قاجاریان

یکی از دودمان‌های حاکم بر ایران
(تغییرمسیر از سلسلهٔ قاجاریه)

دودمان قاجار یا سلسلهٔ قاجار یا قاجاریان نام دودمانی است که از حدود سال ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴ بر ایران قاجاری به مدت حدود صد و سی سال فرمان راندند. بنیان‌گذار این سلسله آقامحمدخان قاجار است. سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفه‌های ترک اغوز به نام ایل قاجار بود که بر اثر یورش مغول از آسیای مرکزی به ایران مهاجرت کردند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند. ایل قاجار به دلیل کمک‌های بزرگی که به دربار صفوی می‌نمود، قدرت بیشتری یافت. شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد.[نیازمند منبع]

دودمان قاجار
Imperial Emblem of the Qajar Dynasty (Lion and Sun).svg
کشورایران قاجاری
خاندان اجدادیشاخهٔ قوانلو از ایل قاجار
عنوان‌هاشاه ایران
موسسآقامحمدخان قاجار (۱۷۹۶–۱۷۹۷)
آخرین پادشاهاحمدشاه (۱۹۰۹–۱۹۲۵)
رئیس کنونیمحمدعلی میرزا (از ۲۰۱۱)
سال تأسیس۱۷۹۶
گواهی۱۹۲۵

خاندان قاجار یکی از خانواده‌های دارای زیرشاخه‌های نسبتاً زیاد در ایران محسوب می‌گشت و آخرین دودمان پادشاهی ترک تبار تاریخ ایران از این خاندان بود. اعضای این خاندان از نوادگان پسری شاهزادگان قاجار هستند. پس از اجباری شدن نام خانوادگی و شناسنامه در دورهٔ رضاشاه، هرکدام از شاخه‌های این خانواده نامی انتخاب کردند که اغلب برگرفته از نام یا لقب شاهزاده‌ای بود که نسب خود را به او می‌رساندند. اکنون بسیاری از نوادگان قاجار در ایران، جمهوری آذربایجان، اروپا و آمریکا زندگی می‌کنند.

پیشینه ایل قاجار

سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفه‌های ترک اوغوز در شمال شرق ایران به نام ایل قاجار بود که از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند که شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافته‌است. قبیله قاجار یکی از قبایل ترک قزلباش بود که ارتش صفوی محسوب می‌شدند.[۱] پس از حمله مغول به ایران و بین‌النهرین، قاجارها نیز به همراه چند طایفه ترکمان و تاتار دیگر به شام (سرزمین) و آناتولی کوچیدند.

هنگامی که تیمور گورکانی به این ناحیه تاخت، قبایل ترک بسیاری از جمله قاجارها و دیگر کوچندگان را به بند کشید و قصد بازگرداندن آن‌ها به آسیای میانه را داشت؛ ولی آن‌ها به خواهش خواجه علی سیاهپوش - صوفی خانقاه صفوی - آزاد شدند که این موضوع باعث شیعه شدن آنان و ارادتشان به خاندان صفوی شد. پس از آن قاجارها یکی از سازندگان سپاه قزلباش شدند.[۲]

ایل قاجار ابتدا در شمال رود ارس ساکن بود و در آن زمان به دلیل کمک‌های بزرگی که به دربار صفوی می‌نمود، قدرت بیشتری یافت و سپس شاه عباس یکم دسته‌ای از آنان را به غرب استرآباد و دشت گرگان کوچاند تا به عنوان سدی در برابر حملات پیاپی قبایل ترکمن و ازبک عمل کنند. ایل قاجار در استرآباد به دو شاخه تقسیم شدند. شاخهً بالای رود گرگان به یوخاری‌باش (بالادستی) و شاخه پایین رود گرگان به آشاغی باش (پایین دستی) معروف شدند. حکومت قاجاریه از ایل آشاغی باش تشکیل یافت.[۳]

تلاش برای پادشاهی

پس از شورش افغان‌ها و فروپاشی حکومت صفویه، شاه تهماسب دوم - پادشاه آواره صفوی - پس از مدتی به مازندران گریخت و فتحعلی‌خان قاجار خدمت وی را پذیرفت. فتحعلی خان قاجار سردار سپاه تهماسب دوم شد و در حقیقت تهماسب بازیچه‌ای در دست فتحعلی خان بود. اما با پیوستن نادر به سپاه تهماسب، فتحعلی خان مقام پیشینش را از دست داد و در مشهد به تحریک نادر کشته شد.

