تاکستان (قزوین)

شهری در استان قزوین

تاکِستان (به تاتی: سیادن) مرکز شهرستان تاکستان در استان قزوین در شمال غربی ایران است. ارتفاع متوسط این شهر از سطح دریا ۱٬۲۶۵ متر می‌باشد. فاصله تاکستان تا قزوین ۳۵ کیلومتر است که از جاده قدیم قزوین-همدان و آزادراه (قزوین–زنجان) به آن متصل است. تاکستان بزرگ‌ترین شهر تات‌نشین و تات‌زبان ایران است.[۳][۴]

تاکستان
سیادن
تصاویری از تاکستان
جهت عقربه‌های ساعت از بالا: بقعه پیر، عمارت شاهی، مراسم انگورچینی، نیروگاه بادی تاکستان
تاکستان
Map
نشان واره شهرداری تاکستان
کشور ایران
استانقزوین
شهرستانتاکستان
بخشمرکزی
نام(های) دیگرسیادهن
نام(های) پیشینسیاه‌دهن سیادهان-سه دهان-سه دژان
سال شهرشدن۱۳۱۷
مردم
جمعیت۸۰٬۲۹۹ نفر (۱۳۹۵)[۱][۲]
تراکم جمعیت۳۴ نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۲۰۰٬۰۰۰ هکتار(۲۰۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰ کیلومتر)
ارتفاع۱۲۶۵
اطلاعات شهری
شهردارکیوان رحمانی
ره‌آوردانگور، کشمش، آبغوره و شیرهٔ انگور
پیش‌شمارهٔ تلفن۰۲۸
وبگاه
شناسهٔ ملی خودروایران ۸۹ ب - ایران ۸۹ س
کد آماری۱۵۳۲
تاکستان بر ایران واقع شده‌است
تاکستان
روی نقشه ایران
۳۶°۰۲′۲۸″شمالی ۴۹°۲۴′۵۲″شرقی / ۳۶٫۰۴۱۱°شمالی ۴۹٫۴۱۴۵°شرقی / 36.0411; 49.4145


تاکستان را با پیشینه‌ای حدود ۷۰۰۰ سال جزو قدیمی‌ترین شهرهای ایران و جهان است. (منبع رسمی) این منطقه مسیر عبور جاده قدیمی، پررفت‌وآمد و جهانی ابریشم بوده که سران معروف جهان برای تصاحب آن جنگ‌های زیادی کرده‌اند. تاکستان که به سرزمین تات‌ها معروف بوده درگذشته «سیاده» یا «سیادهن» نامیده می‌شد. نام «سیادهن» بر روی یکی از کتیبه‌های دوران هخامنشی موسوم به پیوتین گرایا حک شده‌است. این کتیبه که از قدیمی‌ترین اسناد نوشتاری این شهرستان است، به زبان یونانی نوشته شده و هم‌اکنون در موزه شهر وین، نگهداری می‌شود. تاکستان در غرب قزوین واقع شده و عوامل اقتصادی از جمله آب و هوای مناسب، حاصل خیزی خاک و دست رسی به آب مورد نیاز برای کشاورزی سبب گسترش و توسعه اقتصادی تاکستان شده‌است. باغ‌های انگور این شهرستان شهرت فراوانی دارند که در کنار دشت‌های حاصل خیز و پربرکت منطقه؛ علاوه بر جاذبه‌های خاص، کشت انواع محصولات کشاورزی نیز در آن‌ها جریان دارد. آثار به‌دست آمده در اکتشافات از تپهٔ خله کوه در موزهٔ لوور فرانسه نگهداری می‌شود. همچنین این شهر دومین شهر بزرگ استان قزوین از نظر وسعت و سومین شهر پرجمعیت استان قزوین است.

مردم ویرایش

زبان و جمعیت عمده این شهر تاتی است.[۵] همچنین برخی نیز به ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند.

