فاطمه معصومه (۱ ذی‌القعده ۱۷۳۱۰ ربیع‌الثانی ۲۰۱ ه‍.ق) دختر موسی بن جعفر، هفتمین امام شیعیان و نجمه خاتون است. او از شخصیت‌های مورد احترام شیعیان و آرامگاه وی در شهر قم و کشور ایران سالانه پذیرای میلیون‌ها زائر است. بنابه نقلی، وی در سفری جهت ملاقات برادرش علی بن موسی، در شهر ساوه مسموم شده و پس از ۱۷ روز در شهر قم، از دنیا رفته است.

امامزاده
فاطمه
گنبد حرم حضرت فاطمه معصومه علیها سلام.jpg
گنبد فاطمه معصومه در قم، ایران
نقشامامزاده، خواهر علی بن موسی الرضا، دختر موسی کاظم
نامفاطمه
زادروز۱ ذی القعده سال ۱۷۳ هجری قمری
زادگاهمدینه
درگذشت۱۰ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ هجری قمری
مدفنشهر قم کشور ایران
پدرموسی کاظم
مادرام‌البنین نجمه
طول عمر۲۸ سال
شیعه
Hadith Ali.svg
درگاه تشیع
عقاید
فروعنمازروزهخمسزکاتحججهادامر به معروفنهی از منکرتولیتبری
عقاید برجستهمهدویت: غیبت (غیبت صغرا، غیبت کبراانتظار، ظهور و رجعتبداشفاعت و توسلتقیهعصمتمرجعیت، حوزه علمیه و تقلیدولایت فقیهمتعهشهادت ثالثهجانشینی محمدنظام حقوقی
شخصیت‌ها
چهارده معصوممحمدعلیفاطمهحسنحسینسجادباقرصادقکاظمرضاجواد (تقی) • هادی (نقی) • حسن (عسکری) • مهدی
صحابهسلمان فارسیمقداد بن اسودمیثم تمارابوذر غفاریعمار یاسربلال حبشیجعفر بن ابی‌طالبمالک اشترمحمد بن ابوبکرعقیلعثمان بن حنیفکمیل بن زیاداویس قرنیابوایوب انصاریجابر بن عبدالله انصاریابن‌عباسابن مسعودابوطالبحمزهیاسرعثمان بن مظعونعبدالله بن جعفرخباب بن ارتاسامة بن زیدخزیمة بن ثابتمصعب بن عمیرمالک بن نویرهزید بن حارثه
زنان: فاطمه بنت اسدحلیمهزینبام کلثوم بنت علیاسماء بنت عمیسام ایمنصفیه بنت عبدالمطلبسمیه
رجال و علماکشته‌شدگان کربلافهرست رجال حدیث شیعهاصحاب اجماعروحانیان شیعهعالمان شیعهمراجع تقلید
مکان‌های متبرک
مکه و مسجدالحراممدینه، مسجد النبی و بقیعبیت‌المقدس و مسجدالاقصینجف، حرم علی بن ابی‌طالب و مسجد کوفهکربلا و حرم حسین بن علیکاظمین و حرم کاظمینسامرا و حرم عسکریینمشهد و حرم علی بن موسی الرضا
دمشق و زینبیهقم و حرم فاطمه معصومهشیراز و شاه‌چراغکاشمر و حمزه بن حمزه بن موسی بن جعفر امامزاده سید مرتضی و آرامگاه سید حسن مدرسآستانه اشرفیه و سید جلال‌الدین اشرفری و حرم شاه عبدالعظیم
مسجدامامزادهحسینیه
روزهای مقدس
عید فطرعید قربان (عید اضحی)عید غدیر خممحرّم (سوگواری محرمتاسوعا، عاشورا و اربعین) • عید مبعثمیلاد پیامبر • تولد ائمه • ایام فاطمیه
رویدادها
رویداد مباهلهرویداد غدیر خمسقیفه بنی‌ساعدهفدکرویداد خانه فاطمه زهراقتل عثمانجنگ جملنبرد صفیننبرد نهروانواقعه کربلامؤتمر علماء بغدادحدیث ثقلیناصحاب کساآیه تطهیرشیعه‌کُشی
کتاب‌ها
قرآننهج‌البلاغهصحیفه سجادیه
کتب اربعه: الاستبصاراصول کافیتهذیب الاحکاممن لایحضره الفقیه
مصحف فاطمهمصحف علیاسرار آل محمد
وسائل‌الشیعهبحارالانوارالغدیرمفاتیح‌الجنان
تفسیر مجمع‌البیانتفسیر المیزانکتب شیعه
شاخه‌ها
دوازده‌امامی (اثنی‌عشری)اسماعیلیهزیدیهغلاهواقفیه
منابع اجتهاد
کتاب (قرآن)سنت (روایات پیامبر و ائمه)عقلاجماع