پس از فتحعلی خان، پسر دوازده ساله‌اش محمدحسن خان قاجار جای او را گرفت؛ ولی نادر شاه افشار در زمان حکومتش برای جلوگیری از به قدرت رسیدن محمدحسن خان که در هنگام قتل پدر ۱۲ سال بیش نداشت یوخاری‌باشها که ساکنین بالادست رود گرگان بودند را به حکم رانی منصوب کرد تا بدین ترتیب با ایجاد شکاف و چندگانگی میان طوایف قاجار، نگران ناآرامی‌های داخلی نگردد و آشاغی باش‌ها زیر نظر حکومت ایشان گردند.

پس از مرگ نادر شاه در سال ۱۱۲۶ هجری خورشیدی، طایفه قاجارهای استرآباد به سردمداری محمدحسن خان در پی به‌دست آوردن پادشاهی برآمدند. اما در نهایت از کریم خان زند شکست خوردند و محمدحسن خان در نبرد با سپاه صادق خان زند کشته شد. فرزندان او از جمله آقامحمد خان و حسینقلی خان جهانسوز به عنوان گروگان در دربار زندیه نگهداری شدند. یک بار حسینقلی خان که از سوی کریم خان زند برای سرکوبی حاکم استرآباد فرستاده شده بود، در سمنان یاغی شد، ولی به دست زکی خان زند کشته شد.

شاهان قاجار

ترتیب نگاره نام آغاز پادشاهی
خورشیدی/ میلادی
پایان پادشاهی
خورشیدی/ میلادی
مدت شاهی
۱.   آقامحمدخان ۱۱۷۵/ ۱۷۹۶ ۱۱۷۶/ ۱۷۹۷ ۱ سال و ۳ ماه
۲.   فتحعلی‌شاه ۱۱۷۶/ ۱۷۹۷ ۱۲۱۳/ ۱۸۳۴ ۳۶ سال و ۸ ماه
۳.   محمدشاه ۱۲۱۳/ ۱۸۳۴ ۱۲۲۷/ ۱۸۴۸ ۱۴ سال
۴.   ناصرالدین‌شاه ۱۲۲۷/ ۱۸۴۸ ۱۲۷۵/ ۱۸۹۶ ۴۸ سال
۵.   مظفرالدین‌شاه ۱۲۷۵/ ۱۸۹۶ ۱۲۸۵/ ۱۹۰۷ ۱۰ سال
۶.   محمدعلی‌شاه ۱۲۸۵/ ۱۹۰۷ ۱۲۸۸/ ۱۹۰۹ ۳ سال
۷.   احمدشاه ۱۲۸۸/ ۱۹۰۹ ۱۳۰۴/ ۱۹۲۵ ۱۶ سال

نمودار سال‌شمار پادشاهی شاهان قاجار

اعداد سال خورشیدی را نشان می‌دهند:


تعدادی از شاهزادگان معروف قاجار

 
شاهان قاجار

جستارهای وابسته

پانویس

  1. تاریخ سوم راهنمایی، ص ۲۹
  2. تاریخ ۳، ص ۱۳۳
  3. تاریخ ایران، سایکس، صص ۲–۴۳۱

پیوند به بیرون

قاجاریان
شاخه‌ای از ایل قاجار
پیشین:
افشاریان
زندیان
دودمان حاکم بر ایران
۱۱۷۵ – ۱۳۰۴
پسین:
دودمان پهلوی