زبان سیوندی

زبانی ایرانی از شاخهٔ مرکزی در استان فارس
(تغییرمسیر از سیوندی)

زبان سیوندی یکی از زبان‌های ایرانی رایج در سیوند استان فارس ایران است. این گویش از شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی یعنی هم‌دسته با بلوچی، تالشی و کردی است.[۱] زبان سیوندی تنها گویش از زبان‎های ایرانی در استان فارس و جنوب باختری ایران است که با زبان‌های شمال باختری ایران چون کردی، گیلکی، تاتی، مازنی، بلوچی هم‎خانواده است.

محتویات

پیدایش سیوندیویرایش

به باور آندریاس[۲]، لنتس[۳]، میه[۴]، بنونیست، کریستنسن و مایرهوفر[۵] گویش سیوندی ادامه زبان مادی است و سیوند جزیره زبان مادی در پارس بوده‌ است. این نظریه استوار بر آواشناسی این زبان است. در زبان سیوندی و مادی، *x,*hu ایران باستان (sv هندی باستان) به f دگرگون شده است.

اما لکوگ[۶] با نگاه به واژه farnah در سنگنبشته‌های پارسی باستان خاستگاه زبان سیوندی را در خاور ایران و در همسایگی خوری می‌داند. همچنین بر اندیشه ویندفور[۷] گویشهای شمال خاور ایران نیای سیوندی دارد.

اما مولچانووا پژوهشگر بنیاد زبانشناسی فرهنگستان روسیه این گویش را بسیار نزدیک به زبان پهلوی ساسانی دانسته و معتقد است که از آن روزگار بجای مانده‌است.

نزدیکی بسیار واژگان این گویش با زبان پهلوی «فارسی میانه» این اندیشه (نظریه) را استوار تر می‌نماید:

فارسی سیوندی پهلوی
فریاد زدن وانگ وانگ
برف ورف ورف
بهار واهار واهار
بره وره ورک

هم‎خوانها و واکه‌هاویرایش

زبان سیوندی دارای ۲۵ همخوان، ۸ واکه و ۳ آواگروه است. همخوانها در این گویش عبارتند از:/p/,/b/,/t/,/d/,/c/,/y/,/k/,/g/,/x/,/f/,/v/,/s/,/z/,/s/,/z/,/x/,/ /,/h/,/ /,/ /,/m/,/n/,/l/,/r/,/w/,/y/ و ۸ واکه در این گویش:/a/,/a/,/o/,/u/,/u/,/e/,/i/,/i/ و ۳ آواگروه آن: /ey/,/oy/,/ow/

 
تصویر کتاب واژه نامه سیوندی نوشته مجتبی خرم

اهمیت زبان سیوندیویرایش

اهمیت این زبان دراین است که در استان فارس تنها اهالی سیوند هستند که به این گویش سخن می‎گویند و تمایز زبانی مردم سیوند را با گویش نزدیکترین روستاها به سیوند (از جمله روستای قوام آباد در ۴ کیلومتری شمال غربی آن و روستای دشت آباد در ۶ کیلومتری جنوب شرقی آن) کاملاً نمایان می‎کند؛ زیرا اهالی این دو روستا زبان ویژه مردم سیوند را نمی‎فهمند. به گفته ارانسکی زبان‌شناس معروف در کتاب «مقدمه لغه ایرانی»، سیوند همچون جزیره‌ای در دریای زبان فارسی استان فارس مهجور مانده‌است. زبان سیوندی گویشی است یگانه در استان فارس و جنوب باختری ایران که تنها مردم سیوند به آن سخن می‎گویند.

