باز کردن منو اصلی

یاقوت حموی

جغرافیدان مسلمان قرن هفتم و صاحب کتاب معجم البلدان

شهاب‌الدین ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموی مشهور به یاقوت حموی (۵۷۴ قمری – ۶۲۶ قمری در حلب) جغرافی‌دان و تاریخ‌نویس یونانی‌الاصل قرن هفتم قمری است که در روزگار کودکی در خلال جنگ‌های صلیبی سوم به اسارت مسلمانان درآمد و در بغداد به عنوان برده به یک تاجر اهل حماه فروخته شد. در دوران جوانی، پس از اینکه اربابش او را آزاد کرد، به رونویسی و تجارت کتاب پرداخت و در سفرهای متعددی که داشت، با بسیاری از بزرگان عصر خود از جمله جمال‌الدین قفطی ملاقات کرد. بسیاری از آثار او از میان رفته و از بین آثار باقیمانده او، کتاب‌های معجم‌البلدان و معجم‌الادبا از بقیه مشهورترند. معجم‌البلدان یک دانشنامه جغرافیایی است که در آن بسیاری از شهرها و نواحی جغرافیایی فهرست شده‌اند و اطلاعات زیادی در مورد آنها ارائه شده‌است. این کتاب به صورت کلی یا جزئی به زبان‌های مختلف اروپایی ترجمه شده‌است. کتاب معجم‌الادبا نیز شرح حال مفصلی است از ادبا و شعرا. مدخل‌های هر دو کتاب، بر اساس حروف الفبا مرتب شده‌است. بسیاری از شرق‌شناسان، یاقوت حموی را به واسطه معجم‌البلدان می‌شناسند و به همین جهت، او را جغرافی‌دان می‌دانند. با این حال، یاقوت حموی نحو، تاریخ و تاریخ ادبیات نیز می‌دانست. نوشته‌های نویسنده و همچنین استنادهای نویسندگان بعد از او نشان می‌دهد که حموی آثار دیگری نیز داشته که در حال حاضر موجود نیستند. کتاب‌های او علاوه بر مطالعات متعدد، منعکس‌کنندۀ تجربیات و مشاهدات شخصی‌اش نیز هستند؛ چراکه حموی تقریبا در تمام طول عمر خود در حال سفر بود و بسیاری از شهرها و روستاها را از نزدیک مشاهده کرد و با بسیاری از بزرگان هم‌عصر خود ملاقات نمود. او که برای استفاده از کتابخانه‌های غنی سرزمین خراسان به مدت چند سال در شهرهای مختلف این منطقه، خصوصاً مرو به سر برد، در پی هجوم مغولان به ایران به عراق و شام گریخت و نهایتاً در حلب درگذشت.

یاقوت حموی
نام اصلی شهاب‌الدین ابو عبدالله یاقوت بن عبدالله الحموی
زمینهٔ کاری جغرافیا، زبان عربی، تاریخ، تاریخ ادبیات
زادروز ۵۷۴ قمری (۱۱۷۹ میلادی)
مرگ ۶۲۶ قمری (۱۲۲۹ میلادی)
حلب
ملیت یونانی، عراقی
محل زندگی بغداد، مرو، حلب
جایگاه خاکسپاری حلب
در زمان حکومت عباسیان، خوارزمشاهیان، ایوبیان
رویدادهای مهم حمله مغول به ایران
پیشه تاجر، مستنسخ کتاب، نحوی
کتاب‌ها معجم‌البلدان، معجم‌الادبا
شریک(های)
زندگی
هرگز ازدواج نکرد
فرزندان فرزندی نداشت