مشخصاتویرایش

نامویرایش

ابن جوزی برای موسی کاظم، چهار دختر ذکر می‌کند که نام همگی آنان فاطمه بوده‌است. این چهار فاطمه به «فواطم اربعه»شناخته می‌شوند. فاطمه معصومه، بزرگترین این دختران بوده که به فاطمه کبری نام‌گذری شده‌است.[۱]

لقبویرایش

القابی که برای فاطمه بنت موسی کاظم نقل شده‌است عبارتنداز: «اخت الرضا، راضیه، مرضیه، معصومه، تقیه، نقیه، رشیده، طاهره، ستّی، حمیده و سیده»[۲][۳] مشهورترین القاب وی، معصومه است که علی بن موسی (برادر فاطمه معصومه) به او اعطاء کرد؛ علی بن موسی در حدیثی می‌گوید: «هر کس معصومه را در قم زیارت کند، مانند کسی است که مرا زیارت کرده‌است».[۴] کریمه اهل بیت یکی دیگر از القاب است که در خوابی که سید محمود مرعشی نجفی پدر سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی، یکی از ائمه شیعیان فاطمه را با لقب کریمه اهل بیت خوانده و سید محمود مرعشی نجفی را به زیارت فاطمه معصومه سفارش کرده‌است.[۵][۴]

پدرویرایش

پدر فاطمه معصومه، موسی کاظم امام هفتم شیعیان است که در مدینه می‌زیسته و بارها توسط حکومت‌های مختلف وقت، به حبس افتاده‌است. بنا به اعتقاد شیخ مفید، موسی کاظم ۳۷ فرزند از همسران متعدد داشته‌است. از میان فرزندان او ۱۸ دختر گزارش شده‌است که تنها فاطمه کبری (فاطمه معصومه) از میان دختران و علی بن موسی از میان پسران از اولاد مشترک موسی کاظم و نجمه خاتون می‌باشند. سرآخر وی توسط هارون الرشید برای آخرین بار به عراق آورده شد و در زندان مسموم شده و به قتل رسید.[۶]

مادرویرایش

نجمه خاتون مادر فاطمه معصومه، برده‌ای از مغرب یا شمال آفریقا بود که خریداری و آزاد شده بود، تا به ازدواج موسی کاظم دربیاید.[۷] از آنجا که یکی از القاب او «خَیزُران مَرسِیَّه» گزارش شده، عده‌ای احتمال داده‌اند که وی اهل جزیره مارسی در جنوب فرانسه بوده‌است؛ و در مقابل از آنجا که وی به «شَقْرَاء نُوبِیَّه» نیز شهره است، برخی احتمال داده‌اند که او اصالتاً اهل شهر نوبه در شمال آفریقا هستند.[۸] با ولادت فاطمه معصومه، —با فاصله ۲۵ ساله با برادرش علی بن موسی— که از وی به دنیا آمد، او بسیار مسرور شد. با ولادت فاطمه معصومه، پیش‌گویی جعفر صادق دربارهٔ به دنیا آمدن دختری در منزل پسرش موسی کاظم که شیعیان با شفاعت او به بهشت می‌روند محقق شد.[۹]

سرگذشتویرایش

تولدویرایش

تاریخ تولدش به‌طور دقیق مشخص نیست، اما علی نمازی در کتاب «مستدرک سفینه البحار» تاریخ تولد وی را طبق اسناد به دست آمده، در روز ۱ ذیقعده سال ۱۷۳ قمری در شهر مدینه نوشته‌است. در مقابل فیض کاشانی در کتاب انجم فروزان خویش، به نقل از کتاب لواقح الانوار و کتاب نزهة الابرار فی النسب اولاد الائمة الاطهار سال ولادت فاطمه معصومه را ۱۸۳ می‌داند. اما از آنجا که موسی کاظم در ۲۵ رجب سال ۱۸۳ در زندان هارون کشته شد و کمترین زمان زندان وی چهار سال بوده‌است، این قول معقول به نظر نمی‌رسد و عمادزاده اصفهانی به صراحت تاریخ ولادتش را ۱۷۳ می‌داند.[۱۰] برخی نیز تاریخ ۱۷۳ را قپلی مجعول دانسته و آن را تضعیف کرده‌اند.[۱۱]