 
تصویر کتاب دستور زبان سیوندی نوشته مجتبی خرم

واژگانویرایش

 
تصویر کتاب واژگان موضوعی در فرهنگ مردم سیوند نوشته مجتبی خرم
  • لب لچ:lech در کردی لچ - لیَو
  • بازو بیه:boye = باسک در بلوچی=باسک
  • انگشت گس:gos = انکَوست
  • کلیه ولک:velk = در کردی: velk
  • بینی پت:pet = در کردی جنوبی pet
  • صورت دیم:dim = دیمن (منظر)-در گیلکی و بلوچی و مازندرانی دیم=dim
  • شکم گدا:geda = در کردی گیه
  • مغز مج:maj = مژک-درکردی مژگ
  • گردن مُل mol = در لری و کردی: مِل و در یزدی مُل
  • اشک آرش:arsh = در کردی :اَسِر در گیلکی آرسو
  • عدس نیجو:nijoo = نیسک، در کردی: نژی/نوژی
  • تره گندانه:gandane = در کردی: kavar
  • فلفل پلپل:pelpel = در بلوچی پلپل
  • جو یو:yo = یةو کردی (هورامی)
  • خیار بالنگ:baleng =
  • پیراهن هلا:hala کردی جنوبی: دلنگ
  • روسری لچک:lachak = در کردی مازنی و گیلکی: لچک
  • کفش پوزار:pouzar = بِوزوانه
  • سوزن چن:chan
  • انگشتانه گسوانه:gosavane
  • لباس سنتی سیوند شوآل:shoaal = شوال در گیلکی شولا
  • دامن کلیش:kalish در کردی: کلووش
  • رخت رخت/جل:rakht/jel = جل =در بلوچی و کردی جل
  • نخ پشین:pashin
  • انگشتر گسیرا:gosira
  • رختخواب لیی:lii
  • نهال رده:radde
  • گل ول:vel
  • سنگ ورد:vard = در لری و کردی: برد
  • خاکستر هوئیر:hooeer در کردی خول / هول
  • سایه نسه:nesaa = نسیَ نسار در کردیک نسار
  • ستاره اسارا:esara در بلوچی استار، در مازندرانی اسّاره در کردی آسترک /آساره
  • برگ ولگvalg: در کردی جنوبی :ولگ در بلوچی و لری بَلگ و در مازندرانی و گیلکی ولگ
  • باران واران:wara(n) واران (کردی جنوبی) دربلوچی اور، در مازندرانی وارون و وارش
  • برف ورف:warf ورف (کردی جنوبی و لکی و مازندرانی و گیلکی)
  • آتش اوئیر:ooeer اور (کردی جنوبی)
  • خار تیل:til
  • قاشق کمچیلو:kamchiloo کوجِک، در کردی و لری کمچهَ
  • آبکش ریسبال:risbal
  • دیگ تین:tin دربلوچی فقط به نوعی تابه تین می‌گویند کردی (گورانی) :تین
  • کوزه کیزا:kiza
  • سگ اسپه:espe سپه (کردی کَورانی)
  • گربه تیتا:tita در کردی کرمانجی :خوتک/تیتک
  • جوجه تیغی ژژو:zhezhu ژوژو، در کردی: ژژو
  • روباه توره:ture
  • مجلس ختم پرسه پرسه، در لری، کردی و یزدی: پرسه
  • عصر پسین
  • حرف گپ = گالته و گپ (صحبت) دربلوچی و مازندرانی و گیلکی و کردی =گپ
  • درون تو ناو
  • میان میان در کردی ناو
  • روز روش = روژ در کردی: روژ
  • اذان وانگ = بانگ وانگ دربلوچی بانگ
  • لاحقه جمع‌ها گل = گةل (لاحقه جمع در کردی جنوبی)
  • قشلاق و یلاق گرمسیر و سرحد = گرمسیر (جنوبی) و سرحدان (کرمانجی)
  • توب گؤ go = گؤ (گوی زةوی)
  • آهن اسین = آسن، در کردی لکی و کردی کرمانجی آسن
  • مریض ناخش (ناخوش) = ناخوش
  • صبحانه ناءشتی = ناشتا دربلوچی و کردی=ناشتا
  • غار اشکفت = اشکفت در کردی اشکفت
  • زن ژن zhen == ژن (کلهری و سورانی و لکی) دربلوچی=جن(jan)
  • پل پردperd == پرد
  • برو بشه Beshe = بچو در کردی: بچو بلوچی: برو
  • کلید کلیل = کلیل (فارسی میانه و کردی)[۸]
 