محتویات

زمانهویرایش

در سال ۱۱۷۴ میلادی نورالدین زنگی در دمشق در گذشت و صلاح‌الدین ایوبی توانست با تسلط بر مصر و شام، سلسله ایوبیان را تاسیس کند. با قدرت گرفتن صلاح‌الدین، زمینه‌های شروع جنگ صلیبی سوم بین مسلمانان و صلیبیان فراهم شد؛ جنگی که در سال ۱۱۸۴ میلادی با نقض معاهده صلح توسط رینالد شاتیون، از فرماندهان نظامی اورشلیم عملا شروع شد.[۱] این جنگ با دوران کودکی و نوجوانی یاقوت حموی مصادف بود و با به اسارت درآمدن او در خلال یکی از این نبردها و انتقال او به بغداد، تاثیر مستقیمی بر سرنوشت او داشت.[۲] بغداد، شهری که کودکی و نوجوانی یاقوت در آن طی شد، در آن دوران یکی از بزرگترین شهرهای دنیا محسوب می‌شد و از زمان شروع حکومت عباسیان به عنوان پایتخت انتخاب شده بود. به همین سبب، اقوام مختلف و پیروان مذهب‌های گوناگون در این شهر ساکن بودند. تنوع قومی و مذهبی در بغداد و رقابت رهبران اقوام و مذاهب برای کسب قدرتِ بیشتر، باعث شده‌بود که در این شهر چندین بار نزاع‌های قومی و مذهبی و حتی در بعضی موارد، آشوب‌های شهری شکل بگیرد. گرایش مذهبی خلیفه و افراد صاحب منصب حکومت نیز گاهی باعث تشدید درگیری‌ها می‌شد.[۳]
در همین دوران در مناطق خراسان و ری، خوارزمشاهیان قدرت و نفوذ خود را توسعه می‌دادند. علاءالدین تکش از ۱۱۷۲ میلادی (۵۶۸ قمری) به عنوان شاه خوارزمشاهی حکومت می‌کرد. او موفق شد در سال ۱۱۹۴ (۵۹۰ قمری) با شکست دادن طغرل سوم آخرین شاه سلجوقیان عراق، قلمرو خوارزمشاهیان را تا عراق گسترش دهد.[۴] با زوال سلجوقیان که حامی پیروان اهل سنت بودند و به خلافت رسیدن الناصر ( ۵۷۵–۶۲۲ قمری) در حکومت عباسیان، شیعیان قدرت و نفوذ بیشتری پیدا کردند و توانستند به منصب‌های دیوانی دست یابند.[۳]

از قرن اول هجری تا زمان حمله مغولان، مرو یکی از مراکز علمی خراسان محسوب می‌شد و در آن مدارس و کتابخانه‌های متعددی وجود داشت.[۵] برخی از مدارس مشهور آن دوره عبارتند از: مدرسه نظامیه، مدرسه عمیدیه و مدرسه خاتونیه.[۶] همچنین از جمله کتابخانه‌های مشهور آن دوران می‌توان به کتابخانه نظام الملک، کتابخانه قطان مروزی و کتابخانه عزیزیه اشاره کرد. یاقوت حموی در مشاهدات خود مرو را صاحب ارزشمندترین گنجینه کتاب در جهان توصیف نموده و وجود ده کتابخانه در این شهر را گزارش کرده‌است. این شهر که دارای سابقه اقامت دانشمندان در دوره های مختلف از جمله ساسانیان و عباسیان را داشت در قرن پنجم هجری به اقامتگاه برخی از حکمرانان سلجوقی از جمله چغری بیک تبدیل شد. توسعه علمی شهر در این دوران ادامه یافت و پس از سقوط سلجوقیان و روی کار آمدن خوارزمشاهیان، کتابخانه‌های مرو همچنان دایر بودند؛ چنان که یاقوت حموی نیز به مطالعه و تحقیق در این کتابخانه‌ها مشغول شد.[۵] در سال ۱۲۲۱ حمله مغولان که از دو سال قبل شروع شده بود، به مرو رسید و در پی این حمله، بسیاری از بزرگان ساکن این منطقه، به ناچار از آنجا فرار کردند و یا به دست مغولان کشته شدند. مرو در اثر هجوم مغولان ویران شد و مجموعه کتابخانه‌های این شهر نیز از بین رفت.[۷]

