ابوسهل ویجن بن رستم کوهی

ریاضی‌دان و ستاره‌شناس ایرانی

ابوسهل بیژن بن رستم کوهی[۱] یا ابوسهل کوهی (درگذشتهٔ \یرامون ۴۰۵ ه‍. ق) ریاضیدان و ستاره‌شناس ایرانی[۲] سدهٔ دهم میلادی/چهارم هجری و اهل مازندران بود. دانشنامه ایرانیکا سال ولادت او را حدود ۳۳۰ قمری(۹۴۰میلادی) در کوه دانسته که طبق روایت ابن ندیم در کوهستان‌های مازندران بوده‌است.[۳] او کتابی دربارهٔ نواقص مسائل ارشمیدس نوشت و اولین بار اقدام به محاسبه نصف النهار نمود. گذشته از آثار ارزشمند او که به صورت دست‌نوشته‌های متعدد موجودند و تصحیح و ترجمه و مطالعه شده‌اند برخی از آثار او مفقود شده‌است.

ابوسهل بیژن کوهی
Abu-sahle-Kuhi.jpg
زادهٔ۳۹۳ هجری قمری
آمل
درگذشتدر حدود ۴۰۵ هجری قمری
بغداد،
محل زندگیساری، آمل، بغداد
ملیتایرانی
دیگر نام‌هاابوسهل، ویژن کوهی
کارهای برجستهریاضی‌دان، نویسنده، ستاره‌شناس، مخترع
سبککوهی
منصباولین محاسبه نصف النهار، اولین پرگار ریاضیات

زندگی‌نامه

از سال تولد و مرگ ابوسهل کوهی، بیژن (ویجن) بن رستم، اطلاع دقیقی نداریم، به‌طور قطع نیمه دوم قرن چهارم و اوایل قرن پنجم حیات وی بوده‌است. ابن ندیم سال تولد ابوسهل را ۳۳۰ هجری قمری می‌داند. در کتاب زندگی‌نامه علمی دانشمندان تولدش را ۳۴۹ تا ۳۶۰ می‌دانند. اما باتوجه به شهادت نامه‌ها و آثار بجا مانده از سال ۳۷۸ هجری قمری، سال تولد وی در ۳۳۰ ه‍.ق درست‌تر بنظر می‌رسد. کوهی به معنای کوه و نام دهکده ای در طبرستان بوده‌است. افزون بر کوهی در بعضی منابع قوهی آمده‌است به معنای منسوب به قهستان (قوهستان، کوهستان) و بنظر می‌رسد از گذشته تا کنون از واژه کوهی در مناطق ساری و بهشهر بیشترین استفاده می‌شد. این واژه در دیگر مناطق کمتر استفاده می‌شد. سکنه دشت نشین مازندران به کسانی که اهل منطقه هزار جریب بودند پسوند کوهی می‌دادند. در مازندران روستا یا منطقه ای بنام کوه وجود نداشته جز اینکه یاقوت حموی در معجم البلدان از دهکده ای بنام کوهیار در طبرستان یاد کرده‌است. بیشتر مورخین زادگاه وی را از جبال طبرستان می‌دانند. پژوهشگران معاصر زادگاه وی را از منطقه فعلی پریم از توابع دودانگه شهرستان ساری می‌دانند.[۴]