مردم در تاکستان به شهرِ خود سیادن (Siyâden)، به مردم شهر سیادنیچ (Siadenich) و به زبانِ خود تاتی یا سیادنیجی (Siyâdeniji) می‌گویند.[۶] پسوند «ایچ» در زبان اوستایی به معنی «نژاد» است. نام کشور ایران نیز نخستین بار به ریخت «ایرانویچ» در کتاب اوستا آمده‌است. نام پیشین شهر تاکستان، سیادِهِن یا سیادُهُن هم ثبت شده‌است. برخی بخشِ «-دِهِن» را در نام سیادهن با مورد مشابه آن در نام‌های رودهن و بومهن یکی می‌دانند. در منطقه تات‌نشین سیاه‌زن قفقاز نیز روستایی به نام سیادن/سیادهن دیده می‌شود.

نامِ تاکستان را فرهنگستان زبان و ادب پارسی در دورهٔ رضاشاه پهلوی برگزید و شوند آن بودن باغ‌های انگور فراوان در این شهرستان است. تاک در زبان پارسی به معنای «درخت انگور» و تاکستان به معنای «باغ انگور» است.

تاریخ ویرایش

 
نقاشی آرامگاه پیر (تاکستان) اوژن فلاندن از سیادن ۱۸۴۰

تاکستان در مسیر جاده ابریشم بوده و یکی از اثرهایِ تاریخیِ آن آرامگاهِ بقعه پیر است.

  • وجه تسمیه و پیشینه تاریخی

تاکستان که به سرزمین تات‌ها معروف بود در گذشته «سیادن» یا «سیادهن» نامیده می‌شد. به قول برخی مورخان «سیادهن» یا «سیادهان» تغییرشکل یافته واژه «سه دهان» بوده و خود آن نیز صورت معرب لغت «سه دژان» پارسی است. هم چنین نام «سیادهن» بر روی یکی از کتیبه‌های دوران هخامنشی - مربوط به ۲۳۰۰ سال قبل - موسوم به پیوتین گرایا نیز حک شده‌است.

همچنین تاکستان تا قبل از سال ۱۳۷۶ جزو استان زنجان محسوب، و بعد از زنجان دومین شهر بزرگ استان به‌شمار می‌رفت. طی آمار جمعیت سال۱۳۷۵ تاکستان دومین شهر بزرگ استان زنجان و در آستانه تبدیل شدن به فرمانداری ویژه بوده‌است که از استان زنجان جدا و به استان تازه تشکیل شده قزوین پیوست. هم‌اکنون بسیاری از تأسیسات شهرستان تاکستان به نام منطقه شمالغرب زنجان الحاق می‌شود؛ و شهر تاکستان سومین شهر بزرگ استان بعد شهرهای قزوین، الوند محسوب و شهرستان تاکستان نیز در درجه سومین شهرستان مهم استان قرار دارد.

چهره‌های مشهور ویرایش

  • خواننده‌ها:
  • گل‌اندام (سوسن) طاهرخانی
  • قمرالملوک وزیری
  • ورزشکاران:
  • فرامرز رحمانی (نایب قهرمان مسابقات قویترین مردان جهان در روسیه)
  • علی رحمانی (قهرمان پرتاب وزنه)
  • کورش رحمانی (قهرمان کشتی)
  • حمیدرضا طاهرخانی (تنیسور)
  • آرین رحمانی (بسکتبالیست ملی)
  • غلامرضا طاهرخانی (داور بین‌المللی کشتی)
  • علیرضا طاهرخانی (داور فوتبال)
  • افراد سیاسی:
  • قهرمان رحمانی (نماینده)
  • رجب رحمانی (نماینده)
  • بهمن طاهرخانی (نماینده)
  • امیر طاهرخانی (نماینده)
  • محمدرضا رحمانی (کارگردان فیلم دلخون)
  • حبیب‌الله طاهرخانی (معاون وزیر وقت راه)
  • حسین لشکری (خلبان)
  • رضا طاهرخانی (فرماندار دماوند)
  • محمدرضا رحمانی (خلبان)
  • افراد معروف در شهر
  • عباس رحمانی-تات (تات‌شناس)
  • علی پدرام (شاعر و تات‌شناس)
  • عباس طاهری (شاعر و تات‌شناس)
  • اسدالله رحمانی (تات‌شناس)