سرگذشتویرایش

یاقوت حموی از پدر و مادری یونانی متولد و در کودکی اسیرِ مسلمانان شد. در بازار برده‌فروشان بغداد تاجری به نامِ عسکر بن ابی‌نصر ابراهیم الحموی او را خرید و به مکتب‌خانه فرستاد تا خواندن و نوشتن بیاموزد و بتواند از او در نگهداری حساب و کتاب امور تجاری خود استفاده کند.[۸] احتمالا عسگر یا برده‌فروشی که او را فروخت، نام یاقوت را که در آن دوران نامی ویژۀ بردگان بود برای او برگزید. عسکر، خود بیسواد بود و تنها در تجارت مهارت داشت.[۹] استاد او در کودکی المنتخب البغدادی نام داشت که در شخصیت و منش یاقوت تأثیرگذار بود. او در حدود سال ۵۸۰ هجری از تحصیل فراغت یافت.[۱۰] بعد از رسیدن به جوانی، عسکر الحموی یاقوت را در تجارت‌خانهٔ خود به کار گماشت و او را به سفرهای تجاری به کیش و عمان فرستاد.[۸] او در این دوران بارها به کیش، مصر و شام سفر کرد.[۹]

یاقوت در سال ۵۹۶ از بردگی آزاد شد و برای امرار معاش، به پیشۀ استنساخ (رونویسیِ) کتاب مشغول شد. تا سال ۶۰۳ که او به این حرفه اشتغال داشت، سیصد کتاب را رونویسی کرد.[۹] علت آزادی او، مشاجره‌ای با ارباب بود که در نتیجه، ارباب او را آزاد کرد و از خود راند. پس از مدتی، مابین آن‌ها دوباره صلح برقرار شد و عسکر سرمایه‌ای را برای تجارت در اختیار او گذاشت. یاقوت برای سفر تجاری به جزیره کیش رفت، اما در بازگشت (سال ۶۰۶ قمری) متوجه درگذشت عسکر شد. پس سهم او را از سود تجارت به بازماندگان وی پرداخت و کار تجارت را مستقلا از سر گرفت.[۲] پس از مرگ عسکر، او مدتی در عراق و شام می‌زیست[۸] و در حاشیه جنوبی خلیج فارس سفر و تجارت می‌کرد و یکی از اقلامی که می‌فروخت، کتاب بود.[۲] او که به دنبال مشتریان پروپاقرص کتاب در سرزمین‌های مختلف می‌گشت، در حلب با قفطی، وزیر فرمانروای ایوبی آشنا و کم‌کم صمیمی شد. حموی در منزل قفطی رفت و آمد داشت و با او در زمینه‌های مختلفی مباحثه می‌کرد. علاوه بر قفطی، او در این دوران با افراد سرشناس دیگری از جمله فخرالدین بن ساعاتی، طبیب و موسیقیدان و ابوالیمن کندی و شاغوری، مدرسان نحو در حلب و مرهف ابن اسامه در مصر نیز آشنا شد و ملاقات کرد.[۹]

درنتیجۀ این سفرهای یاقوت به مناطق جنوبی و برخورد او با خوارج و افرادی که با علی بن ابوطالب ضدیت داشتند، مخالفت با علی در ذهن او رسوخ کرده بود. در یکی از سفرها در دمشق، در مباحثه‌ای با طرفداران علی، از او به زشتی یاد کرد که با واکنش شدید آن‌ها مواجه شد؛ چنان که در صدد کشتن او برآمدند. یاقوت از ترس کشته شدن از آنجا گریخت و حتی از اقامت در بغداد نیز منصرف شد.[۲] پس به خراسان رفت و در شهرهایی چون مرو، نسا و خوارزم به تجارت پرداخت.[۸] در بدو ورود به خراسان، مدتی در نیشابور اقامت داشت و ظاهراً در آنجا به دختری علاقه‌مند شد؛ هرچند که سرانجام مشخصی نداشت.[۲] یاقوت که در این دوران به چهل سالگی رسیده بود، به شعر نیز روی آورد.[۹] مدت اقامت او در مرو به دلیل وجود ده کتابخانه بزرگ، دو سال طول کشید و او اجازه یافته بود که از کتابخانه‌های این شهر هر تعداد کتاب که نیاز دارد، امانت بگیرد.[۱۱]

