل عمران آیه ۱۱۰)

والمؤمنون و المؤم‌نات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر

و مردان و زنان با ایمان، دوستان یکدیگرند که به کارهای پسندیده وامی‌دارند و از کارهای ناپسند بازمی‌دارند. (سوره توبه آیه ۷۱)

امر به معروف و نهی از منکر در سخنان اهل بیتویرایش

  • علی بن ابی‌طالب: پایندگی شریعت به امر به معروف و نهی از منکر و برپاداشتن حدود است.[۱۷]
  • علی بن ابی‌طالب: نفرین خدا بر کسانی که به خوبی فرمان می‌دهند و خود آن را فرومی‌گذارند و بر کسانی که از زشتی بازمی‌دارند و خود مرتکب آن می‌شوند.[۱۸]
  • علی بن ابی‌طالب: کسی که در برابر منکر با دل و دست و زبان خویش اعتراض نکند، او مرده‌ای است در میان زندگان.[۱۹]

امر به معروف و نهی از منکر در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایرانویرایش

در اصل هشتم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به این جهت توجه ویژه و تأکید و تصریح گشته‌است. «در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه‌ای است همگانی و متفاوت بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت، شرائط و حدود و کیفیت آن را قانون تعیین می‌کند». (والمومنون بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر).[۲۰] با توجه به اصل هفتم از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، لازم است که نظام اسلامی باید وزارتخانه، سازمان، مرکز وگروهی را با هر نام مناسب تشکیل دهد که وظیفه این گروه، همان اجرای صحیح قانون زندگی ساز امر به معروف و نهی از منکر باشد که خود پشتوانه‌ای محکم برای قدرتمندی نظام و برای حفظ مصالح آحاد مردم و جامعه انسانی اسلامی است. خدای متعال، پس از آن که دستور می‌فرماید بر این که برادری و اتحاد در پرتو توحید را مستحکم سازید و همواره از تفرق و پراکندگی دوری جوئید وبا این که قبلاً متفرق و دشمنان یکدیگر بودید، امروز با نعمت اسلام قدر نعمت اخوت را بدانید[۲۱] می‌افزاید: (ولتکن منکم آمه یدعون الی الخیر و یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر واولئک هم المفلحون). «و باید از میان شما گروهی و امتی باشند که به خیر و نیکی دعوت نمایند، وامر به معروف و نهی از منکر کنند و اینان همان رستگارانند».[۲۲]

البته این هیچ مجوّز آن نیست که کسانی به بهانه این‌که اطمینانشان سلب شده، قانون‌شکنی کنند. قانون‌شکنی جرم است. تخلّف از قانون و خروج از مدار قانونی برای مقابله با هر چیزی که به نظر انسان منکر می‌آید – بدون اجازه حکومت – خودش یک جرم است.[۲۳]

امر به معروف و نهی از دیدگاه سید روح‌الله خمینیویرایش

البته این هیچ مجوّز آن نیست که کسانی به بهانه این‌که اطمینانشان سلب شده، قانون‌شکنی کنند. قانون‌شکنی جرم است. تخلّف از قانون و خروج از مدار قانونی برای مقابله با هر چیزی که به نظر انسان منکر می‌آید – بدون اجازه حکومت – خودش یک جرم است.[۲۳]

خمینی به این وظیفه همگانی که نظارت غیررسمی محسوب می‌شود اشاره و می‌گوید: «امر به معروف و نهی از منکر دو اصلی است در اسلام که همه چیز را می‌خواهد اصلاح کند؛ یعنی با این دو اصل می‌خواهد تمام قشرهای مسلمین را اصلاح بکند، به همه مأموریت داده، به همه، به تمام افراد زیر پرچم مأموریت داده که باید وادار کنید همه را به کارهای صحیح و جلوگیری کنید از کارهای فاسد»[۲۴]

امر به معروف و نهی از دیدگاه مرتضی مطهریویرایش

مرتضی مطهری نیز امر به معروف و نهی از منکر را وسیله ای برای پیشبرد اهداف اسلامی ترجمه کرده و می‌آورد: «... تمام هدف‌های مثبت اسلامی داخل در معروف و تمام هدف‌های منفی اسلامی داخل در منکر است، و گرچه در امر به معروف و نهی از منکر تعبیر امر و نهی هست ولی با توجه به قرائنی …، مقصود از آن تنها امر و نهی لفظی نیست، بلکه مقصود استفاده کردن از هر وسیله مشروع برای پیشبرد هدف‌های اسلامی است. پس اگر بخواهیم روح امر به معروف و نهی از منکر را با ترجمه و تعبیر فارسی خودمان بیان کنیم باید بگوییم: لزوم استفاده از هر وسیله مشروع برای پیشبرد اهداف اسلامی.»[۲۵]

امر به معروف و نهی از دیدگاه سید علی خامنه‌ایویرایش

خامنه‌ای در مورد شرایط نهی از منکر تصریح می‌کند:

البته این هیچ مجوّز آن نیست که کسانی به بهانه این‌که اطمینانشان سلب شده، قانون‌شکنی کنند. قانون‌شکنی جرم است. تخلّف از قانون و خروج از مدار قانونی برای مقابله با هر چیزی که به نظر انسان منکر می‌آید - بدون اجازه حکومت - خودش یک جرم است؛ مگر نهی از منکر زبانی، که بارها گفتیم نهی از منکر زبانی جایز و واجب و وظیفه همه است و در هیچ شرایطی هم ساقط نمی‌شود؛ اما آن‌جایی که نوبت اجرا و عمل برسد، همه باید طبق قوانین عمل کنند. هیچ چیزی مجوّز این نیست که بگویند چون نیروی انتظامی و قوّه قضایّیه عمل نکردند، خودمان وارد میدان شدیم؛ نخیر، آن روزی که لازم باشد مردم برای حادثه‌ای خودشان وارد عمل شوند، رهبری صریحاً به آنها خواهد گفت.[۲۳]