کودکیویرایش

فاطمه معصومه وقتی به شش سالگی رسید، پدرش توسط هارون الرشید دستگیر و به عراق تبعید شد. با این اتفاق وی به خانه برادرش علی بن موسی در مدینه رفت و تا سال ۱۹۸ در آنجا بود. در ده سالگی با خبر وفات پدرش در عراق مواجه شد و به جهت سخت‌گیری حکومت از عزاداری منع شد.[۹]

جدایی از برادرویرایش

وی تا ۲۵ سالگی به همراه برادرش در مدینه زندگی می‌نمود تا اینکه مأمون، علی بن موسی را به مرو احضار کرد.[۹] علی بن موسی در هنگام خروج از مدینه، به اصحاب و یاران خود دستور داد تا عزا به پا کنند و این دیدار را آخرین ملاقات خویش با خاندانش بیان داشت.[۱۲] علی بن موسی در طول مسیر مدینه تا مرو، نامه‌ای به خواهرش فاطمه معصومه نوشت و به غلام دستور داد هرچه سریع‌تر به مدینه رفته و نامه را به فاطمه معصومه برساند، وقتی نامه به فاطمه معصومه رسید، وی مهیا سفر شد.[۹]

سفر به ایرانویرایش

آغاز حرکتویرایش

با رسیدن پیک علی بن موسی، فاطمه معصومه مهیا سفر شد، برخی منابع از نامه علی بن موسی ذکری به میان نیاورده و تنها به قصد سفر فاطمه معصومه جهت دیدار برادرش اکتفا کرده‌اند. در این سفر پنج تن از برادران فاطمه معصومه: فضل، جعفر، هادی، قاسم و زید و تعدادی از برادرزاده‌های و جمعی از غلامان و کنیزان وی را همراهی کردند.[۱۳]

در طول سفرویرایش

فاطمه معصومه هنگامی که به شهر ساوه رسید، بیمار شد. در علت بیماری او آورده‌اند که وقتی کاروانیان به شهر ساوه رسیدند، عده‌ای راه را بر آنان بسته و در درگیری صورت گرفته تمام برادران و اکثر مردان کاروان را کشتند؛ این واقعه سبب شد تا فاطمه معصومه به شدت بیمار گردد. برخی نیز مدعی مسمویت وی شده‌اند[۱۳]

محمدباقر مجلسی و محدث قمی به نقل از کتاب تاریخ قدیم قم، داستان دیگری از شیوه رسیدن فاطمه معصومه به قم خبر می‌دهند؛ بر اساس این گزارش وقتی کاروانیان به ساوه رسیدند، فاطمه معصومه بیمار شد و از همراهان خود پرسید که تا قُم چقدر فاصله است؟ در پاسخ به او گفته شد که ۱۰ فرسخ راه باقی‌است. سپس دستور داد تا به قم عزیمت کنند.[۱۴]

در شهر قمویرایش

در ۲۳ ربیع‌الاول سال ۲۰۱، کاروان فاطمه معصومه به شهر قم وارد شد. پسران سعد اشعری که از شیعیان برجسته بودند و نیز دیگر بزرگان شهر قم که از موضوع حرکت فاطمه معصومه به قم باخبر شده بودند، از وی استقبال باشکوهی به عمل آوردند.[۱۵] موسی بن خزرج —بزرگ طایفه اشعری‌های قم— زمام شتر فاطمه معصومه را به دست گرفته و پس از زانو زدن شتر در محلی که امروزه به «میدان میر» مشهور است، دختر موسی کاظم وارد بر منزل موسی بن خزرج شد و به مدت ۱۷ روز در آنجا مهمان بود. این منزل امروزه به نام «مدرسه ستیّه» در قم، محل زیارت علاقه‌مندان است.[۱۶]