او در بزرگسالی، برای رهایی از زخم زبان دیگران، نام عربیِ عبدالله را برای پدرِ درگذشته‌اش برگزید و کنیۀ خود را نیز از ابوالدَرّی (که کنیه متداول بردگان بود) به ابوعبدالله تغییر داد و حتی خود را به جای یاقوت (که نام متداول برای بردگان بود) یعقوب نامید.[۲]

یاقوت حموی در سال ۶۱۶ هجری، با وقوع حمله مغول به ایران، با مشقت به موصل فرار کرد.[۸] او در بلخ نزدیک بود توسط مغولان دستگیر شود و اگرچه توانست فرار کند، ناچار شد جز کتاب‌ها و دست‌نوشته‌ها، مابقی اموالش را رها کند و تقریباً دست خالی راه فرار در پیش بگیرد.[۱۱] او در راه موصل، در سال ۶۱۷ قمری در اربیل نامه‌ای به دوست قدیمی خود، جمال‌الدین قفطی نوشت و از او کمک خواست و سپس از موصل به سنجار و از آنجا به حلب رفت. در حلب، قفطی از او استقبال کرد و خانه و کمک مالی در اختیار او گذاشت. یاقوت نگارش کتاب‌های مشهورش، معجم البلدان و معجم الادبا را در همان‌جا به پایان برد. او در مقدمه معجم البلدان، از قفطی نام برد و نسخه‌ای از این کتاب را به کتابخانۀ قفطی اهدا کرد. در مدت اقامتش در حلب، یاقوت به سفرهای تجاری‌اش ادامه داد تا این که در آخرین سفرش به مصر بیمار شد و همین بیماری باعث درگذشت او شد.[۹]

یاقوت در سال ۶۲۶ هجری قمری در حلب درگذشت.[۸] کراچکوفسکی، شرق‌شناس روس، تاریخ دقیق درگذشت او را ۲۰ رمضان ۶۲۶ قمری یا ۲۰ اوت ۱۲۲۹ میلادی و محل مرگ او را در کاروانسرایی در بیرون شهر حلب گزارش کرده‌است.[۲] او هرگز ازدواج نکرده بود و وارثی نداشت. او ابن اثیر را وصی خود قرار داد و کتاب‌هایش را وقف مسجد زیدی بغداد کرد. اما محتسب بغداد، وصیت او را مردود دانست و فرزند عسکر، ارباب سابق یاقوت، اموال باقی‌مانده از او را تصرف کرد. نوشته‌های یاقوت نزد ابن اثیر باقی ماند و او به عقیدۀ علی نقی منزوی، کتاب‌شناس معاصر، احتمالاً از این نوشته‌ها در کتاب الکامل فی التاریخ استفاده کرد؛ بی آن که نامی از یاقوت حموی ببرد.[۲]

آثارویرایش

یاقوت حموی تحصیلات وسیع علمی نداشت و عمده طول عمر خود را در مسافرت به سر برد. در دوران کودکی، در مکتبخانه صرف و نحو عربی را آموخت اما به واسطه شغلش (رونویسی کتاب و تجارت کتاب) کتاب‌های زیادی را مطالعه کرد و با بسیاری از دانشمندان روزگار خود ملاقات کرد و بسیاری چیزها را به همین ترتیب آموخت. او در آثار خود به این درس‌آموخته‌ها و افرادی که حق استادی به گردن او دارند اشاره می‌کند؛ چنان که می‌توان فهرست بلندی از استادان را برای او متصور بود. جمال‌الدین قفطی و عبدالله عکبری از جملۀ این افراد بودند.[۲]