آغاز فعالیت‌های علمی در نجوم

ابوسهل کوهی نخستین فعالیت جدی و همکاری علمی خویش را سال ۳۵۹ ق/۹۷۰ م در شیراز آغاز کرد. کارش به دستور عضدالدوله به سرپرستی عبدالرحمان بن عمر صوفی آغاز شد و احمد بن محمد بن جلیل سجزی و دانشمندانی دیگر در آن حضور داشتند و با وی همکاری می‌کردند. او در شیراز توانست رصد نقطه‌های صیفی و شتوی را به دست آورد. در دوره نهضت ترجمه، مأمون دستور داد تمامی علوم پیشینیان یونان و روم و هند و ایران و … به زبان عربی ترجمه شوند. مسلمانان در نجوم کتاب المجسطی بطلمیوس را ترجمه کردند. آنها توانستند برای اولین بار در کوه قیسون دمشق و در شمامیه بغداد رصد خانه ای تأسیس کنند و نام آن را رصد خانه مأمون گذاشتند. این نخستین رصد خانه ای بود که در اسلام تأسیس شد. پس از آن فرزندان شاکر در اطراف جسر (پل) بغداد رصد خانه ای بنا کردند و تا قرن چهارم هجری دیگر کسی نتوانست رصد خانه ای تأسیس کند. در دوره عضدالدوله، در شیراز ابوسهل وسایلی را در نجوم اختراع کرد و توانست حرکت ستارگان را تشخیص دهد. ابوریحان بیرونی در کتاب «تحدید النهایات الاماکن» به رصد خانه‌های ابوسهل کوهی در شیراز، به فرمان عضد الدوله دیلمی اشاره کرده و نوشته‌است که در سال ۳۵۹ قمری به فرمان عضد الدوله، وسایل نجومی چندی را در شیراز ساخته‌است که این رصد خانه‌ها را دو دهه بعد در بغداد تکرار کرد. پس از مرگ عضد الدوله، شرف الدوله دیلمی در بغداد جانشین او شد. او دستور داد که ابوسهل کوهی به بغداد برود. به‌طور معمول امیران و پادشاهان، دانشمندان به‌ویژه منجمان را در اطراف خودشان نگاه می‌داشتند. شرف الدوله مقام ابوسهل را گرامی داشت و باغ قصر را در اختیار او نهاد. ابوسهل تمام اختراعات خود را از شیراز به بغداد آورد. شرف الدوله از ابوسهل خواست که رصد خانه ای بسازد. او در باغ قصر بنایی ساخت که قاعده اش قطعه کره ای به قطر ۲۵ ذراع (تقریبا ۱۲/۵ متر) بود و در مرکز آن سوراخی در سقف بنا قرار داشت و شعاع‌های خورشید از آن سوراخ وارد بنا می‌شد و مدارات یومیه (حرکات روزانه) را رسم می‌کرد. ابن قفطی در این مورد می‌گوید: ابوسهل در دارالمملکه (قصر شرف الدوله) به آخر بستان از آن روی باب الخطابین مکانی اختیار کرد و خانه ای در آنجا پی افکند و برای اینکه اضطرابی در بنیان آن راه نیابد و نشت نکند اساس و قواعد آن خانه را سخت محکم کرد و آلات رصدیه را که خود مخترع آن بود در آن خانه بر پا داشت.[۵]

 
گراور بیژن کوهی

ابوسهل در کلام دیگران

اندیشمندان و عالمان بسیاری دربارهٔ ابوسهل اظهار نظر کردند. ابن قفطی در شرح حال وی آورده‌است: ابوسهل کوهی منجم، فاضل کامل و عالم به علم هیئت و و صنعت آلات ارصاد بود. او در هندسه و هیئت معرفتی به کمال داشت و کار را به نهایت رسانیده بود. در کتاب نام آوران فرهنگ ایران آمده‌است: این ریاضی‌دان عالی قدر معاصر ابوعلی سینا و ابوریحان بیرونی و به قولی استاد ابو علی سینا بوده‌است. عمر خیام نیشابوری، ابوسهل را ریاضی‌دان عالی مقام می‌دانست. ابوسهل اساساً مسائلی را حل کرد که دیگران از حل آن عاجز بودند. میرزا محمد علی مدرس تبریزی می‌نویسد: قطب الدین بن عز الدین لاری در کتاب «حل و عقد نجوم» بسیاری از عملیات نجوم را از ابوسهل نقل کرده و در دیگر کتب صناعت نیز نام وی به جلالت و عظمت برده شده‌است و اکثر دانشمندان اعتقاد دارند زیج او منشأ استخراج منجمین بوده‌است. خواجه نصیرالدین طوسی می‌گوید: کوهی مسائلی را حل کرد که ارشمیدوس نمی‌توانست حل کند. ابن هیثم از نوشته‌های کوهی الهام گرفت. ابوریحان بیرونی می‌گوید: کوهی علاوه بر اینکه منجمی دقیق و زبردست بوده، در ریاضیات به‌خصوص در هندسه مقام شامخی داشت. کوهی از استثنائات زمان خود در هندسه بود. سارتن دربارهٔ این دانشمند نوشته‌است: کوهی هم خود را مصروف آن عده از مسائلی که ارشمیدوس و آپولونیوس طرح کرده بودند و منجر به معادلات بالاتر از درجه دوم می‌شد، نمود و بعضی از آنها را حل کرد و شرایط قابل حل بودن بعضی از آنها را مورد بحث قرار داد. ویکه فرانسوی که در مورد ابوسهل کوهی تحقیقات زیادی انجام داد می‌نویسد: از تفحص در آثار ریاضی وی معلوم می‌شود که او در ریاضیات شخصیتی بارز دارد به‌خصوص در هندسه استاد و زبردست بوده و عده ای از بزرگترین ریاضی دانان دوره اسلامی به آثار و تالیفات او استناد و اشاره کردند. غیاث الدین جمشید ثانی از علمای قرن سیزدهم قمری رساله ای «موسوم به تقسیم کره به سطوح مستوی» نوشت و آن را به ناصر الدین شاه تقدیم کرد. در مقدمه آن می‌گوید پیش از این تنها ابوسهل کوهی در این باره کتابی دارد. طاهری شهاب در کتاب تاریخ ادبیات مازندران می‌گوید: ابوسهل کوهی در زمان سلاطین آل بویه و عضد الدوله به فن نجوم و مایتعلق بها سرآمد اقران و امائل خویش بود و بر دیگر فضلا رتبه تقدم و برتری داشت.[۶]