تصویر کتاب گویشهای ایرانی نوشته فردریش آندریاس

افعال (سوم شخص مفرد)ویرایش

  • بیخت: فیت fit
  • افتاد: کت:kat - کردی کرمانجی و لکی: کت
  • هست: هند:hand - کردی کرمانجی: هیه
  • فروریخت: تمبیا:tombiya - کردی جنوبی: تومیا
  • تغییر کرد: واگیرا:vagira (دقیقاً به معنای تغییر نیست. به معنای برگشت در مقابل رفت و نیز به معنای زیر و رو شدن است) - کردی کرمانجی: ورگرین
  • فرستاد: کینیش:kiniyesh - کردی جنوبی: کل
  • -دویدن/گریخت: جکا:jeka
  • -ادرارکرد: قژا:ghezha (قژیش برای فعل ماضی ساده صحیح است)
  • -خورد: فاردش:fardesh - کردی گورانی: وارد
  • فرو ریخت: رمبیا:rombiya - کردی جنوبی: رمیا
  • شد: گنا:gena
  • آمد: آمی:amey - کردی گورانی :آمای
  • رفت: شی: shi - کردی: چی
  • پختن: پتن :patan - گیلکی پتن (مازندرانی = بَپِتَن)

ساخت دانشکده زبانها و گویشهای ایرانی و باستانی در سیوند تنها راه نجات زبان سیوندیویرایش

ساخت دانشکده زبانهای ایرانی در سیوند هم پیش از انقلاب و هم پس از آن از سوی زبانشناسان ایرانی و خارجی برای جلوگیری از فرسایش گویشهای ایرانی پیشنهاد شد. دلیل انتخاب سیوند برای ساخت این دانشکده این بود که زبان سیوندی محدود است و تنها در سیوند بکاربرده می‎شود و ازسوی دیگر تمامی ویژگی‌های زبانهای ایرانی ناب و دست نخورده را دارد. دیگر اینکه چون سیوند میان نقش رستم، تخت جمشید و پاسارگاد است، جای بسیار مناسبی برای مطالعه خط میخی و زبان پهلوی است. پیش از انقلاب کارهاییانجام شد ولی شوربختانه مسئولان استان و شهرستان پس از انقلاب هیچ پشتیبانی‎ای برای ساخت این دانشکده نکردند.

شباهت سیوندی با گیلکیویرایش

سیوندی به همراه گیلکی، مازندرانی، گویشهای زبان کردی (کرمانجی، سورانی، زازا-گورانیبلوچی و تالشی جزء زبانهای ایرانی شمال غربی محسوب می‌شوند. به شباهت سیوندی با گیلکی توجه کنید.

سیوندی گیلکی پارسی بلوچی انگلیسی
Dim Dim رخ dym Face
Perd Purd پل pohl Bridge
Nesä Nesä سایه saheg Shadow
Beshe Boshu برو brey Go
Zhen Zhena زن jan Woman
Esare Esare ستاره estar(star) Star

عوامل تهدید کننده زبان سیوندیویرایش

در سالهای اخیر عوامل زیر تهدیدکننده این زبان شناخته شده‎اند. اگرچه تاکنون سیوندی یکپارچکی و واژگان خویش را حفظ کرده اما نگرانی‌هایی درباره آینده آن وجود دارد.

  • ازدواج سیوندی‌ها با بیگانگانی که زبان سیوندی را نمی‎دانند.
  • ساکن شدن عشایر و مردم روستاهای اطراف در سیوند که هیچ‌کدام سیوندی را نمی‌دانند.
  • مهاجرت سیوندیان در زمان شاه و سالهای پس از انقلاب به دلیل عدم رسیدگی مسئولان به سیوند و بی‌توجهی عمدی مخصوصا در سالهای اخیر.
  • نبود یک نهاد یا بنیاد برای حفاظت از زبان سیوندی و کارشکنی مسئولان استان، شهرستان و حتی شورای شهر و شهرداری سیوند برای تشکیل یک بنیاد.

پانویسویرایش

  1. Andreas, F.C. , Christensen, A. , Iranische Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass, von F.C.

    Andreas. Zusammen mit Kaj Barr und W.B. Henning bearb. und hrsg. von Arthur Christensen: Erster Teil: Sâ ª va"nd⪠, ya"zdâ ª und soª â ª. Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenchaften zu Go"ttingen.