یاقوت حموی علوم نحو، لغت، تاریخ ادبیات، تاریخ و جغرافیا را می دانست. اما شرق‌شناسان او را قبل از هر چیز یک جغرافی‌دان معتبر می‌دانند. یاقوت حموی زبان عربی را به خوبی می‌دانست. قفطی در کتاب انباه الرواه نام او را در زمره نحویان (عالمان نحو عربی) ذکر کرده‌است.[۱۰] با این حال، حموی را نکوهیده و آگاهی او را در مورد زبان کم توصیف کرده‌است. قفطی به دو کتاب از حموی به نام‌های اوزان الاسماء و الافعال الحاصرة لکلام العرب و ردّ ابن جنّی در سرّ الصناعة اشاره کرده و این دو کتاب را «سرهم‌بندی‌شده» توصیف کرده‌است.[۲] حموی علاوه بر عربی، فارسی نیز می‌دانست؛ چنان که در کتاب مشهورش، معجم البلدان، نام بسیاری از اماکن را از نظر ریشه‌شناسی بررسی کرده‌است. او با زبان‌های یونانی و سریانی نیز آشنایی داشت.[۱۰] او همچنین شعر نیز می‌سرود، اما اشعار او جمع‌آوری نشده‌است. کسانی که شرح حال یاقوت را نوشته‌اند، اشعاری از او را نقل کرده‌اند.[۹]

معجم‌البلدانویرایش

معجم‌البلدان یک دایرۃالمعارف جغرافیایی است که در آن اطلاعات مربوط به تقریباً همۀ جهانِ شناخته‌شده در قرون وسطی آمده است.[۱۱] ذبیح‌الله صفا این کتاب را بهترین کتاب جغرافیایی تألیف شده در تمدن اسلامی تا زمان حمله مغول و پس از آن می‌داند. یاقوت حموی در این کتاب به ذکر فهرستی از بلاد و نواحی مختلف پرداخته و اطلاعات ارزشمندی در مورد کیفیت آبادانی و مردم این نواحی و فواصل آن‌ها با یکدیگر ارائه کرده‌است. این کتاب همچنین علما و بزرگان نواحی مختلف را نیز معرفی نموده‌است.[۸] نگارش این کتاب در سال ۶۲۱ هجری قمری به پایان رسید.[۱۲]

کتاب معجم البلدان حموی، هم در بین محققان اسلامی و هم در نظر محققان غربی، کتابی معتبر در زمینه جغرافیای جهان در قرن دوازدهم و سیزدهم میلادی است.[۱۰] بخش‌های مختلفی از این کتاب در اوایل قرن نوزدهم میلادی به زبان‌های اروپایی ترجمه شد. به طور مثال اوسیپ جولیان سنکوفسکی[یادداشت ۱] در سال ۱۸۳۸ میلادی، روایت یاقوت در مورد تفلیس را به زبان روسی برگرداند. او معتقد بود که حفظ شدن اطلاعات تاریخی و جغرافیایی زیادی از قرون وسطی، مرهون کوشش و دقت یاقوت حموی است. پیش از سنکوفسکی، کریستین مارتین فران[یادداشت ۲] و جورج فریتاگ[یادداشت ۳] بخش‌هایی از این کتاب را به لاتین برگردانده‌اند. شرق‌شناس دیگری که مطالعات ویژه‌ای در آثار جغرافیایی حموی دارد، ایگناتی کراچکوفسکی است.[۱۲]

معجم‌الادباویرایش

 
جلد یکم معجم الأدباء، نشر دار الکتب العلمیة، بیروت

کتاب معجم‌الادبا که با نام ارشادالاریب فی معرفة‌الادیب نیز شناخته می‌شود، شرح حال مفصلی است از ادبا و شعرا. استناد نویسندگان بعد از یاقوت به این کتاب نشان می‌دهد که بخش‌هایی از این کتاب از بین رفته‌است.[۱۰] این کتاب نیز به صورت دانشنامه و بر اساس حروف الفبا تنظیم شده و شرح حال‌ها گاهی خیلی مختصر و گاهی خیلی مفصل بیان شده‌است. با این حال، به نظر می‌رسد که بنای نویسنده بر ایجاز و اختصار بوده‌است.[۱۲] یاقوت در نگارش این کتاب، از ۲۵۰ منبع استفاده کرد و علاوه بر این بسیاری از اطلاعات را با پرس و جو از افراد مطلع گردآوری کرده‌است. این کتاب را نخستین بار مارگلیوت، خاورشناس انگلیسی تصحیح و در هفت جلد به سال ۱۹۰۷ میلادی در مصر منتشر کرد.[۹]

