باز کردن منو اصلی

عملیات رمضان

عملیات نظامی ایران در جنگ با عراق

عملیات رمضان نام عملیات نظامی تهاجمی نیروهای مسلح ایران در جنگ ایران و عراق می‌باشد. این عملیات در تاریخ بیست دوم تیر ماه تا هفتم مرداد ماه ۱۳۶۱ و در پنج مرحله و در محور شرق بصره به صورت گسترده با فرماندهی مشترک سپاه و ارتش انجام شد. این عملیات نخستین عملیات نظامی ایران پس از آزادسازی خرمشهر در سوم خردادماه ۱۳۶۱ می‌باشد. همچنین این عملیات یکی از بزرگترین عملیات‌های زرهی نظامی زمینی پس از جنگ جهانی دوم به‌شمار می‌رود. نیروهای ایرانی از روش یورش موج انسانی در این عملیات استفاده نمودند. عملیات رمضان در شب ۲۱ رمضان در ساعات ۲۱ و ۳۰ دقیقه شامگاه ۲۲ تیر ماه ۱۳۶۱ با رمز یا صاحب الزمان ادرکنی در منطقه عملیاتی شلمچه و شرق بصره آغاز شد.

عملیات رمضان
رمز عملیات یا صاحب الزمان ادرکنی
آغاز عملیات ۱۳۶۱/۴/۲۲
پایان عملیات ۱۳۶۱/۵/۷
جبهه جنوبی
مکان عملیات شرق بصره
نوع تک گسترده
فرماندهی مشترک(ارتش_سپاه پاسداران)
سازمان عمل‌کننده مشترک(ارتش_سپاه پاسداران)

محتویات

پیش‌درآمدویرایش

بعد از آزادسازی خرمشهر نظرات و عقاید متفاوتی در مورد مدیریت ادامه جنگ مطرح شد. برخی نظرات حول این محور بود که آزادسازی خرمشهر نقطه خوبی برای پایان جنگ است مشروط بر اینکه ضمانتی برای عدم از سرگیری جنگ توسط عراق، خروج کامل از خاک ایران و بازگشت به مرزهای بین‌المللی و پرداخت غرامت تحمیل جنگ، وجود داشته باشد. هم‌زمان با آزادسازی خرمشهر، اسرائیل به جنوب لبنان حمله کرد. در این زمان صدام با بهانه قرار دادن اشغال لبنان از سوی اسراییل به دنبال طرح صلح بود. (طبق نظر برخی کارشناسان، این احتمال وجود داشت که این تهاجم برنامه‌ریزی شده‌است و هدف آن یا حداقل یکی از اهداف آن، انحراف توجه نیروهای رزمی ایرانی از جبهه عراق یا حداقل مکث در اقدام به عملیات‌های زنجیره ای توسط نیروهای ایرانی است که البته صحیح نبود) هدف صدام خرید زمان بعد ازشکست‌های سنگین عملیات‌های فتح المبین و بیت‌المقدس برای سازماندهی مجدد ارتش از هم پاشیده عراق بود. تهران درخواست‌های مکرر بغداد برای صلح را رد نمود.

بخشهایی از خاک ایران همچنان در اشغال عراق بود و هیچ ضمانتی برای تخلیه نیروهای عراقی و بازگشت به مرز به صورت دائمی وجود نداشت. ضمن اینکه عراق موضع برتری خود را از دست داده بود و بهترین فرصت برای تعیین تکلیف سرنوشت جنگ بود. [نیازمند منبع] با توجه به تهاجم یکطرفه عراق و بی‌توجهی به قطعنامه الجزایر، تحمیل میلیاردها دلار خسارت مادی، کشته شدن ده‌ها هزار تن از شهروندان و نیروهای نظامی ایران، عدم وجود قطعنامه ای محکم و قابل اتکا از سوی شورای امنیت و با توجه به تحلیل کارشناسان مبنی بر ابزار نظامی بودن صدام، برآیند تحلیل‌ها بر این محور قرار گرفت که فرصت دادن به صدام نتیجه ای جز سازماندهی و تجهیز مجدد ارتش عراق برای ادامه جنگ یا تهاجم دوباره نخواهد داشت و از دست دادن زمان برای ایران بسیار پرمخاطره و سنگین تمام شد.[نیازمند منبع] و از آنجائیکه صدام با تشویق و حمایت آمریکا و کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس این جنگ را آغاز کرده بود،[نیازمند منبع] این فرض مطرح شد که اگر عراق اینبار به خاک ایران حمله کند با ساز و برگ و حمایت بیشتری نسبت به بار اول تهاجم را آغاز خواهد کرد بنابراین در همین برهه باید سرنوشت جنگ برای همیشه تعیین شود. [نیازمند منبع]

