باز کردن منو اصلی

در مورد واژهٔ کرمانشاه (کرمانشان، کرماشان) باورهای مختلفی وجود دارد:

محتویات

نام کرمانشاه در افسانه‌هاویرایش

نام کرمانشاه در متون پهلویویرایش

نخستین جایی که به نام کرمانشاه اشاره شده، کتاب بندهشن است. در این کتاب که تدوین نهایی آن در سدۀ سوم هجری (از ۳ اوت ۸۱۶ تا ۱۱ اوت ۹۱۳ میلادی) توسط فرنبغ دادگی (یا فرنبغ دادویه) صورت گرفته‌است، در بخشی که در توصیف کوه بیستون است نوشته‌شده: «کوه بِهِستون به سپاهانِ كرمينشان».[۲] در اینجا نام کرمانشاه به صورت کرمینشان klmynš'n آمده است. محمدتقی بهار که این کتاب را از زبان پهلوی ترجمه کرده‌است اظهار داشته که در سه مورد از نسخ خطی مورد استفادۀ وی،‌ این واژه به‌صورت گل‌میشن glmyš'an به کار رفته‌است.[۳]

باورها در مورد نام کرمانشاهویرایش

در مورد نامگذاری کرمانشاه باورهای متفاوتی وجود دارد:

  • نخستین اظهار نظر دربارۀ ریشۀ‌نام کرمانشاه توسط نویسندۀ ناشناس کتاب مجمل التواریخ و القصص صورت گرفته‌است. او نام کرمانشاه را به بهرام چهارم منسوب دانسته و در بخشی که مربوط به «بهرام پور شاپور» است نوشته‌است:

«بيش و کم ازين‌قدر نخواندم، و نه آنک حادثه افتاد اندر ایّام او، کرمانشاهان به وی بازخوانند، كه او را كرمانشاه لقب بود.»[۴]

بر این اساس این باور وجود دارد که چون بهرام چهارم در سدهٔ سوم تا چهارم میلادی پادشاه شهر کرمان بوده، پس از تأسیس کرمانشاه این شهر را با نام او می‌خوانند.[۵][۶] این دیدگاه معنای این واژه و نیز خود واژۀ کرمان را توضیح نمی‌دهد و تنها به استناد همین جملۀ مجمل‌التواریخ بسنده می‌کند.

  • نام این شهر در زبان مردم محلی کرماشان تلفظ می‌شود. محمد مکری، پژوهشگر و زبانشناس، نام کرمانشاه را تلفظی اشتباه اما مصطلح از کلمهٔ کرماشان می‌داند که از کرمانچ یا کرمانج به معنای رعیت گرفته شده و به باور وی شهر رعایا معنا می‌دهد.[۷] عبدالرحمان شرفکندی (هژار) نیز در فرهنگ واژگان کردی-فارسی خود با عنوان هنبانه بورینه، معنای واژهٔ کرمانج را روستایی کرد، و کرمانشاه را مخفف «کرمانج شار یا کرمانجان» دانسته است.[۸]

نام‌های دیگر کرمانشاهویرایش

کرمانشاه در دوره‌های مختلف دارای نام‌های مختلفی بوده که معمولاً با تغییر از حکومتی به حکومتی دیگر صورت می‌گرفته‌است، در قدیمی‌ترین شکل خود اولین بار در دوران باستان و در زمان فرمانروایی کاسی‌ها کرمانشاه را با نام الیپی می‌خوانند و در دوران هخامنشیان از کرمانشاه با نام‌های کامبادن، کارمیسین، کارمیشین، کرمینشان و غیره یاد می‌شود.

پس از اسلام، نام کرمانشاه در زبان عربی به قرماسین تغییر پیدا کرد[۹]، اما در دوره‌های بعدی از نام ‌های کرمانشاهان و کرمانشاه استفاده شد.

نام کرمانشاه پس از پیروزی انقلاب ۵۷ به قهرمانشهر و چندی بعد به باختران تغییر پیدا کرد؛ ولی از آن‌جایی که این امر با اعتراضات گستردهٔ مردم همراه شد، در نتیجه چندی بعد با تلاش‌های اسماعیل ططری و با تصویب قانونی نام شهر به نام قدیمی خود تغییر یافت.[۱۰][۱۱][۱۲]

آثاری در رابطه با نام کرمانشاهویرایش

در رابطه با ریشه و پیشینۀ‌ نام کرمانشاه پژوهش‌های متعددی شده و علاوه بر کتاب مجمل‌التواریخ و القصص که به صورت غیرپژوهش به بیان ریشه‌شناسی این واژه پرداخته‌است، نظریات مختلف دیگری در این رابطه بیان شده‌است.