وفات و دفنویرایش

تاریخ وفاتویرایش

سرانجام پس از گذشت ۱۷ روز تحمل بیماری، فاطمه معصومه در سن ۲۸ سالگی و در ۱۰ ربیع‌الثانی (و به نقلی ۱۲ ربیع‌الثانی) ۲۰۱ ه‍.ق در شهر قم درگذشت.[۳] برخی منابع نیز هشتم ماه شعبان را روز وفات فاطمه معصومه گزارش‌کرده‌اند.[۱۷] در زمان تولیت سید محمدباقر متولی‌باشی (متوفی ۱۳۵۹ قمری) بر حرم فاطمه معصومه، وی اعلام کرد که اگر کسی تاریخ ولادت یا وفات فاطمه معصومه را پیدا کند، دستور می‌دهم که در آن روزها بازار قم را تعطیل کنند. فردی که به عدم صدق معروف بوده ادعا می‌کند که در کتاب لواقح الانوار که در کتابخانهٔ مدینه است، این تاریخ ذکر شده‌است. متولی‌باشی گفته وی را قبول نمی‌کند و می‌گوید: «من با متولی کتابخانه مدینه آشنا هستم؛ و از وی خواهم خواست که آن کتاب را بدهد و ما اینجا چاپ کنیم.» آن فرد به صرافت می‌افتد و بدین شکل دروغش آشکار می‌شود.[۱۱][۱۸] اما تاریخ ولادت او بعدها به دلیل آگاه نبودن مؤلف کتاب «مستدرک سفینه البحار» در آنجا آمده‌است. البته مؤلف با حساب کردن آنکه موسی بن جعفر در سال ۱۸۳ در زندان بوده‌اند به زعم خود این عدد را ناشی از اشتباه افواه دانسته و آن را ده سال عقب کشیده و در کتاب خود تاریخ تولد را روز ۱ ذیقعده سال ۱۷۳ قید کرده‌است.[۱۱]

علت وفاتویرایش

در علت وفات وی، منابع به بیماری اشاره کرده‌اند اما در علت این بیماری اختلاف است؛ برخی علت این بیماری را مسمومیت بر اثر زهری که در غذای او ریخته شده‌است و برخی زهری که توسط یک زن اهل ساوه به وی خورانده شده‌است. منابعی نیز از بیماری وی بر اثر کشته شدن برادرانش بر اثر حمله به کاروان در شهر ساوه یاد کرده و برخی نیز علتی برای این بیماری ذکر نکرده‌اند.[۱۹]

 
عکس قدیمی از مرقد فاطمه معصومه مربوط به سالی بین۱۸۴۰-۱۹۳۳ میلادی

دفنویرایش

پیکر او را در جایی که آن زمان به باغ بابلان مشهور بود به خاک سپردند که هم‌اکنون زیارتگاه مشهور به حرم فاطمه معصومه است. مالک باغ بابلان، موسی بن خزرج بود. آل سعد پس از آنکه سردابی را در باغ بابلان حفر کرده و جسد فاطمه معصومه را غسل و کفن نمودند، بر سر اینکه چه کسی وی را دفن کند اختلاف کردند؛ سرانجام اتفاق کردند که سیدی پرهیزکار به نام قادر این کار را انجام دهد، وقتی به سراغ او فرستادند، دو سوار ناشناس به نزد جنازه آمده، بر آن نماز خوانده و سپس دفنش کردند. اما از هویت این دو سوار خبری گزارش نشده‌است.[۱۹]

مدفنویرایش

پس از مراسم خاکسپاری، توسط موسی بن الخزرج سایبانی از بوریا بر قبر او ساخته شد که این سایبان بر قرار بود تا زمانی که زینب دختر محمد بن علی جواد (امام نهم شیعه)، بر آن گنبدی بنا کرد.[۱۹] پس از دفن فاطمه معصومه، چند تن از دختران علوی، پس از مرگشان، در کنار وی دفن گردیدند؛ از جمله:[۲۰]

گنبدویرایش

قبه برجی شکلی که زینب از آجر و سنگ و گچ بر فراز قبر فاطمه معصومه ساخته بود در اواسط قرن سوم هجری قمری ساخته شده و به مرور زمان با دفن سایر زنان علوی، دو گنبد دیگر در کنار گنبد آجری بنا شد. این سه گنبد تا سال ۴۷۷ پابرجا بود تا آنجا که میر ابوالفضل عراقی (وزیر طغرل کبیر) به تشویق شیخ طوسی، به جای سه گنبد قدیمی، گنبدی رفیع به قطر ۱۱ و ارتفاع ۱۴ متر ساخته شد؛ این گنبد، با نمای کاشی‌کاری و آجرهای تزئینی بود و هیچگونه ایوان و حجره‌ای نداشت. این گنبد در سال ۹۲۵ با تلاش شاه بیگی بیگم (دختر شاه اسماعیل صفوی) تجدید بنا شد و یک ایوان، دو مناره و یک صحن به بنا اضافه گردید. همین گنبد در سال ۱۲۱۸ قمری با دوازده هزار خشت طلاکاری شده تزئین گردید. ارتفاع این گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر می‌باشد. در گلوگاه ساق گنبد اشعاری از فتحعلی خان صبا به خط نستعلیق نقش بسته‌است. اشعار به شرح زیر است:[۲۱]