سایر آثارویرایش

کتاب المشترک وضعا و المفترق صقعا عنوان کتاب دیگری از یاقوت حموی است که معنای آن فرهنگ جاهایی با با نام مشترک است. در این کتاب به بیش از هزار نام اشاره شده‌است که به بیش از چهار هزار محل جغرافیایی مربوطند. این کتاب به گفتۀ خودِ نویسنده در مقدمۀ کتاب، تلخیصی از معجم‌البلدان است که به‌منظور سهولت دسترسی خوانندگان آماده شده و البته مطالبی نیز به آن افزوده شده‌است.[۱۲]

علاوه بر این، یاقوت حموی آثار دیگری نیز داشته که از بین رفته‌اند. این کتاب‌ها عبارتند از:[۱۰]

  1. اخبارالشعرا یا معجم‌الشعرا یا کتاب‌الشعرا که به گفته حاجی خلیفه، جغرافی‌دان و تاریخ‌دان ترک، شرح حالی از شعرا به ترتیب حروف الفبا در ۴۲جلد بود.
  2. المبدا و المآل در مورد تاریخ
  3. الدول که به اعتقاد ووستنفلد، خاورشناس آلمانی، همان کتاب المبدا و المآل است.
  4. نهایت العجب فی ابنیه کلام العرب که تحقیقی در مورد صرف زبان عربی است.
  5. سیره شهاب‌الدین الغوری
  6. عجالة فی الانساب
  7. عنوان کتاب الاغانی که مقدمه‌ای است بر کتاب الاغانی نوشته ابوالفرج اصفهانی

دیگر تألیفات یاقوت حموی یا تألیفاتی که به او منسوب شده‌اند، عبارتند از:[۱۰]

  1. المقتضب حاوی اطلاعاتی در مورد تاریخ عرب است.
  2. مجموع کلام ابن علی الفارسی که شرح حالی است از ابوعلی فارسی
  3. اخبار اهل الملل و قصص اهل النحل که گزارشی است از احوال شخصی به نام ابن شباس که در نزدیکی بصره ادعای خدایی می‌کرد.
  4. اخبار المتنبی که شرح حالی است بر متنبی، شاعر عرب.
  5. اخبارالوزرا
  6. حاشیة الصحاح
  7. علم الانشاء