نهادهای متولّی امر به معروف و نهی از منکر در حکومت ایرانویرایش

امر به معروف و نهی از منکر وظیفه ای عمومی است، ولی علاوه بر این، در جمهوری اسلامی نهادهایی به‌طور ویژه این فریضه را دنبال می‌کنند. از جمله مهم‌ترین این نهادها ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر است که طبق آنچه در اساسنامه خود آورده، «احیاء فریضه امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اسلامی» را هدف خود می‌داند. این ستاد در سال ۱۳۷۲ به ریاست احمد جنتی تشکیل و شروع به کار نمود.

همچنین با هدف اجرای این فریضه و تعالی جامعه، «طرح امر به معروف و نهی از منکر» در سال ۱۳۸۹ در مجلس شورای اسلامی مطرح شد. طبق این طرح «به منظور سیاستگذاری در زمینه فریضه امر به معروف و نهی از منکر و گسترش فرهنگ آن در جامعه و ساماندهی امور مربوط به این فریضه، نظارت بر کلیه فعالیتهای دولتی، غیردولتی و مردمی و هماهنگی بین دستگاه‌ها، شورایی به نام «شورای سیاستگذاری امر به معروف و نهی از منکر» به ریاست نماینده رهبری در شورا تشکیل می‌شود.»[۲۶]

علاوه بر اینها، طرح تأسیس «سازمان امر به معروف و نهی از منکر» هم‌اکنون در کارگروه کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی قرار دارد.[۲۷]

پانویسویرایش

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ Rahim, MBE, Husein A; Sheriff, Ali Mohamedjaffer (1993). Guidance From Qur'an. Mombasa: Khoja Shia Ithna-asheri Supreme Council. pp. 102–104.
  2. Sultan, Sohaib (2004). The Koran For Dummies. Hoboken, New Jersey: Wiley Publishing, Inc. pp. 238–240, 246–247. ISBN 978-0-7645-5581-7.
  3. "Pillars of Islam | Islamic Beliefs & Practices". Encyclopedia Britannica. Retrieved 2021-09-13.
  4. "Cats and dogs banned by Saudi religious police". NBC News. Retrieved 2021-09-13.
  5. Thielmann, Jörn (2017-05-01). "Ḥisba (modern times)". Encyclopaedia of Islam, THREE.
  6. فقه و زندگی۱۱، امر به معروف و نهی از منکر، آیت‌الله العظمی یوسف صانعی، صفحهٔ ۱۴
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «احکام امربه معروف و نهی از منکر سایت آیت الله سیستانی».
  8. همان، صفحهٔ ۱۵
  9. همان، صفحه ۲۸۱ و ۲۸۲
  10. محمد حسین فلاح زاده (۱۳۸۴آموزش فقه، قم: انتشارات الهادی، ص. صفحهٔ ۲۸۱ISBN 964-400-157-5
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ آیت‌الله سید علی خامنه‌ای (۱۳۸۳رساله اجوبة الاستفتائات، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ص. صفحهٔ ۲۳۲، شابک ۹۶۴-۷۱۲۶-۱۸-۲[۱] بایگانی‌شده در ۱۲ سپتامبر ۲۰۱۵ توسط Wayback Machine
  12. احکام امر به معروف و نهی از منکر، سایت آیت‌الله خامنه‌ای
  13. مبانی حقوق در اسلام، نشر جهاد دانشگاهی، ۱۳۷۳، فصل ششم:حقوق ملت و دولت، امر به معروف ونهی از منکر خاص و عام
  14. همان، صفحهٔ ۲۸۲
  15. محمد حسین فلاح‌زاده. آموزش فقه، صفحه ۲۸۲ و ۲۸۳ و ۲۸۴
  16. همان، صفحهٔ ۲۸۴
  17. محمد محمدی ری‌شهری (۱۳۸۴منتخب میزان الحکمه، ترجمهٔ حمید رضا شیخی، به کوشش تلخیص سید حمید حسینی.، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، ص. حدیث شماره ۴۱۹۸، شابک ۹۶۴-۷۴۸۹-۸۲-X
  18. همان، حدیث شماره ۴۲۱۴
  19. همان، حدیث شماره ۴۲۱۷
  20. سوره توبه، آیه ۷۱ «مؤمنان، دوستدار یکدیگرند، اممر به معروف می‌کنند و نهی از منکر می‌نمایند».
  21. به آیات قبل از آیه ۱۰۴ سوره آل عمران مراجعه شود.
  22. آل عمران، ۱۰۴
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ بیانات آیت‌الله خامنه‌ای در مراسم تنفیذ حکم رئیس‌جمهوری وقت، ۱۱ مرداد ۱۳۸۰.[۲]
  24. صحیفه امام، ج10، ص112
  25. حماسه حسینی، شهید مرتضی مطهری، ج1، ص264
  26. ماده 24 و 25 همین طرح
  27. حجت‌الاسلام سیدعلی طاهری سخنگوی کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی، خبرگزاری تسنیم، ش خ: ۳۳۰۸۷۳

منابعویرایش

  • شیوه صالحان (گفتار امر به معروف در وظیفه حکومت بر تعالی جامعه)، محمد مهدی محب الرحمان، نشریه حریم امام، شماره۱۲۲، ۲۹ خرداد۱۳۹۳