. [نیازمند منبع]

در نهایت تصمیم بر این اصل استوار شد که با اقدام به پیشروی در خاک عراق و تصرف بصره ضمانتی برای پایان جنگ و قطعنامه شورای امنیت و تعیین غرامت ناشی از تهاجم عراق، بدست آید. اصلی که بسیار دقیق مطرح شد ولی ازدست دادن زمان و فاصله افتادن بین عملیات بیت‌المقدس و رمضان، به ارتش رژیم بعث عراق و متحدانش، فرصت لازم برای ایجاد موانع بر سر راه نیروهای ایرانی و سازماندهی نسبی ارتش از هم پاشیده عراق را داد. اطلاعات گسترده‌ای از مواضع و موقعیت نیروهای ایرانی قبل از شروع این عملیات توسط آمریکا به ارتش عراق داده شد و عراق حجم انبوهی از ادوات و یگان زرهی قدیم و خرید جدید خود را سرازیر منطقه کرد و موانع کلاسیک و مهندسی شده فراوانی به کمک مستشاران خارجی بر سر راه نیروهای ایرانی ایجاد کرد.[نیازمند منبع]این اتفاق جهانی برای حمایت از صدام تا قبل از آزادسازی خرمشهر به این علت شکل نگرفته بود که که کارشناسان سیاسی و نظامی دولت‌ها و رژیم‌های دشمن با ایران و متحد رژیم صدام از جمله آمریکا، فتح نیروهای ایرانی در جنگ با عراق را بعید یا دور از دسترس قلمداد می‌کردند.[نیازمند منبع] ظهور انقلاب جوان ایران، مشغول بودن بخشی از نیروهای ایرانی در درگیری با گروهک‌های مورد حمایت خارجی، مشغول بودن بخشی از نیروهای ایرانی در درگیری با گروهک‌های تروریستی در داخل شهرها، ترور شخصیت‌های تراز اول کشور، عدم انسجام نیروهای رزمی، تحریم‌های اقتصادی و نظامی در مورد ایران و حمایت همه‌جانبه آمریکا و متحدان اروپایی و رژیم‌های عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس و شوروی از رژیم صدام، بررسی های کارشناسان را به این برآیند رسانده بود که دستیابی به پیروزی , در آینده ای نزدیک , برای ایرانیها بسیار دور از دسترس است؛ [نیازمند منبع]

آماده‌سازیویرایش

در تابستان ۱۳۶۱ عراق از کمبودهای شدید در نیروهای نظامی به دلیل شکست‌هایش رنج می‌برد. سازماندهی نیروی زمینی ارتش عراق با متحمل شدن شکست‌ در عملیات‌های فتح المبین و بیت المقدس بهم خورده بود , ( فقط در عملیات بیت المقدس بعلت سرعت عمل نیروهای ایرانی، اتصال نیروهای خط اول نیروهای درگیر عراقی و عقبهٔ آن‌ها قطع شد و قریب به بیست هزار نفر از نیروهای عراقی خود را به نیروهای ایرانی تسلیم کردند) . تنها یک سوم نیروی هوایی عراق قابل استفاده بود. صدام حسین در سال‌های پیش , با القا این نظریه که ایران برنامه‌ای برای اشغال گسترده عراق دارد , نیروهای خود را از نظر ذهنی برای مقابله با این اشغال آماده کرده بود . عراقی‌ها نیروهای گسترده‌ای را در کنار مرز ایران , در طول مناطق درگیری , مستقر نموده بودند. در اطراف بصره نقشه‌های دقیقی برای ایجاد سنگر کشیده و همچنین میادین مینی را در این منطقه بر پا کرده بودند.