منبع شناسیویرایش

  • تاریخ اربل: تاریخ اربل نوشته ابن مستوفی (۵۶۴ تا ۶۳۷ قمری) کتابی است در مورد سرگذشت ادبا، پادشاهان و افراد سرشناس.[۱۳] از قدیمی‌ترین متونی است که آثار یاقوت حموی را فهرست کرده‌است. ابن مستوفی در این کتاب، سرگذشتی از یاقوت حموی ارائه می‌کند و از جمله مباحثه‌ای را شرح می‌دهد که بین یاقوت و یکی از بزرگان در مورد یکی از ابیات متنبی رخ داده‌بود.[۱۰] او معاصر یاقوت بود و زمانی که برای فرار از مغولان عازم حلب بود، او را در اربیل ملاقات کرده‌بود.[۹]
  • انباه الرواه: جمال‌الدین قفطی (۵۶٨ تا ۶۴۶ قمری) مورخ و ادیب مصری و هم‌عصر یاقوت حموی بود که در حلب اقامت داشت و به جمع‌آوری کتاب علاقه‌مند بود.[۱۵] به همین سبب آشنایی نزدیکی با یاقوت حموی پیدا کرده بود و مدتی در خانه خود به او پناه داده بود. او در کتاب انباه الرواة نام حموی را در زمره نحویان فهرست کرده و در خصوص آشنایی خود با او توضیح داده‌[۱۰] و شرحی بر زندگانی وی در هجده صفحه نوشته‌است.[۱۶]
  • قلائد الجمان: ابن شعار موصلی (متوفای ۶۵۴) نویسنده کتاب قلائد الجمان، معاصر یاقوت حموی بود و در میانسالی او را ملاقات کرد. ابن شعار، یاقوت حموی را مردی با چهره گلگون، چشمان آبی و موی زرد توصیف کرده است. او یاقوت را به بخل علمی متهم کرده و گفته که یاقوت خیلی دلبسته آثار خود بود و به کسی اجازه نسخه‌برداری از کتاب‌هایش را -دست کم تا زمانی که نگارش آنها کامل شود- نمی‌داد. او گزارش کرده‌است که دیگران پشت سر یاقوت، او را صرفا برده‌ای رومی می‌خواندند و از او عیبجویی می‌کردند. ابن شعار خودزندگی‌نامۀ یاقوت حموی را کتاب معجم الادبا دیده و آن را روایت کرده‌است. اهمیت این روایت در این است که این بخش از کتاب معجم الادبا مفقود شده و به روزگار معاصر نرسیده‌است.[۹]
  • وَفیاتَ الأعیان: وفیات الأعیان اثر ابن خلکان (۶۰۸ تا ۶۸۱ قمری)، مجموعه زندگی‌نامهٔ بیش از هشتصد تن از سرشناسان به‌ترتیب الفبای عربی است. در این کتاب شرحی از زندگی یاقوت حموی بیان شده‌است.[۲] ابن خلکان معاصر یاقوت حموی بود، اما آنها یکدیگر را ملاقات نکردند. او بخشی از نامه یاقوت حموی به قفطی را در این کتاب منعکس کرده‌است.[۹]
  • التّکملة لوفیات النّقله: عنوان کتابی است از عبد العظیم المنذری (متوفای ۶۵۶)[۹]
  • تاریخ الاسلام: این کتاب توسط شمس‌الدین ذهبی (۶۷۳ تا ۷۴۸ قمری)، تاریخ‌نگار و سیرهنویس نوشته در مورد تاریخ عمومی جهان اسلام نوشته شده‌است.[۱۷] این کتاب موضوعات مختلفی از جمله تاریخ اسلام، سیره نبوی و سرگذشت افراد را در بر می‌گیرد.[۱۸]
  • سیر اعلام النبلاء: عنوان کتابی است از شمس‌الدین ذهبی (۶۷۳ تا ۷۴۸ قمری) که یکی از منابع اهل تسنن برای شناخت راویان محسوب می‌شود.[۱۷]
  • مرآة الجنان: عنوان کتابی است از عبدالله یافعی (۶۹۸ تا ۷۶۸ قمری) که به تاریخ یافعی نیز مشهور است. این کتاب در چهار جلد نوشته شده و در آن شرحی از حوادث تاریخی تا سال ۷۵۰ قمری آمده‌است.[۱۹] یافعی نیز بخشی از نامه حموی به قفطی را در این کتاب منعکس کرده‌است.[۹]
  • شذرات الذهب: عنوان کتابی است به زبان عربی از ابن عماد حنبلی (۱۰۳۲ تا ۱۰۸۹ قمری). این کتاب، سرگذشت‌نامه‌ای است که وقایع تاریخی جهان اسلام از جمله جنگ‌ها، کشمکش‌ها و سرگذشت افراد سرشناس در آن بیان شده‌است. این کتاب بازه زمانی از آغاز هجرت تا سال ۱۰۰۰ هجری قمری را پوشش داده‌است.[۲۰] در این کتاب، شرحی از زندگی یاقوت حموی ارائه شده‌است.[۲]

