گزنه

سرده‌ای از گزنه‌ایان
گزنه
Illustration Urtica dioica0.jpg
گزنه دوپایه (Urtica dioica)[۱]
آرایه‌شناسی
فرمانرو: گیاه
راسته: گل‌سرخ‌سانان
تیره: گزنه‌ایان
سرده: گزنه

گَزَنِه (نام علمی: Urtica)[۲] نام سردهای از گیاهان گلدار از تیرهٔ گزنه‌ایان است. گزنه‌ها گیاهانی علفی و یک‌ساله یا در برخی از گونه‌ها پایا هستند. ساقه آن‌ها راست و چهارگوش بوده و سطح زیرین برگ‌ها و سایر بخش‌های سبز گیاه، پوشیده از کرک‌هایی گزنده است.[۲]

گیاه‌شناسیویرایش

گزنه‌ها گیاهانی علفی، یک‌ساله یا پایا هستند. این گیاهان بر اساس نوع گونه، مواد مغذی خاک و سایر موارد محیطی، ۱ تا ۳ متر رشد می‌کنند. گونه‌های پایای گزنه دارای زمین‌ساقه هستند.[۳]

گونه‌هاویرایش

سردهٔ گزنه‌ها دارای گونه‌ها و زیرگونه‌های متعددی بوده و در بسیاری از نقاط دنیا یافت می‌شوند.[۴] برای مثال، گونهٔ گزنه دوپایه در سراسر آسیا، اروپا و آمریکای شمالی، گزنه کانابیده در سیبری، غرب آسیا و ایران، گزنه اینکیسا در استرالیا و نیوزیلند، گونهٔ گزنه توپی (گزنه رومی) در جنوب اروپا، گزنه سگ (گزنهٔ کوچک) در اروپا و آمریکای شمالی و گونهٔ گزنه گراسیلنتا یا گزنهٔ کوهی در مکزیک، تگزاس و نیومکزیکو یافت می‌شوند.[۵]

 
گل‌های گیاه نر گزنه دوپایه
 
گل‌های گیاه ماده گزنه دوپایه

بوم‌شناسیویرایش

به‌دلیل وجود کرک‌های گزنده، گزنه‌ها توسط مهره‌داران علف‌خوار مصرف نمی‌شوند اما به عنوان سرپناهی امن برای جانوران کوچک و حشراتی از قبیل شته‌ها، لارو پروانه‌ها و بیدها مورد استفاده هستند.[۶] انواع مختلفی از حشرات نیز مانند بسیاری از کرم‌های پیله‌ساز، پروانه‌سانان، برگ‌پیچان و فرچه‌پایانی مانند دریاسالار سرخ از برگ گزنه‌ها تغذیه می‌کنند.[۷]

موارد استفادهویرایش

به‌عنوان داروویرایش

برخی از گونه‌های گزنه اثر مهاری بر آنزیم‌های لیپواکسیژناز و سیکلواکسیژناز دارند. این دو آنزیم مسئول تبدیل اسید آراشیدونیک به پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها است. استفاده از این گیاه در رینیت آلرژیک بسیار مؤثر بوده‌است.[۸] بنابر نتایج تحقیقات دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، گزنه به علت دارا بودن ترکیبات آنتی‌هیستامین و ضدالتهاب، داروی طبیعی برای بیماری اگزما است.[۹] همچنین گفته می‌شود گزنه دارای خواص دارویی برای خون و بهبود تب یونجه است.[۱۰]

به‌عنوان غذاویرایش

آش گزنه غذایی در آشپزی مازندرانی[۱۱] و کردی است.[۱۲] گزنه در کشورهای رومانی، اسلوونی و بلغارستان، به‌عنوان یک چاشنی غذایی در تهیهٔ انواعی از پوره و املت استفاده می‌شود.[۱۳] در گذشته از گزنه در تهیه دم‌نوش و همچنین تهیهٔ نوعی آبجو به نام ایل و در تهیه و نگهداری انواعی از پنیرها استفاده می‌شده‌است.[۱۴][۱۵]

تهیهٔ نخ و پارچهویرایش

یافته‌های باستان‌شناسی در دانمارک نشان می‌دهد که در عصر برنز، از الیاف گونه‌هایی از گزنه، در تولید نخ، پارچه و تور ماهیگیری استفاده می‌شده.[۱۶][۱۷]

برگ‌ها، سرشاخه‌های گلدار و ریشه گزنه مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اخیراً حلقه‌های پپتیدی‌ای از عرق گزنه جداسازی شده‌است که نام اختصاری گزلین دارند (ترکیبی از گزنه+انسولین) این حلقه‌ها که اثر ضد دیابت را به آن‌ها نسبت می‌دهند قادرند با روی هم قرار گرفتن ایجاد منفذ (pore) نموده و گلوکز را به درون سلول انتقال دهند. تحقیق فوق در دانشگاه‌های تهران و تورنتو کانادا صورت پذیرفته‌است. (۱)

 
گزنه

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Otto Wilhelm Thomé Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz 1885, Gera, Germany
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ مظفریان، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران، ۵۶۸.
  3. (به فرانسوی) Fabricio Cardenas, Vieux papiers des Pyrénées-Orientales, Orties inoffensives à Collioure en 1874, 7 May 2015.
  4. "The Plant List: Urtica". Royal Botanic Gardens, Kew and Missouri Botanic Garden. Retrieved 6 September 2016.
  5. "Urtica perconfusa". New Zealand Plant Conservation Network. Retrieved 2021-08-26.
  6. Chris Baines. "Nettles and Wildlife".
  7. Acorn, John (2001). Bugs of Washington and Oregon. Auburn, WA: Lone Pine. p. 39. ISBN 978-1-55105-233-5.
  8. Medicinal Herbs. ۲۰۰۶.
  9. «مقالات سلامتی http://www.healtharticles.ir». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ اوت ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۷ مارس ۲۰۲۰. پیوند خارجی در |title= وجود دارد (کمک)
  10. Shafia, Louisa (2013). The New Persian Kitchen. Berkeley, California: Ten Speed Press. p. 52. ISBN 978-1-60774-358-3.
  11. «تهیه آش گزنه مازندرانی». باشگاه خبرنگاران جوان. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۸.
  12. «آشنایی با غذاهای محلی کردستان». باشگاه خبرنگاران جوان. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۲-۰۸.
  13. Shafia, Louisa (2013-04-16). The New Persian Kitchen. Ten Speed Press. ISBN 978-1-60774-357-6.
  14. Randall, Colin (2004). Kavalali, Gulsel M, ed. Historical and modern uses of Urtica (pages 12-14). In: Urtica: The genus Urtica. CRC Press, Inc. pp. 12–14. ISBN 0-203-01792-7.
  15. Randall, Colin (2003). Urtica: therapeutic and nutritional aspects of stinging nettles. London. ISBN 0-203-01792-7. OCLC 56420294.
  16. Randall, Colin (2004). Kavalali, Gulsel M, ed. Historical and modern uses of Urtica (pages 12-14). In: Urtica: The genus Urtica. CRC Press, Inc. pp. 12–14. ISBN 0-203-01792-7.
  17. Vogl, C.R.; Hart, A. (March 3, 2003). "Production and processing of organically grown ®ber nettle (Urtica dioica L.) and its potential use in the natural textile industry: A review" (PDF).
  • مظفریان، ولی‌الله (۱۳۷۵). فرهنگ نام‌های گیاهان ایران: لاتینی، انگلیسی، فارسی. تهران: فرهنگ معاصر. شابک ۹۶۴-۵۵۴۵-۴۰-۴.