پرگار تام

یکی از ابزارهایی که توسط ابوسهل کوهی اختراع گردید، پرگار تام می‌باشد. به کمک آن می‌توان خطوط قیاسی مانند خطوط راست و دایره و بیضی و هذلولی و سهمی را با حرکت اتصالی ترسیم کرد. ابوریحان بیرونی در رساله «استیعاب الوجوه الممکنه فی صنعه الاسطرلاب» از «کتاب پرگار تام» کوهی نام برده و نوشته‌است که «شیخ ابوسهل ویجن بن رستم کوهی، رساله ای دربارهٔ ساختن و بکار بردن پرگار تام نوشته‌است که در آن روش ترسیم قطوع مخروطی را به وسیله پرگار تام بیان کرده‌است». این کتاب دارای مقدمه و دو مقاله می‌باشد که مقاله اول در اثبات ترسیم خطوط قیاسی یعنی همان خطوط راست، دایره، بیضی، سهمی، هذلولی است و مقاله دوم در علم رسم خطوط قیاسی با وضع معلوم می‌باشد. این پرگار با پرگارهای عادی دارای شباهت و تفاوت‌هایی می‌باشد. از جمله شباهت آن دو می‌توان به داشتن دو شاخه اشاره کرد. اما از تفاوت‌های آنها، اینکه شاخه اول پرگار تام را می‌توان با زاویه دلخواه نسبت به صفحه کاغذ تنظیم کرد که این شاخه به محور مخروط مربوط می‌شود و کوهی آن را «محور پرگار» نامیده‌است. شاخه دوم خود از یک لوله مستقیم و قلم تشکیل شده‌است که قلم می‌تواند درون لوله بلغزد این شاخه می‌تواند نسبت به محور، با زاویه دلخواه ثابت شود. طبق شکل اگر شاخه دوم حول محور بچرخد، بر روی صفحه یک مقطع مخروطی ترسیم می‌شود.[۷][۸]

مجسمه ۷ قطر

 
تصویر مجسمه ۷ ریچارد سرا در مقابل موزه هنرهای اسلامی دوحه قطر و ۷ ضلعی محاط شده در دایره[۹]

ریچارد سرا یکی از مجسمه سازان مطرح آمریکایی، اولین مجسمه خاور میانه خود را بر پایه اندیشه ابوسهل کوهی ریاضی‌دان ایرانی ساخته‌است. وی مجسمه ۷ را با ۸۰ فوت ارتفاع، در دوحه در مقابل موزه هنرهای اسلامی قطر در سال ۲۰۱۱ ساخته‌است که ایدهٔ ساخت این مجسمه عظیم را باتوجه به باور بر مقدس بودن عدد ۷ و همچنین محاط کردن ۷ ضلعی در دایره توسط کوهی اشاره کرده‌است و این دو را منبع الهام کار خود برای هندسه کارش دانسته‌است. این مجسمه از ۷ ورق فولادی در قالب یک ۷ ضلعی منتظم ساخته شده‌است.[۱۰][۱۱]

آثار

برخی از دانشوران چون پروفسور جان لین برگرن(John L. Berggren) ریاضی‌دان و استاد دانشگاه سایمون فریزر و نویسنده آثاری دربارهٔ ریاضیات اسلام در دوران قرون وسطی[۱۲][۱۳] بر این باورند که شماری از آثار ابوسهل کوهی مفقود یا ربوده شده‌است.[۱۴]

آثار برجای مانده:

رساله فی استخراج مساحه الجسم المکانی یا اندازه‌گیری جسم سهمگین: وی در این رساله راه حلی ارائه کرد که تا اندازه‌ای واضح تر و ساده‌تر از راه حل ارشمیدس است.