یادداشت‌هاویرایش

  1. Ossip Julian Iwanowitsch Senkowski
  2. Christian Martin Frähn
  3. Georg Freytag

منابعویرایش

  1. داون پورت، جان. صلاح‌الدین فاتح جنگ‌های صلیبی. مترجم: رضا جولایی. تهران: انتشارات جویا، ۱۳۹۰. ۵۴ تا ۵۸. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۲۸۹۵-۵۸-۸. 
  2. ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ حموی، یاقوت. «پیشگفتار مترجم». علینقی منزوی (مترجم). در معجم البلدان. ج. اول. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۰. شابک ‎۹۶۴-۷۴۸۳-۰۰-۷. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ کریمی قهی، منصوره. «منازعات مذهبى در بغداد». تاریخ اسلام (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۲۱ (۱۳۸۴). 
  4. زرینکوب، عبدالحسین. روزگاران. ج. پنجم. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۹۰. ۴۷۰. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۶۹۶۱-۱۱-۱. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ مهدوی، فاطمه. «نگاهی به مرو و کتابخانه‌های آن در دوره اسلامی». فصلنامه کتاب (سازمان اسناد و کتابخانه ملی)، ش. ۱ (دوره ۱۸) (بهار ۱۳۸۶): ۱۸۵ تا ۱۹۰. 
  6. صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. ج. دوم. تهران: انتشارات فردوس، ۱۳۶۹ (چاپ دهم). ۲۴۲. 
  7. صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران. ج. سوم. تهران: انتشارات فردوس، ۱۳۶۹ (چاپ دهم). ۹ تا ۱۱. 
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ ۸٫۶ صفا، ذبیح الله. «فصل چهارم (وضع علوم در قرن هفتم و هشتم هجری)». در تاریخ ادبیات در ایران. ج. سوم (از اوایل قرن هفتم تا پایان قرن هشتم هجری). انتشارات فردوس، ۱۳۶۹ (چاپ هفتم). ۲۸۲. 
  9. ۹٫۰۰ ۹٫۰۱ ۹٫۰۲ ۹٫۰۳ ۹٫۰۴ ۹٫۰۵ ۹٫۰۶ ۹٫۰۷ ۹٫۰۸ ۹٫۰۹ ۹٫۱۰ ۹٫۱۱ ۹٫۱۲ حموی، یاقوت. «پیشگفتار مترجم». در معجم الادبا. عبدالمحمد آیتی (مترجم). تهران: انتشارات سروش، ۱۳۸۱. ۱ تا ۹. 
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ ۱۰٫۵ ۱۰٫۶ ۱۰٫۷ ۱۰٫۸ پاکستانی، الهی. «کتابشناسى آثار یاقوت حموی». آینه پژوهش (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۱۲۲ (تیر ۱۳۸۹). 
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ “Yaqut al-Hamawi”. muslimheritage.com. Retrieved 2018-12-15. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ اشکواری، محمدجعفر. «یاقوت حموی در مطالعات شرق شناسان». تاریخنامه خوارزمی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۱ (سال چهارم) ۱۳ (پیاپی) (پاییز ۱۳۹۵). 
  13. دیانت، ابوالحسن. «ابن مستوفی اربلی». در دایرۃالمعارف بزرگ اسلامی. ج. اول. مرکز دایرۃالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷. ۶۰۹. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۷۰۲۵-۰۴-۱. 
  14. انصاری، حسن. «ابن نجار، ابو عبدالله». در دایرۃالمعارف بزرگ اسلامی. ج. اول. مرکز دایرۃالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷. ۳۵-۳۷. شابک ‎۹۷۸-۹۶۴-۷۰۲۵-۰۴-۱. 
  15. عباسی، علی اکبر. «تاریخ علم: نقد و بررسی تاریخ الحکماء قفطی». کتاب ماه علوم و فنون (پایگاه مجلات تخصصی نور)، ش. ۸۲ (بهمن ۱۳۹۲): ۷۹ تا ۸۷. 
  16. مرانی، ناجیه. «تاریخ نگاران: یاقوت حموی با نگاهی به معجم البلدان». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. ترجمهٔ حسین علینقیان (پایگاه مجلات تخصصی نور)، ش. ۱۲۷ (آذر ۱۳۸۷). 
  17. ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ذهبی، محمد ابن احمد. تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام. الجزء اول. عمر عبدالسلام تدمری (محقق). بیروت: دارالکتاب العربی، ١٤٠٩ قمری. اَ-ب. 
  18. «تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام». کتابخانه دیجیتال تبیان. بازبینی‌شده در ۲۵ دی ۱۳۹۷. 
  19. "مرآة الجنان وعبرة اليقظان في معرفة حوادث الزمان"(ar)‎. الوراق. بازبینی‌شده در ٢٠١٩-٠١-١٢. 
  20. "شذرات الذهب في أخبار من ذهب"(ar)‎. طریق الاسلام. ٢٠١٥-٠٤-١٤. بازبینی‌شده در ١٢ Jan ٢٠١٩.