آتش موسی عیان از سینه سیناستییا که زرّین بارگاه بضعه موساستی
بضعه موسی بن جعفر ، فاطمه کز روی قدرخاک درگاهش عبیر طرّه حوراستی
نوگلی رنگین ز طُرف گلشن یاسین بودآیتی روشن به صدر نامه طاهاستی
پرتوی از آفتاب اصطفای مصطفیزُهره ای از آسمان عصمت زهراستی
صحن او را هست اقصی پایه عزّت چنانکز شرف مسجود سقف مسجد اقصاستی
پستی از صحن حریمش را به پاتاق حرمکین مکان عزّت و آن مسکن غبراستی
 
ضریح فاطمه معصومه ساخته شده در ۱۳۴۸ شمسی

مرقد و ضریحویرایش

علاوه بر گنبد، ساخت و سازها در ساخت و تزئین مرقد نیز دوران‌های مختلفی را گذرانده‌است. گرداگرد مرقد (قبر) فاطمه معصومه، دیوارهایی به ارتفاع دو متر با کاشی‌کاری که در سال ۹۵۰ بنا شده‌است پوشیده شده؛ این دیواره را اکنون می‌توان در درون ضریح مشاهده کرد. در سال ۶۰۵ امیرمظفر احمد بن اسماعیل —بزرگ خاندان آل مظفر— محمد بن ابی ظاهر کاشی را که بزرگترین کاشی‌ساز آن زمان بود، مأمور تهیه و نصب کاشی در مرقد فاطمه معصومه نمود. محمد بن ابی طاهر هشت سال مشغول این کار شد تا آنکه در سال ۶۱۳ کاشی‌های مرقد نصب شدند. در سال ۹۶۵، شاه تهماسب در چهار طرف مرقد، ضریحی آجری بنا کرد و آن را با کاشی تزئین نمود. منافذی نیز در دیوار جهت دیده شدن مرقد طراحی شده بود. سپس به دستور شاه تهماسب، برای مرقد، ضریحی از فولاد سفید ساخته شد و در جلوی ضریح آجری سابق قرار گرفت. طول این ضریح ۲۵٫۵ و عرض آن ۷۳٫۴ و ارتفاعش ۱۰٫۲ متر بود. در سال ۱۲۳۰ قمری، فتحعلی شاه قاجار همان ضریح را نقره‌پوش کرد. در سال ۱۲۸۰ ضریحی جدید از آب کردن ضریح سابق تهیه شد و نصب گردید. این ضریح تا سال ۱۳۶۸ قمری (مصادف با ۱۳۴۸ شمسی) بر روی مرقد نصب بود تا آنکه در سال ۱۳۶۸ قمری ضریح جدیدی ساخته و نصب گردید که هم‌اکنون نیز نصب می‌باشد.[۲۲]

دلایل عدم ازدواجویرایش

فاطمه معصومه تا آخر عمر، هیچگاه ازدواج نکرد؛ اما از آنجا که آموزه‌های اسلام دعوت به ازدواج نموده و از ترک این سنت، نهی کرده‌است و آن را قبیح شمرده، برای عدم ازدواج فاطمه معصومه توجیح‌هایی شمرده شده‌است از جمله:

نیافتن هم کفو برای ازدواجویرایش

از آنجا که خاندان ائمه شیعه از لحاظ نَسَب در بین مسلمانان جایگاه ویژه‌ای داشته و مورد احترام عمومی بودند، و از آنجا که فاطمه معصومه، فرزند بلافصل موسی کاظم بود، برخی این احتمال را مطرح کرده‌اند که برای او هم کفو و هم شأنی برای ازدواج یافت نشده و به همین جهت وی ازدواج خود را تا پیدا شدن گزینه‌ای مناسب، به تعویق انداخته‌است.[۲۳]

