تبتی معیار

تبتی معیار (به تبتی: བོད་སྐད་ bod skad) یا گاه به سادگی زبان تبتی، گونهٔ معیار زبان‌های تبتی و زبان رسمی منطقه خودمختار تبت است. این گونه بر پایه گویش شهر لهاسا بنا شده‌است و گاه بدان تبتی لهاسایی نیز گفته می‌شود. گویش‌های دیگر تبتی در استان‌های سیچوان، چینگهای و یوننان کشور چین (که بیشتر جمعیتشان تبتی هستند) و در قسمت‌هایی از نپال، هند و پاکستان (در ناحیه جامو و کشمیر و بلتستان) به کار می‌روند.

تبتی معیار
བོད་སྐད་, Bod skad / Böké
ལྷ་སའི་སྐད་, Lha-sa'i skad / Lhaséké
Tibetan.png
زبان بومی درتبت (غرب چین)، نپال، هند
منطقهمنطقه خودمختار تبت، خام
شمار گویشوران
e18
گونه‌های نخستین
الفبای تبتی
بریل تبتی
وضعیت رسمی
زبان رسمی در
 چین

 نپال

 هند

تنظیم‌شده توسطکمیته معیارسازی زبان تبتی
کدهای زبان
ایزو ۱–۶۳۹bo
ایزو ۲–۶۳۹tib (B)
bod (T)
ایزو ۳–۶۳۹bod
گلاتولوگtibe1272[۱]
زبان‌شناسی70-AAA-ac
این نوشتار شامل نمادهای آوایی آی‌پی‌ای است. بدون پشتیبانی مناسب تفسیر، ممکن است علامت‌های سوال، جعبه یا دیگر نمادها را جای نویسه‌های یونی‌کد ببینید.

تبتی زبانی نواخت‌بر است. بدین معنی که هر هجا با تغییر طرز تلفظ (مثلاً اینکه زیر یا بم، کشیده یا ضربی تلفظ شود) معنایش فرق و در نتیجه معنای کلمات و جملات تغییر می‌کند. با گسترش آیین بودایی تبتی، زبان تبتی به دنیای غرب گسترش یافته‌است و می‌توان آن را در بسیاری از نشریات بودایی و مطالب دعایی یافت. برخی از دانشجویان غربی این زبان را برای ترجمه متون تبتی یادمی‌گیرند. بیرون از خود لهاسا، تقریباً ۲۰۰٫۰۰۰ نفر از تبعیدیان تبتی که از تبت امروزی به هند و دیگر کشورها نقل مکان کرده‌اند، به این گویش صحبت می‌کنند.

واج‌شناسیویرایش

در زیر خلاصه‌ای از سامانه واج‌شناسی گویش تبتی لهاسا، تأثیرگذارترین گونه زبان تبتی، ارائه شده‌است.

واکه‌هاویرایش

هشت واکه در زبان معیار یافت می‌شود:

واکه‌های تبتی معیار
پیشین پسین
بسته i y u
بسته-میانه e ø o
باز-میانه ɛ
باز ɑ

همخوان‌هاویرایش

همخوان‌های تبتی معیار
دولبی لثوی برگشته کامی نرم‌کامی چاکنایی
خیشومی m n ɲ ŋ
انسدادی p t ʈʰ ~ ʈʂʰ ʈ ~ ʈʂ c k ʔ
انسایشی tsʰ ts tɕʰ
سایشی s ʂ ɕ h
ناسوده w ~ ɥ ɹ̥ ɹ j
کناری l ʎ

نواخت‌هاویرایش

گویش لهاسا معمولاً دو نواخت دارد: بالا و پایین. در کلمات تک‌هجایی، هر نواخت می‌تواند با دو خط مجزا رخ دهد. در کلمات چندهجایی، نواخت مهم نیست مگر در هجای اول.

سامانه نوشتاریویرایش

تبتی با یک دبیره براهمایی با یک دستور خط محافظه‌کارانه تاریخی نوشته می‌شود که واج‌شناسی تبتی باستان را بازتاب می‌کند و به وحدت زبانی تبتی کمک می‌کند. این خط همچنین در بازسازی نیاچینی-تبتی و چینی کهن مفید است.

الفبای تبتی از چپ به راست نوشته می‌شود. حروف آن عبارتند از:

غیرحلقی
بلند
حلقی
میانه
واک‌دار
کوتاه
خیشومی
کوتاه
حرف IPA حرف IPA حرف IPA حرف IPA
زبانی /ka/ /kʰa/ /ɡa*/ /ŋa/
کامی /tʃa/ /tʃʰa/ /dʒa*/ /ɲa/
دندانی /ta/ /tʰa/ /da*/ /na/
/tsa/ /tsʰa/ /dza*/ /wa/
لبی /pa/ /pʰa/ /ba*/ /ma/
کوتاه /ʒa*/ /za*/ /a/ ʼa /ja/
میانه /ra/ /la/ /ʃa/ /sa/
بالا /ha/ /a/ ꞏa
* – فقط در وام‌واژه‌ها

نویسه‌گردانی وایلی رایج‌ترین سامانه لاتین‌نویسی تبتی است که توسط پژوهشگران غربی برای نوشتن تبتی به الفبای لاتین استفاده می‌شود. پین‌یین تبتی، سامانه لاتین‌نویسی رسمی است که توسط دولت چین به کار می‌رود.

وضعیت کنونیویرایش

در بیشتر تبت، آموزش ابتدایی یا به‌طور عمده یا به‌طور کامل به زبان تبتی انجام می‌شود و آموزش دو زبانه به ندرت قبل از رسیدن دانش آموزان به دوره راهنمایی انجام می‌شود. با این حال، زبان چینی در بسیاری از مدارس متوسطه تبت تنها زبان آموزشی است. برای تحصیلات دانشگاهی امکان تحصیل در رشته‌های انسانی در تعدادی از کالج‌های اقلیت در تبت فراهم است.[۲] سواد و نرخ ثبت نام همچنان مهمترین نگرانی دولت چین است. بسیاری از جمعیت بزرگسال در تبت بی‌سواد هستند و علی‌رغم سیاست‌های اجباری آموزش، بسیاری از والدین در مناطق روستایی قادر به فرستادن فرزندان خود به مدرسه نیستند.

اعدادویرایش

اعداد تبتی به گونه‌ای متفاوت از اعداد عربی و بسیار شبیه به اعداد هندی وجود دارند.

اعداد تبتی
اعداد هندی
اعداد بنگالی
اعداد عربی ۰ ۱ ۲ ۳ ۴ ۵ ۶ ۷ ۸ ۹

جستارهای وابستهویرایش

منابعویرایش

  1. Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Tibetan". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
  2. Postiglione, Jiao and Gyatso. "Education in Rural Tibet: Development, Problems and Adaptations". China: An International Journal. Volume 3, Number 1, March 2005, pp. 1–23

پیوند به بیرونویرایش