در شرایطی که کارشناسان سیا از سقوط احتمالی صدام اطمینان حاصل کرده بودند توسعه روابط اطلاعاتی از کانال‌های مختلف در دستور کار آمریکا قرار گرفت. بر اساس مفاد این برنامه تمام اطلاعات جاسوسی به دست آمده از آرایش نظامی ایران و مواضع آن‌ها را که از طریق ماهواره‌ها و هواپیماهای جاسوسی آواکس (که در اکتبر ۱۹۸۰ به عربستان سعودی فروخته شده بود) به دست آورده بودند , در اختیار رژیم صدام قرار دادند.[۱]

یکی از اهداف اصلی ایرانی‌ها در این عملیات از بین بردن ارتش سوم عراق که در غرب اروند رود استقرار داشت . با توجه به تعداد تانک‌های این لشکر ایرانی‌ها دسته‌های ویژه آر پی جی زن را برای از بین بردن لشکر زرهی عراقی آموزش داده بودند.

نبردویرایش

عملیات رمضان در وسعتی حدود ۱۵۰۰ کیلومتر مربع برای تصرف نهایی بصره انجام شد ولی همهٔ اهداف از قبل تعیین شده محقق نشد.

گفته می‌شود که عملیات رمضان بزرگترین نبرد زمینی جهان پس از جنگ جهانی دوم بوده‌است. در این نبرد سه موج جداگانه از سپاهیان داوطلب در زمینی مسطح به سوی بصره حرکت کردند. تنها در مرحله سوم این عملیات بیشتر از ۵۰۰ دستگاه تانک عراقی که اکثراً T-72 بودند و۲۰۰دستگاه نفربر تیپ مستقل ۱۰ زرهی عراق به‌طور کامل از بین رفت و در کل ۸۷۱۵سرباز عراقی کشته، زخمی واسیر شدند. (منبع:کتاب ضربت متقابل)

این عملیات از این نظر دارای اهمیت است که ایران برای اولین بار از آغاز جنگ به صورت گسترده وارد خاک عراق شد.

مرحله سومویرایش

موفق‌ترین مرحله در این عملیات بود. در این مرحله تیپ‌های پیاده ۲۵ کربلا- ۲۷ محمدرسول الله (ص)- ۱۴ امام حسین(ع) و ۸ نجف اشرف شرکت کردند که هرکدام از انها به ترتیب دو کیلومتر از منطقه عملیات را پوشش می‌دادند. هدف از انجام این مرحله از عملیات رمضان که درساعت ۲۱:۰۰ چهارشنبه سی ام تیرماه ۶۱ از پاسگاه مرزی زید آغاز شد، نابود سازی تیپ‌های زرهی عراقی مستقر در آن منطقه، رسیدن به کانال پرورش ماهی و پدافند در آن جا بود. یکی از بزرگ‌ترین ضعف‌ها در این عملیات عدم کارایی سیستم مخابراتی تیپ ۲۷ محمد رسول الله (ص) بود، که موجب شد این تیپ ۳۰ دقیقه دیرتر وارد عمل شود. با وجود این تاخیر، تیپ محمد رسول الله توانست به تنهایی بیش از ۲۰۰ دستگاه تانک را منهدم ساخته و اولین تیپی باشد که به کانال پرورش ماهی میرسد. این عملیات به خوبی انجام شد. تنها مشکل مربوط به مرحله پایانی، یعنی احداث خاکریز، به علت ضعف لشکر ۸ فجر در پاکسازی منطقه بود. این مشکل، باعث شد ماشین آلات مهندسی زیر آتش تانک ها و تیربارها قرار بگیرند و نتوانند در زمان مقرر به نقطه مشخص شده برسند. ماشین آلات مهندسی ساعت ۳:۳۰ صبح به منطقه مورد نظر رسیدند که باید خاکریزی به طول ۹کیلومتر را در ۴۵ دقیقه احداث می‌کردند. که پس از بررسی شرایط، به دلیل عملی نبودن کار، ناچار به عقب نشینی شدند. هر چند این اقدام، به هیچ وجه جنبه عقب‌ نشینی نداشت. زیرا در یک شب، بیش از ۷۰۰ دستگاه تانک و نفربر از بین رفت. ساعت ۳:۴۰ عقب‌ نشینی با کد (عابد-۸) آغاز شد. این عقب‌نشینی به بهترین شکل ممکن اجرا شد. اما به دلیل مفقود شدن بیسیم چی گردان حبیب بن مظاهر از تیپ ۲۷ محمد رسول الله (ص)، فرماندهان این گردان، تا ساعت پنج صبح از دستور عقب نشینی مطلع نشدند. پس از گذشت حدود دو ساعت از شروع عقب نشینی، معاون تیپ ۲۷ برای ابلاغ دستور عقب نشینی ، خود را به گردان حبیب رساند. اما در زمان بازگشت، شهید شد. بعد از این عملیات، فرماندهان سپاه تصمیم گرفتند با ادغام پنج تیپ با نامهای ۲۷ محمد رسول الله (ص)- ۱۴ امام حسین (ع)- ۸ نجف- ۲۵ کربلا و ۳۳ المهدی (عج)، که از قویترین تیپهای سپاه بودند، لشکر ضربتی به نام لشکر فتح تشکیل دهند. [۲]