ترس از حکومتویرایش

با فضای اختناقی که در دوران حکومت هارون برقرار بود، کمتر کسی جرأت می‌نمود تا با دختر موسی کاظم ازدواج کرده و عواقب خطرناک این انتخاب را بپذیرید.[۲۳]

دستور پدرویرایش

برخی منابع چون یعقوبی از دستور موسی کاظم به دخترانش مبنی بر ازدواج نکردن آنها خبر داده و این دستور را سبب ازدواج نکردن دختران موسی کاظم می‌دانند؛ اما این مطلب با نقل قولی که از موسی کاظم مبنی بر سپردن امر ازدواج دختران به علی بن موسی الرضا، سازگاری نداشته و مخالف سنت اسلامی می‌باشد.[۲۴]

زیارتویرایش

فضیلتویرایش

زیارت مرقد او در قم، مورد توجه شیعیان قرار گرفته و در اینباره تاکیدهایی نیز شده‌است. از جمله روایتی که از علی بن موسی و محمد الجواد دربارهٔ ثواب بهشت برای زیارت فاطمه معصومه ذکر کرده‌اند. همچنین از علی بن موسی منقول است که کسی که فاطمه معصومه را در قم زیارت کند، گویا مرا زیارت کرده‌است.[۲۵]

زیارت‌نامهویرایش

علامه مجلسی در بحارالانوار و به نقل از کتب زیارات، زیارت‌نامه‌ای برای فاطمه معصومه نقل می‌کند که علی بن موسی آن را برای سعد اشعری انشاء می‌کند. این زیات‌نامه با اذکار الهی (۳۴ مرتبه الله اکبر، ۳۳ مرتبه سبحان الله و ۳۳ مرتبه الحمدلله) آغاز می‌شود که در نوع زیارات، بی‌نظیر است.[۲۶]

احادیثویرایش

احادیث نقل شده از فاطمه معصومهویرایش

  • فاطمه معصومه از فاطمه زهرا، دختر محمد نقل می‌کند که او گفت: «آیا فرمایش رسول خدا را در روز غدیر خم فراموش کرده‌اید که گفت: هر کس من مولای اویم، علی مولای اوست، و [آیا فراموش کرده‌اید] دیگر فرمایش آن حضرت را که فرمود: تو برای من همانند هارون برای موسی هستی»[یادداشت ۱][۲۷]
  • همچنین وی از قول فاطمه زهرا نقل کرده‌است که: «هر کس بر محبت آل محمد بمیرد، شهید است.»[۲۷]
  • از فاطمه معصومه حدیثی دربارهٔ معراج پیامبر نیز نقل شده‌است.[۲۷]
  • از وی دربارهٔ ولادت حسین بن علی نیز روایتی نقل شده‌است.[۲۷]

احادیث دربارهٔ فاطمه معصومهویرایش

«راستی که برای خدا حرمی است و آن مکه است و برای رسول خدا حرمی است و آن مدینه است و برای امیرالمؤمنین حرمی است و آن کوفه است و برای ما حرمی است و آن شهر قم است و به زودی زنی از اولاد من به نام فاطمه در آن سرزمین دفن می‌شود، پس هرکس او را زیارت کند، بهشت بر او واجب خواهد شد.»[یادداشت ۲][۲۸]

  • روزی جمعی از شیعیان وارد مدینه شدند تا سوالات خود را از موسی کاظم پرسیده و پاسخ دریافت کنند، اما موسی کاظم در مدینه حضور نداشت و فاطمه معصومه نامه سوالات آنها را دریافت کرده و پاسخ آنها را نوشته و به آنها داد. در راه بازگشت قوم و مراجعت از مدینه، در بین راه به موسی کاظم برخورد کرده و ماجرا را نقل کردند. موسی کاظم نامهٔ فاطمه معصومه را طلب کرد و پس از مطالعه و درست یافتن پاسخ‌ها سه مرتبه دربارهٔ او گفت: «پدرش به فدایش»[۲۸]
  • علی بن موسی دربارهٔ زیارت مرقد او در قم گفته‌است: «هر کس او را در قم و از روی شناخت حقش زیارت کند، بهشت برای اوست.»[یادداشت ۳]