    Phil. -hist. kl. , 3. Folge. B. , ۱۹۳۹, Nr. 11. (p. ۱۶)
  2. Lentz, W. , ``Die nordiranische Elemente in der neupersischen Literatursprache bei Firdosi. Zeitschrift fur Indologie und Iranistik. Leipzig, 1926, Bd. 4, H. ۲. (p. ۲۸۸)
  3. Meillet, A. , Grammaire du vieux-perse.2 e¨ d. , entierement corrige¨ e et augmente¨ e par E¨. Benveniste, 1931. (p. ۱۰)
  4. {چپ‌چین}Mayrhofer, M. , ``Die Rekonstruktion des Medischen. Anzeiger der osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Phil. -hist. kl: Jg. ۱۹۶۸ (۱۰۵), N.1. Wien, 1969 (p. ۵)
  • {چپ‌چین}Lecog, P. , ``Excursus: A propos du Fûme© deý, Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband 10. Berlin 1983.{پایان چپ‌چین}
  • {چپ‌چین}Windfuhr, G.L. , ``Isoglosses:A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Mede. Monumentum H.S. Nyberg. vol. 5. Te¨ he¨ ran-Lie© ge, 1975 (Acta Iranica){پایان چپ‌چین}
  • امین آزاده از اهالی سیوند

<787:DMVS>2.0.CO;2-4 Die Mundart von Sivand by Wilhelm Eilers Journal of the American Oriental Society, Vol. 110, No. 4 (Oct. - Dec., 1990), pp. ۷۸۷-۷۸۸ ↑ Andreas, F.C. , Christensen, A. , Iranische Dialektaufzeichnungen aus dem Nachlass, von F.C. Andreas. Zusammen mit Kaj Barr und W.B. Henning bearb. und hrsg. von Arthur Christensen: Erster Teil: Sâ ª va"nd⪠, ya"zdâ ª und soª â ª. Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenchaften zu Go"ttingen.

Phil. -hist. kl. , 3. Folge. B. , ۱۹۳۹، Nr. 11. (p. ۱۶) ↑ Lentz, W. , ``Die nordiranische Elemente in der neupersischen Literatursprache bei Firdosi. Zeitschrift fur Indologie und Iranistik. Leipzig, 1926, Bd. 4, H. ۲. (p. ۲۸۸) ↑ الگو:چپ‌چینMeillet, A. , Grammaire du vieux-perse.2 e¨ d. , entierement corrige¨ e et augmente¨ e par E¨. Benveniste, 1931. (p. ۱۰)الگو:پایان چپ‌چین ↑ {چپ‌چین}Mayrhofer, M. , ``Die Rekonstruktion des Medischen. Anzeiger der osterreichischen Akademie der Wissenschaften. Phil. -hist. kl: Jg. ۱۹۶۸ (۱۰۵), N.1. Wien, 1969 (p. ۵)الگو:پایان چپ‌چین ↑ {چپ‌چین}Lecog, P. , ``Excursus: A propos du Fûme© deý, Archäologische Mitteilungen aus Iran, Ergänzungsband 10. Berlin 1983.{پایان چپ‌چین} ↑ {چپ‌چین}Windfuhr, G.L. , ``Isoglosses:A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Mede. Monumentum H.S. Nyberg. vol. 5. Te¨ he¨ ran-Lie© ge, 1975 (Acta Iranica){پایان چپ‌چین}

منابعویرایش

  • 7) Lecoq, P. , Le dialecte de Sivand. Wiesbaden, 1979.
  • 8) Molchanova, E.K. , ``Onekotorykh foneticheskikh osobennostyakh sivendi, Iranckoe yazykoznanie:

(k 75-letiyu prof. V.I. Abaeva). M. 1976.

  • 9) Molchanova E.K. , ``sivendi OIYA, 1997.
  • 10) Redard, G. , Other Iranian languages. GTL. The Hague, Paris, 1970. vol. 6.
  • 11) Morgenstierne, G. , Neu-iranische Sprachen, HbO. 1958. Abt. 1, Bd. 4: Iranistik. Abschn 1.

Linguistik

  • 12) Mann, O. , Hadank, K. , Kordisch-Persische Forschungen. Abt. III: Nordwest-iranische Dialekte.

Bd. I: Die Mundarten von khunsa"r, Mahallaª t Nata"nz, Nayin, Sa"mna¦ n, Sâ ¦ va"nd und soª. Kohruª d B. , 1926.