دلایل عدم تحقق اهداف عملیاتویرایش

با وجود این شرایط، فداکاری فراوان نیروهای ایرانی باعث شکسته شدن خطوط پی در پی دفاعی ارتش عراق و نفوذ نیروهای ایرانی در بخش‌هایی از این خطوط شد، که ضربات سنگینی به ارتش عراق وارد شد. با وجود شجاعت و فداکاری رزمندگان ایرانی، فرماندهان در نهایت به این جمع‌بندی رسیدند که عملیات را متوقف کرده و به تثبیت خطوط اکتفا کنند. در نتیجه برخی اهداف از پیش تعیین شده برای عملیات رمضان محقق نشد. [نیازمند منبع]

برخی از کارشناسان عقیده دارند در صورت طرح‌ریزی قبلی، ذخیره نگهداشتن چند لشکر فقط مخصوص این عملیات و اجرای عملیات رمضان بلافاصله بعد از عملیات بیت‌المقدس ، به طوری که در صورت آزادسازی خرمشهر بلافاصله عملیات جدید شروع شود، ارتش از هم پاشیده عراق در عملیات بیت‌المقدس، فرصت بازسازی و ایجاد موانع ر ا نداشته و تصرف بصره آسان‌تر میشود. ضمن اینکه روحیه ارتش صدام بعد از شکست‌های متعدد ضعیف شده بود و هنوز اتحاد استراتژیک جمع‌آوری و ارائه اطلاعات بین آمریکا و صدام شکل نگرفته بود. همکاری مستشاران غربی و شرقی با رژیم صدام در آن حد گسترش نیافته بود و یگانهای از هم پاشیده عراق توسط دلارهای کشورهای خلیج فارس سازماندهی مجدد نشده بودند. [نیازمند منبع]

علت افتادن فاصله زمانی حساس ۵۰ روزه بین عملیات‌های بیت‌المقدس و رمضان را، می‌توان اینگونه جمع‌بندی کرد:

  1. عدم برنامه قبلی برای پیشروی در خاک عراق
  2. انحراف توجه برخی فرماندهان به جبهه تازه گشوده شده لبنان
  3. کمبود نیروهای رزمی
  4. کمبود مهمات و تسلیحات مورد نیاز برای اجرای گسترده عملیات
  5. عدم نقشه و شناسایی‌های قبلی
  6. زمان مورد نیاز برای آماده‌سازی عملیات جدید

که مهم‌ترین دلیل عدم برنامه ریزی قبلی برای پیشروی در خاک عراق عنوان می‌شود، که در صورت وجود چنین طرحی، می‌شد بر مسائل دیگر فائق آمد.

منابعویرایش

  1. گل علی بابایی (۱۳۹۰)، «چهارم»، ضربت متقابل، سوره مهر، ص. ۱۰۲، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۵۰۶-۶۲۷-۵
  2. کتاب ضربت متقابل