در هنر و ادبیاتویرایش

شعرویرایش

شاعران بسیاری در مدح و منقبت و مرثیه فاطمه معصومه شعرها سروده‌اند؛ از مشهورترین آنها می‌توان به شاعران ذیل اشاره کرد: شوریده شیرازی، فتحعلی خان صبا، سید احمد هاتف اصفهانی، ملک الشعراء، سروش اصفهانی، احمد چگینی، ظهیر لاهیجی و محمدصادق ناطق.[۲۹] همچنین از علماء و مراجع تقلید شیعه معاصر نیز، در مدح و مرثیه او اشعاری گزارش شده‌است؛ افرادی چون: لطف‌الله صافی گلپایگانی، حسین وحید خراسانی، محمدعلی اراکی، روح‌الله خمینی، علی صافی گلپایگانی، جواد محدثی، محمد محمدی اشتهاردی و محمدباقر ایروانی.[۳۰]

داستانویرایش

در زمینه داستان و رمان، می‌توان به کتاب «فصل فیروزه» اثر محبوبه زارع و با محور فاطمه معصومه اشاره کرد؛ داستان این کتاب دربارهٔ دختری به نام سیندخت است که عاشق پسری فیروزه‌تراش نیشابوری می‌شود؛ سیندخت مجبور می‌شود با کاروانی راهی مرو شود.[۳۱] همچنین رمان «به سپیدی یک رؤیا» اثر فاطمه سلیمانی که فرازی از سفر فاطمه معصومه از مدینه تا قم است جزء این دسته آثار محسوب می‌شود.[۳۲]

فیلمویرایش

در دیماه سال ۱۳۹۸، جواد افشار (کارگردان) به همراهی مجتبی امینی (تهیه کننده) خبر از آغاز پروژه ساخت فیلم سینمایی با موضوع سفر فاطمه معصومه به ایران را در رسانه‌ها مطرح کردند.[۳۳] پیش از این جواد افشار از ساختن یک سریال با موضوع فاطمه معصومه خبرداده بود. به گزارش فارس این سریال قرار است روایتگر زندگانی فاطمه معصومه باشد که با درجه الف و به سفارش آستان مقدس حضرت معصومه و صدا و سیما تولید خواهد شد.[۳۴]

کتاب‌شناسیویرایش

دربارهٔ زندگانی فاطمه معصومه و شرح احوالات او و همچنین شمارش و توضیح کرامات و معجزاتش؛ کتب مفصل و متعددی نگارش یافته که برخی از آنها عبارتنداز:[۳۵]

  • احوالات حضرت فاطمه معصومه علیهاالسلام؛ شیخ محمدحسین مفلس
  • البدر المشعشع فی احال ذریة موسی المبرقع؛ میرزاحسین نوری
  • التحفه الفاطمیه الموسویه؛ محمدعلی کچویی
  • انجم فروزان، عباس فیض
  • انار المشعشعین، محمدعلی کاتوزیان
  • بارگاه حضرت معصومه علیهاالسلام؛ بیژن سعادت
  • بارگاه حضرت معصومه علیهاالسلام؛ شهرداری قم
  • بدر فروزان؛ عباس فیض
  • بشارة المومنین در تاریخ قم و قمیین؛ قوام وشنوه‌ای
  • تحفة الفاطمیین؛ حسین بن محمدحسن قمی
  • تعزیه حضرت معصومه علیهاالسلام؛ سید حسین مدرسی طباطبایی
  • چکامه؛ عباس خان افشار
  • حضرت معصومه علیهاالسلام را بهتر بشناسیم؛ علی‌اکبر مهدی‌پور
  • حضرت معصومه و شهر قم؛ محمد حکیمی
  • حیات الست؛ مهدی منصوری
  • حیات حضرت معصومه علیهاالسلام؛ سید حیدر مهدی
  • در حریم حضرت معصومه علیهاالسلام؛ علی‌اکبر مهدی‌پور
  • زندگی‌نامه حضرت معصومه علیهاالسلام؛ محمد شیرین کلام
  • زندگانی حضرت معصومه علیهاالسلام و تاریخ قم؛ سید مهدی صحفی
  • زندگی حضرت معصومه علیهاالسلام؛ محمد محمدی اشتهاردی
  • زیارت کریمه اهل‌البیت؛ میرزا محسن آل عصفور
  • فاطمه بنت الامام موسی الکاظم علیه السلام؛ محمدهادی امینی
  • فاطمه بنت الامام موسی بن جعفر علیه السلام؛ سید محمدباقر ابطحی
  • کریمه اهل بیت علیهم السلام؛ علی‌اکبر مهدی‌پور
  • مهتاب اهل بیت علیهم السلام؛ سید حسین اسحاقی