  • رساله فی البرکار التام و العمل به
  • رساله فی معرفت مایری من السما و البحر
  • رساله فی استخراج ضلع المسبع فی الدائر
  • المسائل الهندسه
  • زیادات لکتاب اقلیدس فی المعیات
  • مراکز الاکر
  • اخراج الخطین
  • صنعت الاسطرلاب
  • استخراج سمت القبله
  • تقسیم الکره بسطوح مستویه
  • پرگار تام
  • دوایر حماسه

ترجمه

برخی از آثار وی به زبان فرانسوی، انگلیسی و ترکی ترجمه شده‌است.

منابع

  1. «وجه». مازند نومه.
  2. al-Qūhī, Abu Sahl Wayjan ibn Rustam (c. 940-c. 1000)
  3. ABŪ SAHL VĪJAN B. ROSTAM KŪHĪ (also QŪHĪ), mathematician and astronomer. He was born ca. 330/940 at Kūh, which, according to Ebn al-Nadīm (Fehrest, pp. 283-84), was in the mountains of Māzandarān., D. Pingree , “ABŪ SAHL KŪHĪ,” Encyclopædia Iranica, online edition
  4. رمضانی پاچی، علی؛ درگاهی، زین العابدین؛ نامداری جویباری، خدیجه؛ امامی، هاجر (۱۳۹۱). شناخت نامه مازندران (ویراست چاپ اول). تهران: نشر رسانش نوین. صص. ۱۴ و ۱۵. شابک ۹۷۸۶۰۰۶۸۲۶۳۶۳.
  5. رمضانی پاچی، علی؛ درگاهی، زین العابدین؛ نامداری جویباری، خدیجه؛ امامی، هاجر (۱۳۹۱). شناخت نامه مازندران (ویراست چاپ اول). تهران: نشر رسانش نوین. صص. ۲۰ و ۲۱ و ۲۲ و ۲۳ و۲۴. شابک ۹۷۸۶۰۰۶۸۲۶۳۶۳.
  6. رمضانی پاچی، علی؛ درگاهی، زین العابدین؛ نامداری جویباری، خدیجه؛ امامی، هاجر (۱۳۹۱). شناخت نامه مازندران (ویراست چاپ اول). تهران: نشر رسانش نوین. صص. ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ و ۲۰. شابک ۹۷۸۶۰۰۶۸۲۶۳۶۳.
  7. سلطان زاده، حسین؛ منتظر، بهناز. «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۲۱.
  8. سلطان زاده، حسین؛ منتظر، بهناز. «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری» (PDF). فصلنامه علمی-پژوهشی هنر اسلامی. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۲۱.
  9. سلطان زاده، حسین؛ منتظر، بهناز. «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۲۱.
  10. سلطان زاده، حسین؛ منتظر، بهناز. «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۲۱.
  11. سلطان زاده، حسین؛ منتظر، بهناز. «بازتاب ترسیمات هندسی ریاضیدان ایرانی، ابوسهل بیژن بن رستم کوهی در نقوش هندسی معماری» (PDF). فصلنامه علمی-پژوهشی هنر اسلامی. دریافت‌شده در ۲۱ مارس ۲۰۲۱.
  12. Professor of Mathematics, Simon Fraser University, Burnaby, British Columbia. Author of Episodes in the Mathematics of Medieval Islam, , “John L. Berggren” Encyclopædia .britannica, online edition
  13. Len Berggren,. , “Len Berggren” people.math.sfu.ca,
  14. we know that some of his works have been lost. In this article, kuhi’s lost mathematical works are traced through references and quotations in the works of other scholars, J. L. Berggren , “Lost or Embedded Works of Kūhī,” پژوهشکدهٔ تاریخ علم دانشگاه تهران،
  • صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران (جلد یکم)، انتشارات فردوسی، چاپ هفدهم
  • پایگاه طبرستان
  • رشدی راشد، الهندسة و علم المناظر فی ضحی الإسلام
  • آثار گم‌شدهٔ کوهی، نوشته جی. ال برگرن، چاپ دانشگاه سیمون فریزر کانادا.