فهرست شهرداران شهر تاکستان ویرایش

شهرداران شهر تاکستان عبارتند از:

فهرست شهرداران شهر تاکستان
ردیف نام و نام خانوادگی سمت بازه زمانی
۱ یدالله رحمانی شهردار ۱۳۳۷–۱۳۶۲
۲ اسماعیل آقا صمدی شهردار ۱۳۶۲–۱۳۶۶
۳ غفاری شهردار ۱۳۶۶–۱۳۶۸
۴ مرتضی فهامی شهردار ۱۳۶۸–۱۳۷۰
۵ میرحسینی شهردار ۱۳۷۰–۱۳۷۲
۶ میرشفیعی شهردار ۱۳۷۲–۱۳۷۴
۷ علی رحمانی شهردار ۱۳۷۴–۱۳۷۶
۸ رحیم شیرازی شهردار ۱۳۷۶–۱۳۷۸
۹ کریم شایان راد شهردار ۱۳۷۸–۱۳۸۰
۱۰ مجید کشاورز مهر شهردار ۱۳۸۰–۱۳۸۲
۱۱ حسین طاهرخانی شهردار ۱۳۸۲–۱۳۸۶
۱۲ گودرز رحمانی شهردار ۱۳۸۶–۱۳۸۸
۱۳ رضا طاهرخانی شهردار ۱۳۸۸–۱۳۹۰
۱۴ شهروز رحمانی شهردار ۱۳۹۰–۱۳۹۱
۱۵ گودرز رحمانی شهردار ۱۳۹۱–۱۳۹۴
۱۶ اصغر تقی پور سرپرست ۱۳۹۴ به مدت ۶ ماه
۱۷ حسین بهزاد پور شهردار ۱۳۹۴–۱۳۹۸
۱۸ محمد پیری شهردار ۱۳۹۸–۱۴۰۰
۱۹ کیوان رحمانی شهردار ۱۴۰۰-اکنون

بیمارستان‌ها ویرایش

  • بیمارستان تأمین اجتماعی
  • بیمارستان شفا

محله‌ها ویرایش

محله‌های قدیمی تاکستان که عموماً ناحیه جنوبی شهر را تشکیل می‌دهند شامل:

  • سنگر (سنگل)
  • راه اَک (اکرا)
  • دره محله (دره مله)
  • راه شهر (شررا)
  • راه آسیاب (آسیارا)
  • راه قره باغ (قاراباقارا)
  • راه دیال آباد (دویارا)

به مجموع محله‌های جنوبی در مرکز، مرکز شهر/داخل شهر (دِمون) نیز اطلاق می‌شود.

محله‌های تاکستان امروزی که نامگذاریشان اکثراً بر اساس نام خیابان‌ها یا بلوارهای شهر است، شامل:

مرکزی بانک ملی (عمارت شاهی) • خط زنجان (زنگونخط) • پانزده خرداد • بازار• راه‌آهن • سیدجمال الدین
شمالی محله‌های بلوار: بازیار•ولیعصر•توحید•غفاری•فکوری
شرقی دخانیات • هاشمی نژاد • دادگستری
غربی معلم • شهربازی • بیمارستان

با توجه به ارائه طرح تفصیلی اراضی شمالی کمربندی از سوی شهرداری و مجتمع‌ها و شهرک‌های درحال تکمیل، نام گذاری برخی از شهرک‌ها انجام شده که به شرح زیر می‌باشد:[۱]

  • شهرک مهر
  • شهرک فرهنگیان (گلستان)

ترابری ویرایش

حمل و نقل جاده ای ویرایش

شهر تاکستان یکی از مهم‌ترین تقاطع‌های شاهراهی غرب کشور محسوب می‌گردد.