یادداشت‌هاویرایش

  1. به عربی: «...حَدَّثَتْنا فاطِمَهُ وَ زَیْنَبُ وَ اُمُ کُلْثُومٍ بَناتُ مُوسَی بنِ جَعْفَرٍ، قُلْنَ حَدَّثَتْنَا فاطِمَهُ بِنْتُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ الصّادِقِ، حَدَّثَتْنِی فاطِمَهُ بِنْتُ مُحَمَّدِ بنِ عَلِیِّ، حَدَّثَتْنِی فاطِمَهُ بِنْتِ عَلِیَّ بنِ الْحُسَیْنِ، حَدَّثَتْنِی فاطِمَهُ وَ سَکِینَهُ اِبْنَتا الْحُسَینِ بنِ عَلِیِّ، عَنْ اُمِّ کُلْثُومٍ بِنْتِ فاطِمَهَ بِنْتِ النَّبیِّ، عَنْ فاطِمَهَ بِنْتِ رَسُولِ اللّه و رَضِیَ عَنْها قالَتْ: اَنَسِیتُمْ قَولَ رَسُولِ اللّهِ صلی الله علیه و آله یَوْمَ غَدِیرِخُمٍّ «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٍّ مَوْلاهُ» وَ قَوْلَهُ صلی الله علیه و آله: «اَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَهِ هارُونَ مِنْ مُوسی علیه السلام»
  2. به عربی: «اِنَّ لِلَّهِ حَرَماً وَ هُوَ مَکةُ وَ اِنَّ لِلرَّسُولِ حَرَماً وَ هُوَ مَدینَةُ وَ اِنَّ لأمیرَالْمُؤمِنینَ حَرَماً وَ هُوَ الْکوفَةُ وَ اِنَّ لَنا حَرَماً وَ هُوَ بَلْدَةِ قُمْ وَ سَتُدْفَنُ فیها اِمْرَأةٌ مِنْ اَوْلادی تُسَمَّی فاطِمَةُ فَمَنْ زارَها وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةَ.»
  3. به عربی: «مَنْ زارَها عارِفا بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّهُ»

جستارهای وابستهویرایش

پانویسویرایش

  1. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۱۱.
  2. نائینی اردستانی، انوار المشعشعین، ۱:‎ ۲۱۱.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ محمدبیگی، فروغی از کوثر، ۳۳.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۱۲.
  5. مهدی‌پور، کریمه اهل بیت (س)، ۱۳۷۴ش، ص۴۳.
  6. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۱۷.
  7. Donaldson et al, The Shi'ite Religion, 161–170.
  8. قائمی، در مکتب آل محمد، ۳۰.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۱۸.
  10. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۹.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ شبیری زنجانی، جرعه‌ای از دریا، ۲:‎ ۵۱۶.
  12. مرتضوی، ولایت عهدی امام رضا علیه السلام، ۶۷.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۰.
  14. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۲.
  15. نظری، راهنمای زائر، ۴.
  16. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۱.
  17. حمیدی، عمه سادات، ۵۵.
  18. محلاتی، ریاحین الشریعه، ۵:‎ ۳۲.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۴.
  20. امینی، گوهر قم، ۱۲۴.
  21. محمدبیگی، فروغی از کوثر، ۱۰۷-۱۰۹.
  22. محمدبیگی، فروغی از کوثر، ۱۰۹-۱۱۰.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۸.
  24. «آیا حضرت معصومه (س) ازدواج کرده بودند؟». مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی.
  25. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۹۹-۱۰۴.
  26. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۴۰.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ ۲۷٫۳ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۳۵.
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۳۲.
  29. رک: حق‌گو، ستایشگران کوثر قم.
  30. رک: محمدبیگی، مشک فشان.
  31. «نگاهی به رمان فصل فیروزه». خبرگزاری دانشجو.
  32. «خرده‌شیشه‌های خواهر ناتنی حضرت معصومه(س)». مشرق نیوز.
  33. «فیلم سینمایی حضرت معصومه(س) ساخته می‌شود». خبرآنلاین. ۲۰۲۰-۰۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۶.
  34. «سریال حضرت معصومه(س) همچنان در مرحله نگارش». اخبار سینمای ایران و جهان - سینماپرس. ۲۰۱۸-۰۵-۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۱-۱۶.
  35. اسحاقی، مهتاب اهل بیت، ۲۶۸-۲۷۰.

پیوند به بیرونویرایش

منابعویرایش