  1. مجمل‌التواريخ و القصص (۱۳۸۹). به تصحيح ملک‌الشعراء بهار، تهران: اساطير.
  2. مکری، محمد. وجه تسمیۀ کرماشان، در فرهنگ نام‌های پرندگان در زبانهای غرب ایران (زبان کردی) و تطبیق آنها با نام‌های فارسی و زبانهای دیگر محلی ایران. تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۱.
  3. محیط طباطبایی، سيدمحمد (۱۳۶۷). جست‌وجو در اصل کلمۀ کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۰.
  4. موسوی، سیداحمد (۱۳۶۸). تأملی در مقالۀ جست‌وجو در اصل کلمۀ کرمانشاهان، کیهان فرهنگی، ش ۶۱.
  5. وامقی، ایرج (۱۳۷۰). قرمیسین/كرمانشاه، مجلۀ آینده، ش ۱۸۱.
  6. توكلی، احمد (۱۳۷۱). کرمانشاه امپراطوری فیل‌هلن، مجلۀ آینده، س ۱۸.
  7. کزازی، میرجلال‌الدین (۱۳۷۲). کرمانشاه و بهرام چهارم، کیهان فرهنگی، ش ۱۰۶.
  8. داراب‌بیگی، علی (۱۳۹۱). رمزگشایی واژۀ کرمانشاه، تهران: مؤلف.
  9. رحیمی زنگنه، ابراهیم، کهریزی،‌ خلیل و حسینی، ایوب (۱۳۹۲). کرمانشاه و سوءتفاهمی تاریخی، در جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال چهارم، شمارۀ دوم، پاییز و زمستان ۱۳۹۲، صص ۳۳-۱۹.
  10. رضایی،‌ ایرج (۱۳۹۶)، مروری بر آراء پیشین و ارائۀ چند پیشنهاد تازه دربارۀ وجه تسمیه، پیشینۀ استقرار و تاریخ بنای شهر کرمانشاه، در دوفصلنامه علمی-پژوهشی پژوهشنامۀ تاریخ‌های محلی ایران، دورۀ ۵، شمارۀ دوم، پیاپی ۱۰، بهار و تابستان ۱۳۹۶، صص ۶۶-۴۷.

پانویسویرایش

  1. «کرمانشاه». سازمان میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان کرمانشاه. ص. استان در یک نگاه> شهرستانها> کرمانشاه. دریافت‌شده در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۰.
  2. دادگی، فرنبغ. ۱۳۸۵. بندهش :۷۳.
  3. دادگی، فرنبغ. ۱۳۸۵. بندهش :۱۷۳.
  4. مجمل‌التواریخ، ۱۳۸۹ :۶۸.
  5. «واژه کرمانشاه». وبگاه لغت‌نامه دهخدا. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰.
  6. Silk Buckingham, James(1830),p.235
  7. محمد مکری (۲۵ سپتامبر ۲۰۱۴). «کرمانشاه، باختران، کرماشان» (PDF). مجلهٔ فرهنگی تاق وه سان. دریافت‌شده در ۲۱ اوت ۲۰۱۵.
  8. شرفکندی، عبدالرحمان (هژار)، هنبانه بورینه: فرهنگ کردی فارسی، تهران: سروش، چاپ یکم، ۱۳۶۹، ص۶۱۲.
  9. نجیب بکران، محمد بن، جهان‌نامه: متن جغرافیایی تألیف‌شده در ۶۰۵ هجری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران: انتشارات کتابخانۀ ابن سینا، فروردین ۱۳۴۲؛ ص ۶۷.
  10. مهرداد فرهمند (۹ مرداد ۱۳۸۹). «مرگ مردی که نام کرمانشاه را به آن بازگرداند». بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۹ اوت ۲۰۱۰.
  11. علی اکبر ناطق نوری (۱۸ فروردین ۱۳۷۲). «قانون تغییر نام استان باختران به کرمانشاه». سامانه حافظه قوانین و مقررات. دریافت‌شده در ۲ اوت ۲۰۱۰.
  12. محمد شیخ الملوکی (۱۳۸۸). «معرفی استان کرمانشاه». صدای و سیمای مرکز کرمانشاه. دریافت‌شده در ۱۸ ژوئیه ۲۰۱۰. از پارامتر ناشناخته |ماه= صرف‌نظر شد (کمک)

منابعویرایش

  • مجمل‌التواريخ و القصص (۱۳۸۹). به تصحيح ملک‌الشعراء بهار، تهران: اساطير.
  • دادگی، فرنبغ (۱۳۸۵). بندهش. ترجمۀ مهرداد بهار، چ ۳، تهران: توس.
  • محمد بن نجیب بکران (۱۳۴۲جهان‌نامه: متن جغرافیایی تألیف‌شده در ۶۰۵ هجری، به کوشش محمدامین ریاحی.، تهران: کتابخانۀ ابن سینا، ص. ۱۳۹