راه‌های مهم کشور که از تاکستان عبور کرده یا تاکستان در تقاطع آنها قرار دارد، شامل:

مسیر نشان نام مسیر
آزادراه۲   آزادراه قزوین- زنجان
جاده۳۲   جاده تاکستان- ابهر

بزرگراه تاکستان-قزوین

جاده۳۷   بزرگراه تاکستان- همدان
جاده۳۸   جاده تاکستان-بوئین زهرا-تهران

بزرگراه تاکستان - رشت هم در محدود روستای آقبلاغ آسفالت شده و دوبانده شده‌است و قطعه‌های بعدی درحال مطالعه است اگر این بزرگراه ساخته شود تاکستان چهارراه ارتباطی غرب کشور محسوب می‌شود

راه‌آهن ویرایش

تاکستان در مسیر راه‌آهن تهران به شمال غرب کشور دارای ایستگاه می‌باشد. همچنین تقاطع راه‌آهن تهران-رشت و تهران-تبریز در ۱۰ کیلومتری شمال شهر تاکستان رخ می‌دهد خط دوم زنجان قزوین هندز تکمیل نشده‌است فقط تا محدوده شهرستانهای تاکستان و ابهر دو خطه است و قطعه‌های بعدی در حال مطالعه است و راه‌آهن تاکستان - همدان که تا شهرستان رزن تکمیل شده و قطعه‌های بعدی درحال ساخت است

قطار حومه ای

با توسعه پروژه بهره‌برداری از قطارهای حومه ای، در سال ۹۷، ایستگاه تاکستان به عنوان آخرین ایستگاه حومه ای غرب تهران معرفی شد و در حال حاضر با یک قطار حومه ای، در مسیر تهران-تاکستان (در ادامه مسیر حومه ای هشتگرد) فعالیت می‌کند.

 
مراسم افتتاح قطار حومه ای تهران-تاکستان
ایستگاه قبلی   خط حومه‌ای تهران-تاکستان   ایستگاه بعدی
به سمت تهران
راه‌آهن ایران
تهران-هشتگرد-تاکستان
ایستگاه آخر

منبع:[۷]

پایانه مسافربری ویرایش

تاکستان فعلاً فاقد پایانه مسافربری می‌باشد. اما به گفته مسئولان، قرار است بزودی پایانه مسافربری شهرستان تاکستان در ورودی شهر به سمت تهران (میدان دادگستری) احداث شود.[۸]

منطقه ویژه اقتصادی تاکستان ویرایش

در حال حاضر احداث منطقه ویژه اقتصادی با مساحت ۴۲۷ هکتار در جنب شهرک صنعتی حیدریه به تصویب رسیده و با ارائه گزارش‌های ارسالی در انتظار تصویب شورای عالی مناطق ویژه اقتصادی کشور می‌باشد که بلافاصله بعد از تصویب با ارائه طرح جامع تا پایان سال جاری عملیات اجرایی آماده‌سازی آن آغاز می‌شود.

بر اساس برنامه‌ریزی‌های اولیه ۲۰ درصد از مساحت کلی منطقه ویژه اقتصادی تاکستان در فاز نخست برای عملیات ساخت‌وساز در نظر گرفته می‌شود.[۹]

دانشگاه‌ها ویرایش

جستارهای وابسته ویرایش

تات‌های ایران

پانویس ویرایش

  1. "Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016)". AMAR. The Statistical Center of Iran. p. 26. Archived from the original (Excel) on 30 November 2021. Retrieved 19 December 2022.
  2. |شهردار=کیوان رحمانی «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه‌ریزی استانداری قزوین (به نقل از مرکز آمار ایران). ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ اکتبر ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲.
  3. نگاهی به گویش قزوینی و زبان تاتی استان قزوین
  4. «تاکستان؛ شهر باغ‌های انگور». بایگانی‌شده از اصلی در ۴ مارس ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۶ ژانویه ۲۰۱۶.
  5. «تحلیل جامعه شناختی سطوح هویتی تات نشینان تاکستان» (PDF).
  6. یارشاطر siādohon ضبط کرده: نک. Yar-shater, Ehsan, A Grammar of Southern Tati dialects, The Hague-Paris, 1969, p. 29, fn.32
  7. «راه‌آهن». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۵ ژانویه ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۷ آوریل ۲۰۲۳.
  8. «ترمینال تاکستان».
  9. «منطقه ویژه اقتصادی تاکستان در مسیر پیشرفت».

منابع ویرایش

آمار از: اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳، ص ۱۴۵. سایت اطلاع‌رسانی استان قزوین